ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

( १२४ ) नवतेस्तनैर्द्द¹श्यो घटिका³द्वितयेन तदुदय²विलग्नम् उदयै⁶रधिकं कृत्वा⁷ तदुदय⁴सूर्योस्तमयलग्नम् ॥ ३६ ॥ षड्भयु⁵तमूनमुदयैः षड्राशियु¹तं तदस्तमय²सूर्यः । घटिका³द्वितयेनैवं षड्भाग⁴युतेन मृगेहंतु⁶ ॥ ३७ ॥ एवं⁴ नक्षत्राणां घटिकाद्वितये⁵न सत्रिभा¹गेन । उदया²र्कोस्तमयार्का व्यस्तो³नस्तत्सदादृश्यम् ॥ ३८ ॥ ३६. (घ) १. रुनैहश्यो (ग) रुनैर्द्दश्यो for (स्तनैर्द्दश्यो) ३. ९० घटिका for (घटिका) (ग) ४. तदूदय for (तदुदय) (घ) ५. रुनैद्दश्यो ९० for (स्तनैर्द्दश्यो) ६. रुदयै for (उदयै) ७. क्रत्वा for (कृत्वा) (क) १. रूनै for (स्तनै) २. विलग्नम) for (तदुदयविलग्नम्) ३७. (घ) २. तदस्तमसूर्यः for (तदस्तमयसूर्यः) ३. घटिद्वितयेनैवं for (घटिकाद्वितयेनैवं) ४. षड्भागायुतेन (च) for (षड्भागयुतेन) (ग) ५. भार्द्धयुत for (षड्भयुत) ६. हंतुः for (हंतु) (च) ७. मृगहंतु for (मृगेहन्तु) (क) १. रासि for (राशि) ३८. (घ) १. सतुभागेन (च) for (सत्रिभागेन) ३. व्यस्योनस्तत्सदा (च) for (व्यस्तोनस्तत्सदा) (ग) ४. नक्षत्राणामेवं for (एवं नक्षत्राणां) ५. द्वितेन for (द्वितयेन) २. उदयार्को मस्तयर्काच्चस्योनस्तदादृश्यम् for (उदयार्कोस्तमयार्का व्यस्तोनस्त- त्सदादृश्यम्) (च) २. उदयार्कोस्तमयार्का for (उदयार्कोस्तमयार्का) (क) १. त्रिभागेन for (सत्रिभागेन २. उदय (लक्ष्य) लग्नमधिक्ं कृत्वा पूर्व्ववदुदयास्- स्तार्या भवति for (उदयार्कोस्तमयार्काव्यस्तोनस्तदादृश्यम्)

( १२५ ) उदयास्तसूर्योंरन्तरे³ रवौ दृश्यते⁴ऽन्यथास्तमितः² । ऊनाधिकारविकला रविभुक्त्या भाजिता दिवसाः ॥ ३६ ॥ षड्विंशो¹ मिथुनांशेः⁶ शकचत्वारिंशता ४० मृग व्याधः² । तक्रांतेर्दक्षरातो³ विक्षिप्तागस्त्यवच्छेषम्⁴ ॥ ४० ॥ गुणिता व्यासाद्धेन स्वक्रान्तिज्यावलंबकहतांग्रा¹ । प्रतिदिनमुदयास्तमया वर्गाग्रे² भग्नहमुनीनो³ ॥ ४१ ॥ ३६. (घ) १. उदयास्तसूर्यायारंतरे (ग) उदयास्तासूर्यो for (उदयास्तसूर्योंरंतरे) २. स्तमित for (स्तमित) (ग) न्यथास्तमितिः for (ऽन्यथास्तमितः) ३. ऊनाधिकार (ग) for (ऊनाधिकार) (ग) ४. दृश्यतेः for (दृश्यते) (च) १. उदयास्तसूर्यायोरन्तरे for (उदयोस्तसूर्योंरन्तरे) २. न्यथास्तमित for (ऽन्यथास्तमित) (क) ६. सूययोरन्तर for (सूर्योंरन्तरे) ४०. (घ) १. षड्विंशे (ग) (ग) for (षड्विंशो) ५. तत्क्रांतेर्दक्षिणतो (ग) तत्क्रांतोर्दक्षिणतो for (तक्रान्तेर्दक्षरातो) ४. विक्षिप्तोगस्त्यवच्छेष (ग) विक्षिप्तोगस्त्यवच्छेषम् for (विक्षिप्तागस्त्य- वच्छेषम्) (ग) ६. मिथुनांशेड्शक for (मिथुनांशेः शक) (च) ५. तत्क्रांते for (तक्रांते) ३. दक्षिणतो for (दक्षरातो) (क) १. विंशे for (विंशो) २. व्याधेः for (व्याधः) ३. दक्षिण for (दक्षरातो) ४. विक्षेपोऽगस्त्य for (विक्षिप्तागस्त्य) ४१. (घ) १. ज्यावलंबलकहताग्रा (ग) ज्यावलंबकोद्धृता स्वाग्रा for (ज्यावलंबकहताग्रा) २. वग्राग्रे (ग) for (वर्गाग्रे) ३. मुनीनाम् (ग) भग्रहमुनीनाम् (च) for (भग्नहमुनीनो) (च) १. हृताग्रा for (हताग्रा) (क) १. प्रतिदिनमुदयास्तमयांवयात्रे वगृहमुनीरमां गुणिता व्यासाद्धैन स्वक्रान्तिज्या साद्धेनानेन for (गुणिता व्यासाद्धेन स्वक्रान्तिज्या वलंबकहताग्रा । प्रतिदिनमुद्योस्त- मया वर्गाग्रे भग्नहमुनीनो ॥)

( १२६ ) अग्राशंकुतलैक्यं¹ तुल्यदिशोरन्तरं तथान्यदिशो⁴ । प्राच्यपरायाः⁵ शंकोः⁶ तलं दग्रे³ गृहो नं च² ॥ ४२ ॥ शंकुतल प्राच्यपरांतरं भुजो दक्षिणोत्तरं कर्णः² । दग्ज्या¹ तद्वर्गांतरमूलं दिङ्मध्यतः³ कोटिः ॥ ४३ ॥ उनाधिक³शंकुगुणाः स्वशंकुभक्ताः पृथक् स्वदग्द्याग्रे¹ । कृत्वो⁶नाधिकशंकु⁴दृष्टिं⁵ कृत्वोनशंकुवग्रे² ॥ ४४ ॥ ४२. (घ) ३. शंकोस्तलं तदग्रे for (शंकोः तलं दग्रे) २. भं वा (ग) for (नं च) (ग) ४. तथान्य दिशोः for (तथान्यदिशो) ५. परयोः for (परायाः) (ख) ६. शंको for (शंकोः) ३. तलं तदग्रे for (तलंदग्रे) (क) १. तलेकां for (तलैक्यं) २. भ वा for (नं च) ४३. (घ) २. दक्षिणोत्तरः (ग) (च) for (दक्षिणोत्तरं) १. दृग्ज्यातंद्वर्गांतर मूलं (ग) (च) for (दग्ज्यावर्गान्तरमूलं) ३. दिङ्मध्यत (च) for (दिङ्मध्यतः) (क) ६. दुप उप स्वर्गतंर मूलं for (दग्ज्यातद्वर्गांतरमूलं) ४४. (घ) ३. ऊनाधिक (ग) (च) for (उनाधिक) १. दृग्द्याग्रे (ग) सुदृग्ज्याग्रे for (स्वदग्द्याग्रे) ४. शंक for (शंकु) २. शंकुवार्गं (शंकुवर्गे) (ग) शक्वर्गे for (शंकुवग्रे) (ग) ५. दृश्यं for (दृष्टिं) (च) १. स्वदृग्द्याग्रे for (स्वदग्द्याग्रे) ६. क्रत्वो for (कृत्वो) २. शंकुवर्गे for (शंकुवग्रे) (क) १. दृश्या for (स्वदग्द्याग्रे) २. शंकुः for (शंकुवग्रे)

( १२७ ) प्रतिघटिकमधिकशंको¹र्ग्र्ह⁵मध्ये दर्शयेत्⁶ भुवा । त्रिप्रश्नोक्त्या² रविवच्छंकु³ भ्रमणादिक्रमशेषम्४ ॥ ४५ ॥ शंकु प्राच्यपरांतरं² विषुवच्छायैक्य मुत्तरे४ नृतले३ । याम्योतरं¹ गुणाहतं⁵ स्वक्रान्तिर्लम्ब करणाभ्याम् ॥ ४६ ॥ तच्चापांशा⁴ सदशैः¹ मँधुवका²पक्रमांशकैरूना५ । विक्षेपांशे³ व्यस्ता⁶ व्यस्तविशुद्धा व्यसदृश्यांशैः⁷ ॥४७॥

४५. (घ) ५. मग्रॆ (ग) ग्रहमग्रे
६. दर्शयेनि (ग) दर्शयेन्मुनि भंवा for (दर्शयेत् भुवा)
३. रविवत्शंकु (च) for (रविवच्छंकु)
४. कमशेषम् (ग) (च) for (क्रमशेषम्)
(ग) २. त्रिप्रस्नोक्तं for (त्रिप्रश्नोक्त्या)
(च) २. मग्रॆ for (मध्ये) ६. दर्शयेनि for (दर्शयेत्)
(क) १ अधिकटिकादिसमधिकशंका ग्रह्णं मप्रे दर्शयन् मुनिनंद for (प्रतिघटिकमधि-
कशंकोर्र्हमध्ये दर्शयेत् भुवा)
२. तृः for (त्रि) ३. विवन् for (रविव) ४. कमा for (क्रम)
४६. (घ) २. परांतर (ग) (च) for (परांतरं)
३. नृतरे for (नृतले)
१. याम्येंतरं (ग) याम्यैरंतर for (याम्योतरं)
(च) ४. मुत्तर for (मुत्तरे)
५. गुणहृतं for (गुणाहतं) १. याम्योत्तर for (याम्योतरं)
(क) १. याम्येंतरे for (याम्योतरं)
४७. (ट) ४. चापांशाः (ग) (च) for (चापांशा)
१. सदृशैः (ग) (च) for (सदशैः)
५. रूनाः (ग) for (रूना)
३. विक्षेपांशा (ग) विक्षेपांशाद्वचस्ता for (विक्षेपांशे व्यस्ता)
६. व्यस्तविशुद्धाव्यसदृश्यांशैः (ग) विस्तविशुद्धा for (व्यस्तविशुद्धाव्यसदृश्यांशैः)
(ग) २. भँध्रुवका (च) for (मँधुवका)
७. वसद्रिशांशैः for (व्यसदृश्यांशैः)
(क) १. सदृशै for (सदशैः) २. ध्रुवकः for (मँधुवकः) ३. पांशा for (पांशे)

( १२८ ) सहिता विक्षेपांश⁴स्तत्त्वापांशकवशादुदग्याम्या¹ । एवं विक्षेपांशाः² तक्रांत्यंशै⁵र्ध्रुवो³ रविवत् ॥ ४८ ॥ उनै²मानैक्याद्धार्द्धात् गृहयोर्मध्यांतरे³ युतिर्गृहयोः⁴ । समलिप्तिकयो र्ग्रहणादधिके¹ स्फुट मानयोगाद्धार्द्धात्⁵ ॥ ४९ ॥ समलिप्तिकालिकार्कात्⁴ कृत्वा लग्नं स्वदेश³राश्युदयैः² । गृहयोः समलिप्तिकयोः स्व⁶दिनोदिननाडिका¹ प्राग्वत्⁵ ॥ ५० ॥ अधिकदिनोदितघटिकाभिरूनदिननाडिका गुणा भक्ताः³ । अधिकदिन¹नाडिकाभिः फलनाड्यौ² यदि भवन्त्यूनाः⁴ ॥ ५१ ॥

४८. (घ) ४. विक्षेपांशा (ग) for (विक्षेपांश)
१. याम्याः (ग) (च) for (याम्या)
५. तत्

( १२६ ) ऊनदिवसो² दिताभ्यो घटिकाभ्यः प्रागथाधिकाः³ पश्चात् । योगस्तत्⁵ घटिकांतरमाद्यं¹ कृत्वेषु⁴ घटिकाभिः ।। ५२ ।। गुणिता² स्वभुक्तलिप्ता³ षष्टिहताः⁴ प्रागूणं¹ धनं पश्चात् । आद्यवदन्तरमन्यत्प्राक् पश्चाद्धांतर⁶ द्वितयम् ।। ५३ ।। आद्य³घटिकान्तरं वशात्प्राक्⁴ पश्चाद् वा युतिः प्रथमकलात्¹ । कृत्वग्⁵ पृथकदिनोदित घटिकास्तत्कालिक² ग्रहयोः ।। ५४ ।।

५२. (घ) २. ऊन (ग) ऊनादिवसो (च) for (ऊनदिवसो)
(ग) ३. प्रागधिकाः for (प्रागथाधिकाः)
४. कृत्वेष्ट for (कृत्वेषु)
(च) ५. योगस्तद्वटिकांतराद्यं for (योगस्तत् घटिकांतरमद्यं)
(क) १. घटिकांदिफलं ग्राह्यं for (घटिकांतमाद्य

Indian typography, when a footnote number is put over a letter, sometimes they put a small v or crescent or it's just the digit ५ with a little accent mark, or it's ँ with ५ over it? Actually, it looks like: a candrabindu ँ with ५ on top, or just ५ with an arc beneath it (like an inverted circumflex or breve, indicating the insertion point). Let's look at: Line 2: उॅदित or उँदित? The image has उ with a crescent and a ५ above it! Line 2 above 'हता': there is a small vertical tick or १. Line 2 under 'श्च': there is a small ६. Line 2 above 'न्य': there is २. Line 3 above 'यद्याद्या': there is ३. Line 3: 'यद्याद्यानान्तरयोरंतर हतमन्यथा तदैक्येन ॥ ५५ ॥'

Let's transcribe line 2 faithfully: उँदितघटिका यदिहता गुणिताश्चाद्यान्यदिवसघटिकाभिः । Wait, let's keep the exact text recognizable.

Let's read line by line very carefully:

( १३० ) उँदितघटिका यदिहॄता गुणिताश्चा

दी हुई है ।Then under ५७:(च) ४. कृत्वा for (कृत्वा)... Wait, why does it have ४.? Because in line 4 of the shloka, the superscript ४is overकृत्वा! Ah!! Look at the shloka: Line 3 of shloka (which is line 4 of the page): अन्येष्टनाडिकाभिः कृत्वा^४ तुल्या यदा तदा योगः ।The superscript४is overकृत्वा! And in note (क) at the bottom: ४. योगः for (योगे)-> superscript४? No, note (क) has 1, 2, 3, 4! Wait, in note (च): ४. कृत्वा for (कृत्वा)-> wait, why would (च) have४. कृत्वा for (कृत्वा)? Wait, look at the superscript over कृत्वा: it is ४! Why is ४overकृत्वाif note (च) says४. कृत्वा for (कृत्वा)? Wait, is the first word कृत्वा? Look at the first letter: कwithृ? Wait, look at line 28 carefully: (च) ४. कृत्वा for (कृत्वा)- wait, is theत्` different? Look at the first one

( १३२ ) बाहु संयोगांतरमन्नाशंक्‌वग्रयोः समान्यैदिशोः । कर्णोद्दिग्ज्येकोटिं स्वकर्णभुजकृतिविशेषपदे ॥ ५८ ॥ कोटिभुजकर्णशंकु षष्टि गुणाध्वाहहता मध्यात् । कोटि पृथक्प्रसार्ये प्राच्यां प्रागपरयोः पश्चात् ॥ ५६ ॥

५८. (घ) १. माग्रो शंकुग्राह्याः (ग) मग्राशंक्‌वग्रयो for (मन्नाशंक्‌वग्रयोः)
२. सामान्यदिशोः for (सम्मान्यदिशोः)
३. दृग्ज्येकोटि (ग) कर्णौ दृग्येज्‍येकोटि for (कर्णोद्दिग्ज्येकोटिं)
४. वेशेषपदे for विशेषपदे)
(ग) ५. वाहुः for (बाहु)
(च) १. माग्राशंकुग्रह्योः for (मन्नाशंक्‌वग्रयोः)
२. सामान्यदिशोः for समान्यदिशोः)
३

? No. Let's look at line 1: कोटचग्राभ्यां - wait, let's look at the letter between ट and च: Is there a letter? No, ट and च are connected! Above ट: there is ७! Wait, why does it look like कोटूँच? Wait, let's zoom in to maximum: Above ट: There is a horizontal bar of the letter ट. Above the shirorekha: There is a digit ७! Wait, under the shirorekha: nothing! Wait, between the shirorekha and digit ७, what is that? It's just the digit ७! It has a loop and a hook. Wait, what about the dot? There is a dot to the right: it's just ink splatter or part of the number? Wait, look at (च) ७: ७. कोट्यग्राभ्यां for (कोटचग्राभ्यां) It explicitly spells out (कोटचग्राभ्यां). So the text word is definitely intended as कोटचग्राभ्यां.

Wait, let's check द्रष्ट्या in line 3: Line 3: दिग्मध्ये स्थित द्रष्ट्या पृथग् ग्रहौ दर्शयेत् स्वशंकवग्रे । Yes, द्रष्ट्या has द्रष्ट्या¹ (superscript 1).

( १३४ ) . रविशशितमस्त्रिवरितं^१ ब्रह्मोक्तं पुण्यमद्भु^३तं ज्ञात्वा^४ । रविचन्द्रराहु लोकात्^२ प्राप्नोति पुमानीह यशश्च ॥ ६३ ॥ अन्यैरप्यूक्तमिदं^४ योयं सम्यक्^५ ग्रहं विजानाति^१ । याति सद्दरलोकं^२ ग्रहाष्टकज्ञं^३ परं ब्रह्म^४ ॥ ६४ ॥ मध्यमगतिः^४ स्फुटगति^५ स्त्रिप्रश्नश्चन्द्र^६भास्कर^१ ग्रहणे । उदयास्तमय^२प्रतिघटिकांमिदोः^३ शृङ्गोन्नतिश्छाये ॥ ६५ ॥

६३. (घ) १. त्वरितं (ग) तमस्त्रिचरितं for (तमस्त्रिवरितं)
३. पुमानिह (च) for (पुमानीह)
(ग) ४. श्रुत्वा for (ज्ञात्वा)
२. लोकान् for (लोकात्)
(च) १. तमसूचरितं for

( १३५ ) ग्रहयोगोत्रे^१ ग्रहयुतिरार्यात्रिशति^३ युताष्ट सप्तत्या ३७८ अध्यायैर्द^५शभिर् धूलिकर्म^६ वोच्चै^४र्विना ब्रह्मौ^२ ॥ ६६ ॥ गुरुणा न^५धूलिकर्म प्रतिकंचुककारिणे^१ प्रदातव्यम् । दत्त^४ सुकृतप्रणाशं कुरुते प्रतिकंचुकं^२ यस्य^३ ॥ ६७ ॥ गृहमेलके^४ यदुक्तं तत्स्थूलं^५ स्पष्टमिह^३ यदुक्तं तत् । ग्रहभमुनींदु^१ छाया शृङ्गोन्नतिभोदयाद्येषु^२ ॥ ६८ ॥ सूर्यास्तमयादिष्ट्राद्वातिगताच्छेष्ट^२ भोदयास्तमयौ । जानाति न कश्चिदपि ब्राह्मनं मुच्चान्यतन्भज्ञः^३ ॥६६॥

६६. (घ) १. भ (ग) (च) for (त्रे)
(ग) ३. त्रिशती for (त्रिशति)
४. चाद्यै for (वोच्चै)
(च) ५. र्दशभि for (दशभि) ६. धूलिकर्म्म for (धूलिकर्म)
(क) १. भ for (त्रे) २. ब्राह्मी (ग) ब्राह्म्ये for (ब्रह्मौ)
६७. (घ) ३. योस्य (ग) (च) for (यस्य)
(ग) १. प्रतिकंचककारिणे for (प्रतिकंचुककारिणे)
४. सुकृतः प्रणाशः for (सुकृतप्रणाशः)
(च) ५. कर्म्म for (कर्म)
(क) १. प्रातस्थ्यंक कारिणो for (प्रतिकंचुककारिणे)
२. सुर्क योस्या for (चुकंयस्य)
६८. (घ) १. ग्रेहभमुनींदु (ग) for (ग्रहभमुनींदु)
(ग) ३. स्पष्टमिदं for (स्पष्टमिह्)
(च) ५. तस्थूलं for (तत्स्थूलं)
(क) १. ग्रहण मनींदुच्छायो for (ग्रहभमुनींदुच्छाया) २. लोदयाद्येषु for (भोदयाद्येषु)
४. ग्रहामलके for (गृहमेलके) ३. स्पष्ट इह for (स्पष्टमिह)
यह यहीं समाप्त है ।
६६. (घ) १. दिष्ट्याद्वग्रारिगता for (दिष्ट्राद्वातिगता) (ग) सूर्यास्तमयाद्वारात्रिगता for
(सूर्यास्तमयादिष्ट्राद्वातिगता)
२. द्वेष्ट (ग) स्वेष्टभोदयास्तमयोः for (छेष्टभोदयास्तमयौ)
३. ब्राह्मं मुत्वान्यतंत्रज्ञः (ग) ब्राह्मं मुक्तान्यतंत्रज्ञः fo1 (ब्राह्मनं मुच्चान्यतन्भज्ञः)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं,
(च) १. दिष्ट्याद्वग्रारिगता for (दिष्ट्राद्वातिगता) २. द्वे ष्ट for (छेष्ट)
३. ब्राह्मं मुच्चान्यतंत्रज्ञः for (ब्राह्मनंमुच्चान्यतंत्रज्ञः)

for (र्दश)-> main text hasर्दश! Line 11: ३. कालिकाद्येषु for (नाडिकाद्येषु)-> main text hasनाडिकाद्येषु! Line 14: for (अध्याय्योभग्रहयुतिरार्याणां सप्ततिर्दश ॥७०॥ इति ब्रह्मगुप्ते दशमोऽध्यायः)-> main text has this! Line 17:२. ईश for (र्दश)-> main text hasर्दश! So inside the parentheses for (...)is ALWAYS what is printed in the MAIN TEXT! Now, look at the main text for reading 1: In line 2, what is printed?भthenमु? Or भthenगु? Wait! Look at line 2: भ... wait, look at the superscript१! The superscript १is above the SECOND letter! And under the second letter is a subscript! Wait, could the main text have printed:भगुनीध्र? Wait, why would I have thought it was भमुनीध्र? Let's look at that second letter in line 2: Wait, does it have a loop? Look at मinमयनाडिकाद्येषु`: the loop is hollow, clearly a box/loop on the left. Now look at

( १३७ ) अथ तन्त्र परीक्षा नामैकादशोध्यायः ये^१ ज्ञान पटलरुद्धदृशोन्य^२ब्रह्माद्वदन्ति^३ सिद्धान्तम्^४ । तेषां युगादिभेदेद्य^५ दोषास्तान्प्रवक्षामि^६ ॥ १ ॥ युगमाहुः पञ्चाब्दं^१ रवैशशिनोः संहिंतांग कारये^३ । अधिमासा वमरात्र स्फुट^४तिथ्यज्ञान तदसत्^२ ॥ २ ॥ १. (घ) १. येऽज्ञान for (ये ज्ञान) २. रुद्धदृशो (ग) रुद्धदशो for (रुद्धदृशो) ३. न्यद्ब्रह्माह्याद्वदन्ति (ग) ऽन्यद्ब्राह्माह्याद्वदन्ति for (न्यब्रह्माद्वदंति) ४. सिद्धांतात् (ग) (च) for (सिद्धान्तम्) ५. भेदाद्ये (ग) (च) for (भेदेद्ये) ६. प्रवक्ष्यामि (ग) प्रविश्यामि for (प्रवक्षामि) (च) २. रुद्धदृशो for (रुद्धदशो) ३. ऽब्राह्माद्वदन्ति for (ब्रह्माद्वदन्ति) ४. सिद्धान्तात् for (सिद्धान्तम्) ६. प्रवक्ष्यामि for (प्रवक्षामि) (ग) वि०-अतिरिक्त पाठ- अथ ब्रह्मगुप्तसिद्धांते एकादशमोऽध्यायः प्रारभ्यते ॥ खखखार्क १२००० दूवृताब्देभ्यो गतगम्याल्पा-त्खशून्य यमल । २०० हृतात् । लब्धं त्रि ३ सायक हतं कलाभिरूनौ सदाकेंदू ॥ १ ॥ विधु वञ्जीवेद्वि २ हतं चन्द्रोच्चे तिथि १५ गुणं च सितशीघ्रे ॥ द्वीषु ५२ हतं च स्वांर द्वि २ कु १ वेद ४ हतं च पात कुजशनिषु ॥ २ ॥ ग्रहबीजानि ब्रह्मसिद्धांते ॥ २. (घ) १. पंचाक्षरं for (पञ्चाब्दं) २. ज्ञानतस्तदसत् (ग) तस्तदसत् for (ज्ञानतदसत्) (ग) ३. --रयै for (कारये) ४. स्फुतिय्य for (स्फुटतिथ्य) ५. ज्ञान् for (ज्ञान) (च) ३. काराय for (कारये)

( १३८ ) भानि ध्रुवपंचाशत्¹ द्वावर्कादियो⁴ जिनोक्तं यत् । ध्रुवमस्यावर्णो² भवति यतोऽह्ना³ ततो सतत् ॥ ३ ॥ आर्यभटो¹ युगपादांस्त्रीन् पातानाह⁴ कलियुगादौ यत् । ३२४०००० तस्य कृतांतर्यस्मात्² स्वयुगाद्यंतौ न तस्मात्³ ॥ ४ ॥ रवियुगभगणां⁴ रव्धुधृति⁵ ४३२००००¹ यत्प्रोक्तं तंत्रयो²र्युगं⁶ स्पष्टम्³ । त्रिंशतीरव्युदयानां तदन्तरं हेतुना केन ॥ ५ ॥

३. (घ) १. पंचांशत् for (पंचाशद्) (ग) चतुः पंचाशत् द्वौ for (ध्रुवपंचाशत् द्वा)
२. ध्रुवमत्सस्या (ग) ध्रुवमत्सस्यावर्त्तो for (ध्रुवमस्यावर्णो)
३. यतोह्ला ततोसत्तत् (ग) for (यतोह्नाततो सतत्)
(च) ४. द्रावर्कादियौ for (द्रावर्कादियो)
२. ध्रुवमत्सस्यावर्णो for (ध्रुवमस्यावर्णो)
३. यतोह्ना ततो सत्तत् for (यतोह्ना ततो स तत्)
४. (घ) १. अर्यभटो for (आर्यभटो) (ग) आर्यभटोस्रुत for (आर्यभटोयुग)
२. यस्मातं for (र्यस्मात् स्व)
३. तत्तस्मात् (ग) for (न तस्मात्)
(ग) ४. यतोनाह for (पातानाह)
(च) १. अर्यभटो for (आर्यभटो)
३. न तत्तस्मात् for (न तस्मात्)
५. (घ) १. ४३२००० (च) for (४३२००००)
२. तंत्रयौ for (तंत्रयो)
३. स्पष्टान्यत् for (स्पष्टम्)
वि०—इस श्लोक की दूसरी पंक्ति यहां लिपिकार लिखना भूल गया प्रतीत
होता है। यही नहीं छठे श्लोक की पहली पंक्ति भी यहां लुप्त है।
(ग) ४. युगरविभगणाः for (रवियुगभगणां)
५. रव्युद्रिति for (रव्युधृति)
६. युगं for (र्युगं)
७. +३०० ॥०॥+
(च) १. ४३२०० यत्पोक्तं for (४३२००००

( १३६ ) युगवर्षादिनवदच्चैत्र सितादेः समं प्रवृत्तान्यत् । तदसत् यतः स्फुटयुगं तस्स्थैर्यान्मंदपातानाम् ॥ ६ ॥ ग्रहभुक्तेरूनाया मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम् । उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्तेंदु वर्जमेतः ॥ ७ ॥ आर्याष्टशते पाता भ्रमंति दशगीतके स्थिराः पठिताः । मुक्तेर्दुपातमंडपमण्डले भ्रमति स्थिरानातः ॥ ८ ॥ आर्यभटो जानाति गृहाष्टाति यदुक्तवांस्तदसत् । राहुकृतं न ग्रहणं तत्पातो नाष्टमो राहुः ॥ ९ ॥

६. (घ) यहां श्लोक का पूर्वार्ध लुप्त है ।
१. तदराजू (ग) तदसद्युतः for (तदसत्—तदसत् यतः)
२. तत्स्थैर्यान् (ग) स्थैर्यान् for (तस्स्थैर्यान्)
(ग) ३. युगवर्षादी for (युगवर्षादि)
४. सप्रवृत्तानयत् for (समं प्रवृत्तान्यत्)
५. युतं गं न for (युगं)
७. (घ) १. रूनायां for (रूनाया)
२. भुक्त्येंदु for (भुक्तेंदु)
३. वर्जमतः for (वर्जमेतः)
(ग) ४. परिधि फले व्यावहारिक त्रोगुणे for (मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम्)
५. दूसरी पंक्ति बिल्कुल भिन्न है—
'तद्गभ्यां दशभिः संगुणिताभ्यां सूक्ष्मे'
वि०—तीसरी पंक्ति यह है—
उच्चं भवति शीघ्रमधिकायां । उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्त्येंदुवर्जमनः ॥७॥
अर्थात् रेखांकित दो पंक्तियां अधिक हैं ।
८. (घ) १. आर्याऽष्टशते (च) for (आर्याष्टशते)
२. दशगीतेके (ग) दशगीतिके for (दशगीतके)
३. मुक्त् वेन्दु (ग) for (मुक्तेर्दु)
४. भ्रमंति (ग) for (भ्रमति)
(ग) ५. मपमंडले for (मंडपमण्डले) (च)
(च) २. दशरगीतके for (दशगीतके)
९. (घ) १. ग्रहाष्टकर्गात (ग) for (ग्रहाष्टाति)
२. तस्पातो (ग) तस्यातो for (तत्पातो)

( १४० ) न समा^३युगमनुकल्पाः कल्पा^१दिगतं कृतादियातं च । स्मृत्युक्तै^२रार्यभटो ना तो जानाति मध्यगतिं ॥ १० ॥ उँ^१कारो दिन^३वारो गुरुर^२दयिकोस्य भवति कल्पादौ । न भवत्यर्को^४ यस्मादोंकारे विस्वरस्तस्मात् ॥ ११ ॥ सूर्योदयाच्चतुर्थात्^१ दिनपा^२त् यदुवाच तदस^३दार्यभटः । लङ्को^४दयो यतोर्क स्यास्तमयं प्राह सिद्ध पुरे ॥ १२ ॥ आधिकैः^१ शतैश्चतुर्भिर्वर्ष^२ सहस्रै^३श्चतुर्दशाभिरेकः १४४०० । युगपातै^५र्द्दिनवारोत्तर^६योदयिकर्द्ध^४ रात्रिकयोः ॥ १३ ॥

१०. (घ) १. कल्पादिगतं (ग) (च) for (कल्पादिगत)
२. स्मृत्युक्तै र्यभटो for (स्मृत्युक्तैरार्यभटो)
(ग) ३. समायुतं गमनुकल्पाः for (समायुगमनुकल्पाः)
११. (घ) १. ओंकारो for (उँकारो)
२. रौदयिको (ग) रोदयिक्येस्य for (रदयिकोस्य)
(ग) ३. दिनचरै for (दिनवारो)
(च) २. गुरुरौदयिको for (गुरुरदयिको)
४. न भवत्यक्कों for (न भवत्यर्को)
१२. (ग) १. चतुर्थान् for (चतुर्थात्)
२. दिनपान for (दिनपात्)
३. तव for (तद)
४. लंकोदये for (लंकोदयो)
५. यतोर्कं स्या for (यतोर्कस्या)
१३. (घ) १. अधिकैः (ग) (च) for (आधिकैः)
२. चतुर्भिर्वषं (ग) (च) for (चतुर्भिर्वर्ष)
३. चतुर्दशभिरेकः (ग) (च) for (चतुर्दशाभिरेकः)
४. मोदयिकार्द्धं (ग) for (योदयिकंद्धं)
(ग) ५. युगजातै for (युगपातै)
६. दिनवारोंत्तर for (दिनवारोत्तर)
(च) ४. मोदयिकर्द्ध for (योदयिकर्द्ध)

( १४१ ) ¹उदयिकाद्दिन भुत्तचार्द्धं² रात्रिको मध्यमोभवेत्³ पूतः₆ । ⁴कतरं स्फुटं न निश्चित⁵मनयोः स्फुटमेकमपि नातः ॥ १४ ॥ षोडशगियिवि¹ योजन परिंधि षडम्दव्यासं² पुनर्लावदता³ । आत्मज्ञानं ख्यापितमनिश्श्चयः स्वमतिकृतकत्वात् ॥ १५ ॥ ⁴ भुव्यासस्य ज्ञाना¹ ध्व्यर्थं² देशांतरं दज्ञानात्³ । स्फुटतिथ्यंताज्ञान⁴ तिथिनाशाद् ग्रहणयोनाशः⁵ ॥ १६ ॥ १४. (घ) १. औदयिकाद्दिन (ग) औद्ययिकादिन for (उदयिकाद्दिन) २. भत्तचार्द्ध for (भुत्तचार्द्धं) ३. भवत्पूनः (ग) (च) for (भवेत्पूतः) ४. कतरत् (ग) कतर for (कतरं) ५. निश्चत for (निश्चित) (च) (ग) ६. मतिनातः for (मपिनातः) (च) १. औदयिकाद्दिन for (उदयिकाद्दिन) ४. कतरत् for (कतरं) १५. (घ) १. षोडशगियियोजनपरिंधि (ग) षोडासगियियोजनपरिंधि for (षोडशगियिवि- योजन परिंधि) २. षडि भूव्यासं (ग) निभूव्यासं for (षडम्दव्यासं) ३. पुनर्जिलावदता (ग) पुना लावदता for (पुनर्लावदता) ४. आत्माज्ञानं (ग) (च) for (आत्मज्ञानं) (च) २. षड्भिभूव्यासं for (षडम्दव्यासं) ३. पुनर्किलावदता for (पुनर्लावदता) ४. यहाँ क्रमसंख्या लुप्त है। १६. (घ) १. भूव्यासस्या (ग) (च) for (भुव्यासस्य) २. ज्ञानाद्व्यर्थं (ग) (च) for (ज्ञानाध्व्यर्थं) ३. तदज्ञानात् (ग) for (दज्ञानात्) ४. ज्ञानम् (ग) for (ज्ञान) ५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः (ग) for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः) (च) ५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः)

( १४२ ) ग्राणेनैतिकला$^१$भूर्यदि$^५$ तत्कुकुतो$^२$ व्रजेत्किमध्यानाम् । आर्वर्तनमुर्व्याश्चे$^६$त्त$^३$ पतंति समुच्छ्रयः$^४$ कस्मात् ॥ १७ ॥ उदयिके$^१$ यः परिधिर्विषमोन्योन्य$^२$ समेन्यभुजस्य$^३$ गुणः । तदसद्विषमांतफलं यतोन्य$^५$युग्मादि$^४$ फल तुल्यम् ॥ १८ ॥ विषमोन्योन्ये$^१$ युग्मे$^२$ परिधिर्गुणकः क्रमोक्रमाद्यानाम्$^३$ । चक्रार्द्धे फलनाशो न भवति यस्मादसत्तदपि ॥ १९ ॥ व्यासार्द्धहतो$^२$ बाहुः परिधिविशेषाहतः फलोनयुतः । प्रथमोधिकोनकोय$^३$ तदसत्पदयोः$^१$ परिधिपाठात् ॥ २० ॥

१७. (घ) १. कलां (ग) (च) for (कला)
२. तत्कुकुतो (ग) तत्क्व कुतो (तत्कुकुतो)
३. चेन्न for (चेत्त)
४. समुच्छ्यः (ग) समुच्छ्रयाः for (समुच्छ्रयः)
(ग) ५. भूयदि for (भूर्यदि)
६. आवर्तनमुर्व्याश्चेन्न (च) for (आर्वतनमुर्व्याश्चेत्त)
(च) ४. समुच्छ्रयः for (समुच्छ्रयः) २. तत्क्वकुतो for (तत्कुकुतो)
१८. (घ) १. औदयिके (ग) (च) for (उदयिके)
२. द्विषमेन्योन्य (ग) विषमेन्योन्यः for (विषमोन्योन्य)
३. समे भुजस्य गुणः (ग) समे भुजंस्य गुणः for (स मेन्यभुजस्य गुणः)
४. यग्मादि for (युग्मादि)
(ग) ५. यतोन for (यतोन्य)
(च) २. वृविषमे for (विषमो) ३. समे भुजस्य for (समेन्यभुजस्य)
१९. (घ) १. विषमे (ग) (च) for (विषमो) २. न्यो (ग) for (न्योन्ये)
३. क्रमोत्क्रमज्यानाम् (ग) for (क्रमोक्रमाद्यानाम्)
(घ) १. विषमेन्योन्योयुग्मे for (विषमोन्योन्ये युग्मे)
३. क्रमोक्रमाद्यानां for (क्रमोक्रमाद्यानां)
२०. (घ) १. कोयत्तदसत् for (कोयतदसत्) (ग) २. हृतौ for (हतो)
(च) २. हृतो for (हतो) १. यत्तदसत्पदयोः for (यतदसत्पदयोः)

( १४३ ) विषमसमोयोर्यदि द्वौ परिधि¹ किं सूर्य चन्द्रयोर्नोक्तौ² । घटते न कथंचिदियं स्फुटक्रियोदयिकतन्त्रोक्ता ॥ २१ ॥ उत्तरगोले² ग्राह्यं विषुवद्यातो³ यदुक्तमुनायाम्¹ । सममंडलदस्तदसत् क्रान्तिज्यायां यतो भवति ॥ २२ ॥ व्यासाद्धे³न भविभक्ता दृग्गतिजीवा चतुर्गुणा⁴ लब्धम् । लंबननाड्यः¹ पंचदशगुणिंतया त्रिज्यया भक्ताः⁵ ॥ २३ ॥ दृक्क्षेपज्या भुक्तितराहता² ¹ लब्धमवनतिर्भवति । स्फुटयोजनकर्णाभ्यां भूव्यासाद्धे³न च विना स्पष्टे ॥ २४ ॥ आर्यभटेनास्मि¹ मतिलघुनि⁴ किमर्थं महत्कृतं कर्म² । गणिताज्ञानाजाड्यं⁵ ³ विजानयंता⁶ यदि ततः सुतराम् ॥ २५ ॥

२१. (घ) १. परिधी (ग) (च) for (परिधि)