बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

दशाध्यायिकः : पुनराधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ ३ । २, २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६ अग्नीन्पुनराधास्यमानो भवति । तदाहुः कृतयजुः संभृत- संभारो भवति न संभृत्याः संभारा न यजुः कर्तव्यमित्येथो खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्यं यजुः पुनराधेयस्य समृद्ध्या इति । स उपकल्पयते पुनर्निष्कृतꣳ रथं पुनरुत्स्यूतं वासः ५ पुनरुत्सृष्टमनड्वाहं दर्भकुलायं तिस्रो दर्भमय्योर्विस्स्रंसिकाः । प्रज्ञाता आग्न्याधेयिकाः संभाराः । सा याषाढ्याः पौर्णमास्याः पुरस्तादमावास्या भवति सा महासंवत्सरस्य पुनर्वसुभ्याꣳ संपद्यते तस्यामादधीतेति । तस्या उपवसथे ऽरण्योरग्नीन्समा- रोह्योदवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्याग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति १० वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुदासयिष्यन्निति । सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते । ऽथ तदानीमेवाद्भिरग्नीन्समुक्ष्य ब्रह्मोदनꣳ श्रप- यित्वोपवसंत्यथ प्रातराग्न्याधेयिकं कर्म तायत । एतावदेव नाना । यदमुत्र मुञ्जकुलायं तदिह दर्भकुलायं । यो ऽमुत्रेध्मः प्रणयनीयः स इह दर्भमय्योर्विस्स्रंसिका । दर्भैर्गार्हपत्यमाद- धाति१ दर्भैरन्वाहार्यपचनं दर्भैराहवनीयं । दर्भैर्गार्हपत्यमा- दधात्याधाने२ सर्पराज्ञीर्ऋचो३ ऽनुवर्तयति ॥ १ ॥ भूमिर्भूम्ना द्यौर्वरिम्णेति चतस्रो गार्हपत्ये तिस्र आह- १ आदधाति om. Be FJ. २ Thus Be H; instead of आदधात्याधाने J has आदद्यन्नित्याधाने and F: ऽप्याधाने; T om. दर्भैर्गार्हपत्यम् and B is defective. ३ Thus H; सर्पराज्ञीऋचो Be; सर्पराज्ञीऋचा F; सार्पराज्ञीऋचो J; सर्प- राज्ञीयाऋचो T; B defective. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[६०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । २, ३ । ]

वनीये ' समानं कर्मा रथचक्रादैतावदेव नाना ' यदमुत्र तूष्णीमग्निहोत्रं तदिह सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति जुहोति ' यो ऽमुत्राग्नेयो ऽष्टाकपालः स इहाग्नेयः पञ्चकपाल- स्तस्य प्रयाजेषु चतस्रो२ विभक्तीर्दधात्यग्न आयाहि वीतये समिधो३ अग्न आज्यस्य वियन्त्वग्निं दूतं वृणीमहे तनूनपादग्न आज्यस्य वेत्वग्निनाग्निः समिध्यत इडो अग्न आज्यस्य वियन्त्वग्नि- र्वृत्राणि जङ्घनद्धर्हिरग्न आज्यस्य वेत्विति ' स्वयं संपन्न उत्तमः प्रयाजो ' ऽथात आज्यभागयोरेव मीमाꣳसा ' वार्त्रघ्नावाज्य- भागौ स्यातामित्येके ' वृधन्वन्तावाज्यभागौ स्यातामित्येके ' ऽग्निꣳ सोमेन बोधय त्वं नः सोमेत्येतौ स्यातामित्येके ' अग्न आयूꣳषि पवस ऽग्ने पवस्वेत्येतौ स्यातामित्येके ' यत्पवमानं४ तत्सोमरूपं ' पङ्क्त्यौ५ हविषो ऽग्ने तमद्याधा ह्यग्न इत्यथ पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोत्यग्निं प्रति स्विष्टकृतं निराहाभिष्टे अद्य एभिर्नो अर्कैरिति संयाज्ये ' अन्वाहार्यमामाद्य ॥ २ ॥ पुनराधेयदक्षिणां६ ददाति पुनर्निष्कृतं रथं पुनरुत्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टमनड्वाहं ' तस्यानूयाजेषु७ विभक्तौ८ दधात्यग्ना यो मर्त्यो दुवो धियं जुजोष धीतिभिः । अमन्दु ष प्र पूर्व्य

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ BH insert जुहोति । २ om. TJ. ३ समिधः समिधो Be BH. ४ Thus BH, ०मानस् the other MSS. ५ Thus BJ Be; पंक्त्यो T; पङ्कौ H; F totally corrupt. ६ दक्षिणां JF. ७ अनुयाजेषु all except T Be. ८ Thus HB; विभक्तीर्द० the other MSS.

दशाध्यायिकः : पुनराधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ ३ । २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ७२ दृशं वृणीतावसे । देवं बर्हिर्वसुवने वसुधेयस्य वेत्वग्ने स्तोमं मनामहे सिध्रमद्य दिविस्पृशः । देवस्य द्रविणस्यवो देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति ' स्वयँ संपन्न उत्तमो ऽनूयाजः१ । संतिष्ठत एषेष्टिः सपूर्णपात्रविष्णुकमा ' विसृजते ५ व्रतमथ तदानीमेव पृष्ट्याँ स्तीर्णाम् प्रणीयाग्नीवारुणमेका- दशकपालमनुनिर्वपति२ ' श्रपयित्वासादयति ' तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावुभौ हविषस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इति ' त्रिष्टुभौ संयाज्ये ' अन्वाहार्य- मासाद्यानड्वाहं ददाति ' सं

हताग्नेर्नष्टारणीकस्य च १ ब्रह्मोदनेनैव प्रतिपद्यते ' सिद्धमन्वा- धेयम् ' ॥ ३ ॥ प्रथमः ॥ पुरादित्यस्यास्तमयाद्गार्हपत्यमुपसमाधायान्वाहार्यपचनमा- दृत्य ˚ ज्वलन्तमाहवनीयमुद्धरति सायमाहुतये ' पुरादित्य- ५ स्योदयाद्गार्हपत्यमुपसमाधायान्वाहार्यपचनमादृत्य ˚ ज्वलन्तमाह- वनीयमुद्धरति प्रातराहुतये ' वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यै- रृत्विग्भिरुद्धरामि भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविद्वांसञ्च विद्वांसञ्चकार । अह्ना यदेनः कृतमस्ति पापँ सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति सायं ' रात्रिया २ यदेनः १० कृतमस्ति पापँ सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति प्रातरग्निं निदधात्यमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं ४ काममितो जयेम प्रजापतिर्यं प्रथमो जिगायाग्नि- मग्नौ वैश्वानरे ऽमृतं जुहोमि स्वाहेति सायं ' सूर्यमग्नौ वैश्वानरे ऽमृतं जुहोमि स्वाहेति प्रातः ' सायं प्रातरेवैषा १५ पत्न्यन्वास्ते ' सायँसायमित्येके ' ऽथैतान्यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चे वा सूनायां वा स्थालौँ सस्रुवां ' स्रुचमभियोतनँ समिधमित्यैतामग्निहोत्रीँ १ Thus Be T, cp. Rudradatta on Āpast. V. 29. 12. The other MSS. insert प्रणयनं before ब्रह्मोद० and BH om. च । २ उद्धृत्य F. ३ रात्र्या T. ४ Thus BH; तेन instead of तया the other MSS.

वर्त्म कुर्वन्नुदगुदास्य प्रत्यूह्याङ्गारानदत्ते" Wait, let's look at the letters after "प्रत्यूह्याङ्गारान": 'द' 'त्ते'? Or 'द' 'त्त' with e-matra? Yes, "प्रत्यूह्याङ्गारानदत्ते" or "प्रत्यूह्याङ्गारान्दत्ते"? Wait, look at 'नदत्ते': It has 'न' then 'द' then 'त्ते'. Could it be "प्रत्यूह्याङ्गारानदत्ते"? Yes, in Vedic manuscripts, double consonants or sandhi often write 'नदत्ते' for 'नादत्ते' or Caland wrote 'प्रत्यूह्याङ्गारानदत्ते'. Let's look closely: Is it 'न' or 'ना'? Wait, the space between 'न' and 'द' is normal. There is NO aa-matra after 'न'. It is definitely printed as "प्रत्यूह्याङ्गारानदत्ते"!

Wait, let's examine line 20: "प्रत्यवधायाथैनै संमृशति मजूर्दैवैः सायंयावभिः सायंयावानो" Wait:

1. "प्रत्यवधायाथैनै" or "प्रत्यवधायाथैनं"? Look at the character after 'थै': 'नं'! It has an anusvara above 'न'! "प्रत्यवधायाथैन

मा देवाः स्वस्ति संपारयन्तु पशुभिरिति सायम् ' सजूर्देवैः प्रातर्यावभिः प्रातर्यावाणो मा देवाः स्वस्ति संपारयन्तु पशुभिरिति प्रातरथैताꣳ समिधꣳ स्रुग्दण्ड¹ उपसंगृह्य जघनेन गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चे नम ईशानाय प्रजाः पशवो मे वर्धन्तामहं यजमानो मा रिषमिति ' दशहोत्रोद्द्रुत्य ५ प्राङ् हरति भूर्भुवः सुवरुर्वन्तरिक्षमन्विह्ययं पन्था विततो देवयानो येनायन्नृषयः स्वर्गकामास्तेन गच्छामि परमं व्योम यथा न हीये सुकृताꣳ सकाशादिति ' जघनेनाहवनीयमुप- सादयति कूर्चे नम² ईशानाय प्रजा मे वर्धतामहं यजमानो मा रिषमित्यथैताꣳ समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति १० ॥ ५ ॥ रजतां त्वाग्निज्योतिषं वायुमतीꣳ स्वर्गीꣳ स्वर्गाय लोकाय रात्रिमचितिमिष्टकामुपदधे ऽमृतं प्राणे दधामि प्रजापतिस्त्वा सादयत्विति ' तयादेवतं करोति तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ सूददोहसं करोति ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ १५ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिव इति सायमथ प्रातर्हरिणीं त्वा सूर्यज्योतिषं वायुमतीꣳ स्वर्गीꣳ स्वर्गाय लोकायाहरचितिमिष्टकामुपदधे ऽमृतमपाने दधामि प्रजापतिस्त्वा सादयत्विति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोति ' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं³ जुहोत्यग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः २०

१ Thus BT; स्रुवदंड the other MSS. २ The yajuṣ नम...मा रिषमिति is found only in BT. ३ Be JF ins. द्विर ।

ीनमवमृज्य Wait, line 11: "निधायावाचीनमवमृज्य" -> निधायावाचीनमवमृज्य Line 12: "प्रतीचा नीचा पाणिनाौषधीषु लेपं निमाष्ट्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-" Wait, is it "प्रतीचा" or "प्रतोचा"? Look at line 12: "प्रतीचा" - the ī-matra is clear, though slightly faint at the top curve. "नीचा पाणिनाौषधीषु लेपं निमाष्ट्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-" Wait, look at "निमाष्ट्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-": Is it "निमाष्ट्र्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-" or "निमार्ष्ट्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-"? In line 12: "निमाष्ट्योषधीभ्यस्स्वाौषधी-" Wait, in line 13: "निमार्ष्टि दक्षिणतः" - here it has clear repha on ष्टि! In line 12: does "निमाष्ट्य..." have a repha? Look above ष्ट्य: there is a repha? No, look at line 15: "४लेपमुन्माष्ट्योषधीभ्यस्स्वौषधी-" - here too, "उन्माष्ट्य..." or "

७६ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ ३ । ६, ७, ८ । ] जिन्वेत्येवमेव द्वितीयमवमृज्यौषधीष्वेव¹ निमार्ष्टि² दक्षिणतः प्राचीनावीती पितृभ्यस्त्वा पितॄञ्जिन्वेत्यथाप उपस्पृश्य द्विरङ्गुल्या प्राश्नाति प्रजा ज्योतिरित्यथोदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ॥ ६ ॥ इदꣳ हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरꣳ सर्वगणꣳ स्वस्तये । ५ आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि वृष्टिसनि ॥ अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धत्त । रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरत्स्वाहेति सायम्‌ ' सूर्यः प्रजां बहुलां मे करोत्विति प्रातर्निर्णिक्षु स्रुचं निष्ट्याद्भिः पूरयि- त्वोदुद्गृह्णाति सप्तर्षीन्प्रीणीहि सप्तर्षीञ्जिन्व³ सप्तर्षिभ्यः स्वा- १० हेति ' सप्तर्षीनेव प्रीणातीति ब्राह्मणमथ जघनेन गार्हपत्य- मपो निनयतीदमहमग्नौ वैश्वानरे ऽमृतं जुहोमि स्वाहेत्ये- चित्यामचित्ताऊतिं जुहोमि स्वाहेत्यन्तर्वेदि निनयति ' ऽवलोप- ममिन्द्धे ब्रह्मवर्चमस्य समिद्ध्या अपो⁴ निनयत्यवमृष्टस्यैव रूप- मकरिति ब्राह्मणम्‌ ' ॥ ७ ॥ द्वितीयः ॥ १५ अथ सायम्‌ हुते ऽग्निहोत्रे यज्ञोपवीत्यप आचम्य⁵ यज- मानायतने तिष्ठन्नाहवनीयमुपतिष्ठत उपप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिरनुच्छन्दसम्‌ ' षड्भिरेवोत्तराभिरग्निपावमानीभिराह-

१ उम्मृज्य (rightly ?) JF Be. २ उन्माष्टि Be J. ३ सप्तऋष० everywhere instead of सप्तर्षे० B Be JF. ४ ०ध्या अपो BBe HJ ; समिद्ध्यापो T. ५ Be TF ins. अग्रेणाहवनीयं परीत्य ।

है? Wait, look at वि and है: There is वि, then है has the two slants on top: विहैव! Wait, let's look at विहैव again: ऽस्मिन्योनाविहैव! Then what is next? स्तेतो मापगात बह्वीर्मे Wait, स्तेतो or स्तेतो? Look at स्ते: स् + ते = स्ते. Then तो? Wait, स्त + इतो? स्त (you are) + इतो (from here) -> स्तेतो! स्तेतो मापगात बह्वीर्मे! Yes! स्त + इतः -> स्तेतः / स्तेतो! स्तेतो मापगात बह्वीर्मे!

Wait, let's check the footnotes again: Line 20 (divider rule above footnotes): There is a horizontal line. १ एव ( after आहवनीयं ) only Be B JH. २ एव om JF Be. ३ स only in Be.

Wait, let's check line 13 again: त्सरस्य परस्तादग्निपावमानीभिरुप॑तिष्ठत इति ' स ३ संवत्सरस्य Wait, does it have an apostrophe on उप॑तिष्ठत? Let's

भूयास्तेत्ये॑तान्यग्निहोत्रियै¹ वत्समभिमृशति सञ्चितासि विश्व- रूपोरा मोर्जा विश्रा गौपत्येना रायस्पोषेण । सहस्रपोषं वः पुष्यासं मयि वो रायः श्रयन्तामित्य॑थ द्विपद्-चिपदाभिर्गार्ह- पत्यमुपतिष्ठत² उप त्वाग्ने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्त एमसि ॥ राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदि- ५ विम् । वर्धमानꣳ स्वे दमे ॥ स नः पितेव सूनवे ऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये ॥ अग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भव वरूथ्यः ॥ तं त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमी- महे सखिभ्यः ॥ वसुरग्निर्वसुश्रवा अच्छा नक्षि द्युमत्तमो रयिं दा इत्य॑थ गृहाꣳस्यैव³ पशूꣳस्यैवोपतिष्ठते ॥ ८ ॥ १० ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यत रायस्पोषेण वः पश्यामि रायस्पोषेण मा पश्यतेडा स्थ मधुकृतः स्योना माविशतेरा मदः । सहस्रपोषं वः पुष्यासं मयि वो रायः श्रयन्तामित्या॑हवनीय- मुपतिष्ठते⁴ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयादित्या॑हवनीयमेवोपतिष्ठते सोमानꣳ स्वरणं कृणु- १५ हि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजमित्य॑थ रात्रिमुपतिष्ठते कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषे । उपोपेन्नु मघवन्भूय इन्नु ते दानं देवस्य पृच्यत इत्य॑थ गार्हपत्यमुपतिष्ठते परि

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ Thus BHJ ; ०होत्रे T Be. २ द्विपदा० T. ३ एव om T. ४ पश्चादित्यम्० BH.

? Look at the transcription: what does the print ACTUALLY say? We must transcribe what is printed! Let's look at the printed characters: Line 10: १० पिण्डपितृयज्ञं करिष्यन्नुपकल्पयते सकृदाच्छिन्नं बर्हिर्- Line 11:र्भाꣳश्च परिस्तरणीयान्व्रीहीꣳश्च शूर्पं च प्रक्षालिते चोलूखल- Wait, is line 11र्भाꣳश्चorभाँꣳश्चorभाꣳश्च? Look at the top of that first glyph: There is a repha? Wait, look at the space above: In line 10, above line 11's first letter: पिण्डपितृयज्ञं- there is the word१०. Below १०, there is the first letter of line 11. Wait, does it have a repha? Look at the top stroke: It's भाwith a repha:र्भा? Wait, no! Look at आinआञ्जनाभ्यञ्जने(line 12): आhas a left part likeअ, then a vertical stroke ा`. Wait! Does line

: Is it "प्राङ्ङ॑थाभि-"? Wait, look at how the typesetter printed "prāṅṅ athā": Did they print "प्राङ्ङ॑थाभि-"? Wait, look at the letter: It's 'प्रा', then 'ङ्', then 'ङ' below it, or 'प्राङ्ङ'? Wait, look at the character after 'प्रा': Could it be 'ङ्ङ'? In many Devanagari fonts, ङ्ङ is written as ङ with another ङ below it, or ङ with a hook! And above the 'थ', what is that? Wait, above 'थ' is an udatta accent, or is the accent above 'ङ'? Wait, look at the stroke: It is: "प्राङ्ङ॑थाभि-" or "प्राङ्र्थाभि-"? Wait, look at the prompt: "Transcribe text... line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Let's look at the character very carefully: Is it a misprint "प्राङ्र्थाभि-"? Wait, look at the glyph:

1. 'प्रा'
2. 'ङ' with a foot: wait, does it have a foot going down-left? No, it has a diagonal line like '्र'!
3. 'था' with a repha 'र्' above it! WAIT! Look at that: ङ + ्र + थ + ा with repha?

following passage thus : वीरं मे दत्त पितरः पितृमानहं(wait, the text is:१ J has the following passage thus: वीरं मे दत्त पितरः पितृमानहं) Line F2: भूयासेत्यथ वीरं मे पितामहा दत्त पितृमानहं भूयासेत्यथ वीरं मे प्रपितामहा दत्त Line F3:पितृमानहं भूयासेत्य । Wait, look at the end of line F1:पितृमानहंhas a circular anusvara:पितृमानहंorपितृमानहꣳ? It has पितृमानहं॰orपितृमानहꣳ? It's पितृमानहं॰orपितृमानहं? In J's citation: पितृमानहं॰? Wait, J has abbreviations! Look at line F1: पितृमानहं॰- yes, an avagraha/abbreviation circle॰! Wait, look at line F3: पितृमानहं॰ भूयासेत्य ।- yes,पितृमानहं॰! Wait, look at line F2: पितृमानहं॰ भूयासेत्यथ! Wait, let's look closer at line F1: १ J has the

दशाध्यायिकः आग्रयणम् ८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । ११, १२ । ] पवीतं कृत्वा प्राजापत्ययर्चा गार्हपत्यमुपतिष्ठते प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्य॑थैतां द्वितीयां जपति यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्यामिति॑ संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः॑ ॥ ११ ॥ चतुर्थः ॥ वर्षासु श्यामाकानामागयणं करिष्यन्भवति॑ तस्य प्रज्ञात उपवसथो॑ ऽथ प्रातर्हुते ऽग्निहोत्रे पृश्न्याँ स्तैर्वापः प्रणीय ५ सौम्यँ श्यामाकं चरुं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं विसृज्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽहव- नीये ऽज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्च॑ श्रप- यित्वासादयति॑ तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावथ हविष आप्यायस्व सं त इति॑ त्रिष्टुभौ १० संयाज्ये॑ अन्वाहार्यमासाद्य वासो ददात्यथ यजमानभागं प्राश्नात्यग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिरिति॑ संतिष्ठत एषेष्टिः सपूर्णपात्रविष्णुक्रमा॑ विसृजते व्रतमथ शरदि व्रीहीणामाग्य- यणं करिष्यन्भवति॑ तस्य प्रज्ञात उपवसथो॑ ऽथ प्रातर्हुते १५ ऽग्निहोत्रे पृश्न्याँ स्तैर्वापः प्रणीयेन्द्राग्नं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं चरुं द्यावापृथिव्यमेककपालमिति॑ हविष्कृता वाचं विसृज्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽऽहवनीये ऽज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्च॑ श्रपयित्वासादयति॑ तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च २० प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावथ हविषामिन्द्राग्नी रोचना दिवः श्लथद्वृत्रमित्यैन्द्राग्नस्य॑ विश्वे देवा विश्वे देवा इति वैश्वदेवस्य॑

[दृशाद्ध्यायिकः अग्निभ्यः प्रवासः] Digitized by Madhuban Trust

[ ३ । १२, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८३

द्यावा नः पृथिवी प्र पूर्वजे पितरेति द्यावापृथिव्यस्य ' त्रिष्टुभौ संयाज्ये ' अन्वाहार्यमासाद्य प्रथमजं वत्सं ददात्यथ यजमानभागं प्राश्नाति भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवास्त्वयावसेन समशीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितो आ विशस्व शं तोकाय तनुवे ५ श्योन इति ' संतिष्ठत एषेष्टिः संपूर्णपात्रविष्णुक्रमा ' विसृजते व्रतम्‌ अथ वसन्ते यवानामाग्रयणं करिष्यन्भवति ' तस्य प्रज्ञात उपवसथः ' समानं कर्म यथा व्रीह्याग्रयणस्यैतावदेव नानाथ यजमानभागं प्राश्नात्येतमु त्यं मधुना संयुतं यवम् सरस्वत्या अधि मनावचर्कृषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा १० आसन्मरुतः सुदानव इति ' संतिष्ठत एषेष्टिः संपूर्णपात्रविष्णु- क्रमा ' विसृजते व्रतम् ' ॥ १२ ॥ पञ्चमः ॥ अग्निभ्यः प्रवत्स्यन्त्सोपवीत्यप आचम्याग्रेणाहवनीयं परीत्य यजमानायतने तिष्ठन्नाहवनीयमुपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता माता च दधतुर्यदग्ने । तत्त्वं बिभृहि पुनरा- १५ मदैतोस्तवाहं नाम बिभराण्यग्न इत्यथ वाचंयमो ऽभिप्रव्रज- त्यग्नौनामसकाशे² वाचं विसृजते ' सो ऽधःसंवेश्यमांसाश्य- स्त्युपायी प्रवसति ' न द्वादशाहमतिप्रवसति ' नोपवसथमुपात्ये- त्यायन्नप्रपथे समिधः कुरुते ' ऽग्नीन्पराख्याय वाचं यच्छत्याहव- नीयमेवोपत्तिष्ठते मम नाम तव च जातवेदो वाससी इव २० विवसानौ ये चरावः । आयुषे त्वं जीवसे वयं यथायथं विपरि-

पादटिप्पणी (Footnotes): ¹ JF om. these three words. ² Thus BH Bh (Grantha Ms.), Keś. ; ॰नामसंकाशे Be F.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

? No, wait! Let's read line 17 very carefully: स्थानं ' नर्य प्रजां मे गोपायेति गार्हपत्यमwait, what is afterत्यम? Is that थर्व? Wait! Look at line 17: गार्हपत्यम्then what? Wait, betweenगार्हपत्यandपितुं मे, what are the words? The mantra is: "नर्य प्रजां मे गोपायेति गार्हपत्यम् । अथर्वा पितुं मे गोपायेत्यन्वाहार्यपचनम् । शंस्य पशून्मे गोपायेत्याहवनीयम् ।" Wait! "अथर्वा पितुं मे गोपायेत्यन्वाहार्यपचनम्"! So: गार्हपत्यम्Then:अथर्वाorअथर्व४? Look at the image: गार्हपत्यम्-> wait, does it haveम्or that sign? Look at:गार्हपत्यम्thenअथर्व४-> there is a small superscript४! Yes, footnote 4 says: "४ After गार्हपत्यम् JF ins. उपतिष्ठते ।" So the word is indeed गार्हपत्यम्`! Wait, where is the superscript 4 placed? In the text, it

दर्शपूर्णमासिकः याजमानम् [ ३ । १४, १५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८५ मप्रथ सभां मे गोपायेति सभ्यम॑हे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाये- त्यावसथ्यम्॑ । सो ऽपरिमितं प्रवसति॑ । पुनरायन्नग्नये समिधः कुरुते॑ । ऽन्यत्राख्याय वाचं यच्छत्या॑गत्यैतेनैवोपतिष्ठते¹ । समानौ प्रायश्चित्तिः॑ ॥ १४ ॥ षष्ठः ॥ ५ अथोपवसथ्ये ऽहन्यज्ञोपवीत्यप आचम्याग्रेणाहवनीयं परीत्य² यजमानायतन उपविश्य तिरः पवित्रमप आचामति पयस्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सं॑सृजेत्य॑थाहवनीये समिध आदधात्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताᳵ स्वाहा वायो व्रतपत १० आदित्य व्रतपते व्रतानां

स्तद्गन्पुनरित्य॑थ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये संतनों१ जुहोत्य॒धो वेदिः परिधयश्च सर्वे यज्ञस्यायुरनुसंचरन्ति । त्रयस्त्रिꣳशत्तन्तवो ये वितन्विरे य इमं यज्ञꣳ स्वधया ददन्ते तेषां छिन्नं प्रत्ये॒तद्दधामि स्वाहे- त्य॑न्यान्यद॑पिसृजति घ॒र्मो दे॒वाꣳ अप्येत्वित्य॑थ वै भवति यदि ५ नश्येदाश्विनं द्विकपालं निर्वपेद्द्यावापृथिव्यमेकपालमिति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथ तथैव गार्हपत्य आज्यं विला- प्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये संतनों जुहोत्य॒धो वेदिः परिधयश्च सर्वे यज्ञस्यायुरनुसंचरन्ति । त्रयस्त्रिꣳशत्तन्तवो ये वितन्विरे य इमं यज्ञꣳ स्वधया ददन्ते तेषां छिन्नं

Let's look at: "ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहं सजातेषु भूयासं धौरस्येत्ता" Wait! Look at "धौरस्येत्ता": धौ - र - स्ये - त्ता ? Wait, is it "धौ" or "धो"? Look at line 15: "धौ र स्ये त्ता" - it has two top strokes: 'धौ'! Wait, TS 1.6.2: "धुर्वस्येता" or "धुरस्येता" or "धौरस्येत्ता"? In Baudhayana (Caland): Caland prints "धौरस्येत्ता" or "धोस्येत्ता"? Wait, look at the letters: 'ध' with 'ौ' = 'धौ'! Then 'र' = 'र'. Then 'स्ये' = 'स्ये'. Then 'त्ता' = 'त्ता'. Yes, "धौरस्येत्ता"! Wait, look at "उग्रस्येत्ता" in the next line: "उग्रो ऽहं सजातेषु भूयासममुग्रस्येत्ता" -> wait, is it "भूयासममुग्रस्येत्ता" or "भूयासमम्युग्रस्येत्ता" or "भूयासममुग्रस्येत्ता"? Let's look at line 16: "वसुविदिति मध्यमंयुगो ऽस्युग्रो

वोभयतः"? Wait, what is that mark above 'द्ब्रह्मै'? Let's look closely at line 10: "एताभिरेवोपसादयेद्ब्रह्मै'वोभयतः"? Wait! In TS: "एताभिरेवोपसादयेत् । ब्रह्मैवोभयतः संवत्सरं परिगृह्णाति"! So between उपसादयेत् and ब्रह्मैवोभयतः there is a sentence break! In sandhi: उपसादयेत् + ब्रह्मैवोभयतः = उपसादयेद्ब्रह्मैवोभयतः! And Caland put his break mark ' right there! Look at line 10: above द्ब्र/ह्मै there is '! Look at line 14: above द्ब्र/ह्मै there is '! Look at line 18: above द्ब्र/ह्मै there is '! It is the EXACT SAME MARK '!

Let's check the rest of the marks: Line 5: "विष्णो । ५" Wait, is that a single danda '।' before ५? Yes, "विष्णो ।" Line 6-7: "दधामि निर्ऋत्या उपस्थ इति ॥ १६ ॥" Double danda ॥ १६ ॥

Let's transcribe every line faithfully with line markers , , etc., matching the visual text on the page.

Let's check page numbers