ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

( १३६ ) युगवर्षादिनवदच्चैत्र सितादेः समं प्रवृत्तान्यत् । तदसत् यतः स्फुटयुगं तस्स्थैर्यान्मंदपातानाम् ॥ ६ ॥ ग्रहभुक्तेरूनाया मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम् । उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्तेंदु वर्जमेतः ॥ ७ ॥ आर्याष्टशते पाता भ्रमंति दशगीतके स्थिराः पठिताः । मुक्तेर्दुपातमंडपमण्डले भ्रमति स्थिरानातः ॥ ८ ॥ आर्यभटो जानाति गृहाष्टाति यदुक्तवांस्तदसत् । राहुकृतं न ग्रहणं तत्पातो नाष्टमो राहुः ॥ ९ ॥

६. (घ) यहां श्लोक का पूर्वार्ध लुप्त है ।
१. तदराजू (ग) तदसद्युतः for (तदसत्—तदसत् यतः)
२. तत्स्थैर्यान् (ग) स्थैर्यान् for (तस्स्थैर्यान्)
(ग) ३. युगवर्षादी for (युगवर्षादि)
४. सप्रवृत्तानयत् for (समं प्रवृत्तान्यत्)
५. युतं गं न for (युगं)
७. (घ) १. रूनायां for (रूनाया)
२. भुक्त्येंदु for (भुक्तेंदु)
३. वर्जमतः for (वर्जमेतः)
(ग) ४. परिधि फले व्यावहारिक त्रोगुणे for (मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम्)
५. दूसरी पंक्ति बिल्कुल भिन्न है—
'तद्गभ्यां दशभिः संगुणिताभ्यां सूक्ष्मे'
वि०—तीसरी पंक्ति यह है—
उच्चं भवति शीघ्रमधिकायां । उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्त्येंदुवर्जमनः ॥७॥
अर्थात् रेखांकित दो पंक्तियां अधिक हैं ।
८. (घ) १. आर्याऽष्टशते (च) for (आर्याष्टशते)
२. दशगीतेके (ग) दशगीतिके for (दशगीतके)
३. मुक्त् वेन्दु (ग) for (मुक्तेर्दु)
४. भ्रमंति (ग) for (भ्रमति)
(ग) ५. मपमंडले for (मंडपमण्डले) (च)
(च) २. दशरगीतके for (दशगीतके)
९. (घ) १. ग्रहाष्टकर्गात (ग) for (ग्रहाष्टाति)
२. तस्पातो (ग) तस्यातो for (तत्पातो)

( १४० ) न समा^३युगमनुकल्पाः कल्पा^१दिगतं कृतादियातं च । स्मृत्युक्तै^२रार्यभटो ना तो जानाति मध्यगतिं ॥ १० ॥ उँ^१कारो दिन^३वारो गुरुर^२दयिकोस्य भवति कल्पादौ । न भवत्यर्को^४ यस्मादोंकारे विस्वरस्तस्मात् ॥ ११ ॥ सूर्योदयाच्चतुर्थात्^१ दिनपा^२त् यदुवाच तदस^३दार्यभटः । लङ्को^४दयो यतोर्क स्यास्तमयं प्राह सिद्ध पुरे ॥ १२ ॥ आधिकैः^१ शतैश्चतुर्भिर्वर्ष^२ सहस्रै^३श्चतुर्दशाभिरेकः १४४०० । युगपातै^५र्द्दिनवारोत्तर^६योदयिकर्द्ध^४ रात्रिकयोः ॥ १३ ॥

१०. (घ) १. कल्पादिगतं (ग) (च) for (कल्पादिगत)
२. स्मृत्युक्तै र्यभटो for (स्मृत्युक्तैरार्यभटो)
(ग) ३. समायुतं गमनुकल्पाः for (समायुगमनुकल्पाः)
११. (घ) १. ओंकारो for (उँकारो)
२. रौदयिको (ग) रोदयिक्येस्य for (रदयिकोस्य)
(ग) ३. दिनचरै for (दिनवारो)
(च) २. गुरुरौदयिको for (गुरुरदयिको)
४. न भवत्यक्कों for (न भवत्यर्को)
१२. (ग) १. चतुर्थान् for (चतुर्थात्)
२. दिनपान for (दिनपात्)
३. तव for (तद)
४. लंकोदये for (लंकोदयो)
५. यतोर्कं स्या for (यतोर्कस्या)
१३. (घ) १. अधिकैः (ग) (च) for (आधिकैः)
२. चतुर्भिर्वषं (ग) (च) for (चतुर्भिर्वर्ष)
३. चतुर्दशभिरेकः (ग) (च) for (चतुर्दशाभिरेकः)
४. मोदयिकार्द्धं (ग) for (योदयिकंद्धं)
(ग) ५. युगजातै for (युगपातै)
६. दिनवारोंत्तर for (दिनवारोत्तर)
(च) ४. मोदयिकर्द्ध for (योदयिकर्द्ध)

( १४१ ) ¹उदयिकाद्दिन भुत्तचार्द्धं² रात्रिको मध्यमोभवेत्³ पूतः₆ । ⁴कतरं स्फुटं न निश्चित⁵मनयोः स्फुटमेकमपि नातः ॥ १४ ॥ षोडशगियिवि¹ योजन परिंधि षडम्दव्यासं² पुनर्लावदता³ । आत्मज्ञानं ख्यापितमनिश्श्चयः स्वमतिकृतकत्वात् ॥ १५ ॥ ⁴ भुव्यासस्य ज्ञाना¹ ध्व्यर्थं² देशांतरं दज्ञानात्³ । स्फुटतिथ्यंताज्ञान⁴ तिथिनाशाद् ग्रहणयोनाशः⁵ ॥ १६ ॥ १४. (घ) १. औदयिकाद्दिन (ग) औद्ययिकादिन for (उदयिकाद्दिन) २. भत्तचार्द्ध for (भुत्तचार्द्धं) ३. भवत्पूनः (ग) (च) for (भवेत्पूतः) ४. कतरत् (ग) कतर for (कतरं) ५. निश्चत for (निश्चित) (च) (ग) ६. मतिनातः for (मपिनातः) (च) १. औदयिकाद्दिन for (उदयिकाद्दिन) ४. कतरत् for (कतरं) १५. (घ) १. षोडशगियियोजनपरिंधि (ग) षोडासगियियोजनपरिंधि for (षोडशगियिवि- योजन परिंधि) २. षडि भूव्यासं (ग) निभूव्यासं for (षडम्दव्यासं) ३. पुनर्जिलावदता (ग) पुना लावदता for (पुनर्लावदता) ४. आत्माज्ञानं (ग) (च) for (आत्मज्ञानं) (च) २. षड्भिभूव्यासं for (षडम्दव्यासं) ३. पुनर्किलावदता for (पुनर्लावदता) ४. यहाँ क्रमसंख्या लुप्त है। १६. (घ) १. भूव्यासस्या (ग) (च) for (भुव्यासस्य) २. ज्ञानाद्व्यर्थं (ग) (च) for (ज्ञानाध्व्यर्थं) ३. तदज्ञानात् (ग) for (दज्ञानात्) ४. ज्ञानम् (ग) for (ज्ञान) ५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः (ग) for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः) (च) ५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः)

( १४२ ) ग्राणेनैतिकला$^१$भूर्यदि$^५$ तत्कुकुतो$^२$ व्रजेत्किमध्यानाम् । आर्वर्तनमुर्व्याश्चे$^६$त्त$^३$ पतंति समुच्छ्रयः$^४$ कस्मात् ॥ १७ ॥ उदयिके$^१$ यः परिधिर्विषमोन्योन्य$^२$ समेन्यभुजस्य$^३$ गुणः । तदसद्विषमांतफलं यतोन्य$^५$युग्मादि$^४$ फल तुल्यम् ॥ १८ ॥ विषमोन्योन्ये$^१$ युग्मे$^२$ परिधिर्गुणकः क्रमोक्रमाद्यानाम्$^३$ । चक्रार्द्धे फलनाशो न भवति यस्मादसत्तदपि ॥ १९ ॥ व्यासार्द्धहतो$^२$ बाहुः परिधिविशेषाहतः फलोनयुतः । प्रथमोधिकोनकोय$^३$ तदसत्पदयोः$^१$ परिधिपाठात् ॥ २० ॥

१७. (घ) १. कलां (ग) (च) for (कला)
२. तत्कुकुतो (ग) तत्क्व कुतो (तत्कुकुतो)
३. चेन्न for (चेत्त)
४. समुच्छ्यः (ग) समुच्छ्रयाः for (समुच्छ्रयः)
(ग) ५. भूयदि for (भूर्यदि)
६. आवर्तनमुर्व्याश्चेन्न (च) for (आर्वतनमुर्व्याश्चेत्त)
(च) ४. समुच्छ्रयः for (समुच्छ्रयः) २. तत्क्वकुतो for (तत्कुकुतो)
१८. (घ) १. औदयिके (ग) (च) for (उदयिके)
२. द्विषमेन्योन्य (ग) विषमेन्योन्यः for (विषमोन्योन्य)
३. समे भुजस्य गुणः (ग) समे भुजंस्य गुणः for (स मेन्यभुजस्य गुणः)
४. यग्मादि for (युग्मादि)
(ग) ५. यतोन for (यतोन्य)
(च) २. वृविषमे for (विषमो) ३. समे भुजस्य for (समेन्यभुजस्य)
१९. (घ) १. विषमे (ग) (च) for (विषमो) २. न्यो (ग) for (न्योन्ये)
३. क्रमोत्क्रमज्यानाम् (ग) for (क्रमोक्रमाद्यानाम्)
(घ) १. विषमेन्योन्योयुग्मे for (विषमोन्योन्ये युग्मे)
३. क्रमोक्रमाद्यानां for (क्रमोक्रमाद्यानां)
२०. (घ) १. कोयत्तदसत् for (कोयतदसत्) (ग) २. हृतौ for (हतो)
(च) २. हृतो for (हतो) १. यत्तदसत्पदयोः for (यतदसत्पदयोः)

( १४३ ) विषमसमोयोर्यदि द्वौ परिधि¹ किं सूर्य चन्द्रयोर्नोक्तौ² । घटते न कथंचिदियं स्फुटक्रियोदयिकतन्त्रोक्ता ॥ २१ ॥ उत्तरगोले² ग्राह्यं विषुवद्यातो³ यदुक्तमुनायाम्¹ । सममंडलदस्तदसत् क्रान्तिज्यायां यतो भवति ॥ २२ ॥ व्यासाद्धे³न भविभक्ता दृग्गतिजीवा चतुर्गुणा⁴ लब्धम् । लंबननाड्यः¹ पंचदशगुणिंतया त्रिज्यया भक्ताः⁵ ॥ २३ ॥ दृक्क्षेपज्या भुक्तितराहता² ¹ लब्धमवनतिर्भवति । स्फुटयोजनकर्णाभ्यां भूव्यासाद्धे³न च विना स्पष्टे ॥ २४ ॥ आर्यभटेनास्मि¹ मतिलघुनि⁴ किमर्थं महत्कृतं कर्म² । गणिताज्ञानाजाड्यं⁵ ³ विजानयंता⁶ यदि ततः सुतराम् ॥ २५ ॥

२१. (घ) १. परिधी (ग) (च) for (परिधि)

( १४४ ) लंबनमृणधनमुक्तं पूर्वापरयोस्तिथौ³ दिनार्द्धस्य । युक्तो भावो यद्भवति तद्ग्रहणधनयोस्त्यो¹कधर²म् ॥ २६ ॥ दृक्क्षेपज्या¹ बाहु दृग्ज्याकर्णोनयोः³ क्तितिशेषात्² । मूलं दृग्गतिजीवा संस्थानमयुक्तमेतदपि ॥ २७ ॥ लंबनघटिका लिप्ता दृशज्यया¹र्केंदुदृग्गतिकलानाम्⁴ । यस्मान्न³ समस्तस्मात्² दृशज्यया⁵ लंबनं स्थूलम् ॥ २८ ॥ वित्रिभलग्ने दृक्षेपमंडलयुतो¹ ज्या मध्या³ । मध्यादृक्षे⁵पज्यानार्यभटोक्तनया⁴ तुल्या ॥ २६ ॥

२६. (घ) १. स्थितौ (ग) for (स्तित्थौ)
२. कतरत् (ग) for (कधरम्)
(ग) ३. पूर्वापरस्थितौ for (पूर्वापरयोस्तित्थौ)
(च) १. स्थितोकतरत् for (स्त्योकधरम्)
२७. (घ) १. दृक्षेपज्या (ग) क्षेपज्या for (दृक्क्षेपज्या)
२. कृतिविशेषात् for (क्तितिशेषात्)
(ग) ३. हं गत्या for (दृग्ज्या)
२. कृतिविशेषात् (च) for (क्तितिशेषात्)
(च) १. दृक्षेपज्या for (दृक्क्षेपज्या) ५. र्हंग्ज्या for (दृग्ज्या)
२८. (घ) १. दश (ग) द्रश for (दृश)
२. समा (च) for (सम)
(ग) ३. यस्मा समास्तस्मा for (यस्मान्न)
(च) १. दशज्ययार्केंदु for (दृशज्ययार्केंदु)
४. द्रग्गति for (दृग्गति) ५. दशज्यया for (दृशज्यया)
२६. (घ) १. मंडलं तदप (ग) मंडलं तप तदप for (मंडल युतो)
२. युतौ (ग) for (युतो)
३. (लुप्त)
४. भटोक्ततया (ग) for (भटोक्तनया)
(च) ३. "मध्या" लुप्त ५. दृक्षेपज्या for (दृक्षेपज्या)
४. भटोक्त तया for (भटोक्तनया)

( १४५ ) दृक्क्षेपज्यातो¹ सत्तन्नाशादवनते⁵ भवति⁴ । नाशः अवनतिनाशाद्भ्रामस्यो² नाधिकवार³ विग्रहणे ॥ ३० ॥ पंचज्यया यतोर्कग्रहणं³ श्रीषेणदिष्णुचन्द्रकृतम्¹ । आर्यभटोक्तान्यनयोर्क⁴ गृह दुषणानि² ततः ॥ ३१ ॥ एवं विचार्यमाणं पंचज्यालम्बनं महास्थुलम्¹ । स्थुलावनतिश्च² तथा दृशज्यया⁴ लंबनावनति³ ॥ ३२ ॥ नाडीचुटुष्टुविधिना¹ सर्वत्रसमो यतस्तत स्युलः² । मानार्थकर्ममहकृत्³ मार्यभटेन लघुनि सति⁴ ॥ ३३ ॥

३०. (घ) १. पहली पंक्ति का अंतिम शब्द 'नाशः' ।
२. नाशाद्ग्रासस्यो for (नाशाभ्रामस्यो)
३. नाधिकता रवि for (नाधिकवारवि)
(ग) ४. र्भवति नाशः for (भवति)
५. दूसरी पंक्ति का आरम्भ 'अवनतिनाशाद्ग्रासस्यो ना'
(च) २. नाशाद्ग्रासस्यो for (नाशाभ्रामस्यो)
३१. (घ) १. विष्णु चं कृतं for (विष्णुचन्द्रकृतम्)
२. दूषणानि (ग) for (दुषणानि)
(च) ३. यतोक्तं for (यतोर्क) १. चन्द्रकृतं for (चन्द्रकृतम्)
४. र्कं for (र्क)
३२. (घ) १. स्थूलं (ग) माहास्थूलं for (महास्थुलम्)
२. स्थूलावनतिश्च (ग) for (स्युलावनतिश्च)
३. वनती (ग) चनती for (वनति)
(च) १. महास्थूलं for (महास्थुलम्)
२. स्थूलावनतिश्च for (स्युलावनतिश्च)
४. दशज्यया for (दृशज्यया)
३. लंबनावनती for (लंबनावनति)
३३. (घ) १. चतुष्क (ग) (च) for (चुटुष्टु)
२. स्थूलः (ग) (च) for (स्युलः)
३. मानार्थं (ग) (च) for (मानार्थ)
४. महत्कृत (ग) (च) for (महकृत्)

( १४६ ) विक्षेपगुणा¹क्षज्या⁴ लंबभक्ता ग्रहे² मृणधनं यत् । उक्तमुदयास्तसमयोनै³ प्रतिघटिकं⁵ ततस्तदसत् ॥ ३४ ॥ त्रिज्या कृत्या⁶ भक्ता विक्षेपापक्रमगुणो⁴ क्रमज्यैदोः⁷ । अयनांतेमृणधनं¹ न तदयनादौ⁵ ततौ² सा³ तत् ॥ ३५ ॥ दृक्कणं¹ विज्ञानात्² कालाविज्ञानमकथितत्वाच्च । कालज्ञानाच्छंकोरज्ञानं कोटिनाशोतः ॥ ३६ ॥ शशिशंकोः शच्यपैराकोटि²र्भुजवर्ग⁴युतिमूलम् । तिर्यक्कर्णो न भवति यतो³ चन्द्रांतरं कर्णः ॥ ३७ ॥

३४. (घ) १. गुण for (गुणा)
२. गृहे (ग) गृहेष्वृण for (ग्रहे)
३. मययो (ग) for (समयो)
(ग) ४. य्या for (ज्या)
५. नंम्प्रतिघटिकं for (न्नैंप्रतिघटिकं)
(च) १. गुणाक्ष्यज्या for (गुणाक्षज्या) २. गृहे for (ग्रहे)
३५. (घ) १. यदृण (ग) (च) for (मृण)
२. ततो (ग) for (ततौ)
३. सत्तत् (च) for (सातत्)
(ग) ४. विक्षेपायनगुणोत् for (विक्षेपापक्रमगुणो)
५. तत्तस्यादौ for (नतदयनादौ)
(च) ६. क्रत्या for (कृत्या) ७. गुणोत्क्रम for (गुणोक्रम)
३६. (घ) १. दृकर्मा (ग) (च) for (दृक्कणं)
२. विज्ञातात् for (विज्ञानात्)
३७. (घ) १. प्राच्य (ग) (च) for (शच्य)
२. कोटिकोठि (ग) कोटिः कोटि for (कोटि)
३. र्यतोर्कचंद्रांतरं (ग) for (यतोचंद्रांतरं)
(ग) ४. वर्य for (वर्ग)
(च) ३. र्यतो for (यतो)

( १४७ ) कोटिश्रवणज्ञानात्^३ शशिना^१ शृङ्गोन्नतिर्विसंवदति^४ । उदयास्तमयो दिनकृतः^५ प्रतिघटिकं^२ माती च वाज्ञानात् ॥ ३८ ॥ अर्कैंद्वतरघटिका^१ व्यस्तज्या चन्द्रमानगुणिता^३ यत् । व्यास विभक्ता शुद्धं^४ यतो न दृक् सममसत्तस्मात्^२ ॥ ३६ ॥ प्राक् गुदितोभ्यधिकः^१ पश्चादुदिनकोयरेव्यस्तः^२ । कालो यः छायार्थं तदसत्स्फुटभुक्तिमान्^४ प्राक् ॥ ४० ॥ उदितामुदिता^१स्तमितावशेषकालान्न^२ वेत्ति यः स कथम् । आर्यभटज्ञः शशिनः^३ छाया शृङ्गोन्नति^४ र्वेत्ति^५ ॥ ४१ ॥

३८. (घ) १. ज्ञाना च्छशिन for (ज्ञानात् शशिना) (ग) च्छशिनः for (शशिना)
२. प्रतिघटिकमतीव वा ज्ञानात्

( १४८ ) स्वयमेव नामय¹ कृतमार्यभटेन स्फुटं स्वगणितस्य । सिद्धां²तदस्फुटत्वं ग्रहणादीनां³ विसंवदति⁴ ॥ ४२ ॥ जानात्येकमपि¹ यतो नार्य⁴भटोगणितकाल⁵गोलानाम् । न मया प्रोक्तो²नि ततः पृथक् पृथक् दुषणात्येषाम्³ ॥ ४३ ॥ आर्यभटदुषणानां¹ संख्या वक्तुं न शक्यते यस्मात् । तस्मादयमुद्दे²श्यो बुद्धिमतान्यानि योज्यानि ॥ ४४ ॥ कालांतरेण³ दोषा येन्यैः प्रोक्ता न ते मयाभिहिताः । किं ते दूष्येष्वथ दूषकेषु⁴ कोशोऽत्र पेयः स्थात्² ॥ ४५ ॥ श्रीषेणविष्णुचन्द्रप्रद्युम्नार्यभटलाटसिंहानाम् । ग्रहणादिविसंवादात् प्रतिदिवसं सिद्धमकृत्वम्¹ ॥ ४६ ॥

४२. (घ) १. यत्कृत (ग) (च) for (यकृत)
२. सिद्धं (ग) (च) for (सिद्धांत)
३. ग्रहणादीनां (च) for (ग्रहणादीनां)
४. विसंवादात् (च) for (विसंवदति)
४३. (घ) १. जातात्येकमपि (च) for (जानात्येकमपि)
२. प्रोक्तानि (ग) for (प्रोक्तोनि)
३. पृथग्दूषणान्येषाम् (ग) पृथग्दूषणान्येषाम् for (पृथक्दुषणात्येषाम्)
(ग) ४. तार्य for (नार्य)
५. काकाल for (काल)
(च) ३. पृथग्दूषणान्येषां for (पृथक्दुषणात्येषाम्)
४४. (घ) १. दूषणानां (ग) पूषणानां for (दुषणानां)
२. मुद्देशो (ग) (च) for (मुद्देश्यो)
(च) १. दूषणानां for (दुषणानां)
४५. (घ) १. दूष्येद्यय (ग) दूष्येप्यथ for (दूष्येष्वथ)
२. स्यात् (च) for (स्थात्)
(ग) ३. कालानांतरेण for (कालांतरेण)
४. दूबकेषु for (दूषकेषु)
(च) १. दूष्येष्वय for (दूष्येष्वथ)
४६. (ग) १. सिद्धमकृत्वम् for (सिद्धमकृत्वम्)
(च) १. मक्रत्वं for (मकृत्वम्)

( १४६ ) युत्तधार्यभटोक्तानि प्रत्येकं दुषणानि¹ योज्यानि । श्रीषेणप्रभृतीनां कानिचिद्यानि वक्ष्यामि ॥ ४७ ॥ लाटात्सूर्य्यशशाङ्कौ³ मध्याविन्दुच्च¹ चन्द्रपातौ च । कुजबुधशीघ्रबृहस्पतिसितशीघ्रशनैश्चरान्मध्या² ॥ ४८ ॥ युगयात¹वर्षभगणान् वाशिष्ठान्³ विजयनंदिकृत²पादान्⁵ । मंदोच्चपरिधिपात³स्पष्टीकरणाद्यमार्यभटात् ॥ ४९ ॥ श्रीषेण ग्रहित्वा चन्द्र⁴रत्नोच्चयरोमकः कृतः⁵ । कथा² एतान्येव गृहीत्वा⁵ वसिष्टो³ विष्णुचन्द्रेण ॥ ५० ॥ अनयोर्न कदाचिदपि ग्रहणादिषु भवति दृग्गणितैक्यम् । यद् भवति तद्यु¹गुणाक्षरमतो स्फुटाभ्यां किमेताभ्याम् ॥ ५१ ॥

४७. (घ) १. दूषणानि (ग) (च) for (दुषणानि)
[

( १५० ) नाचोच्चवृत्तमध्यस्य गोलबाह्येन नामकृतमुच्चम् । तस्थो न भवत्युच्चो यतस्ततो वेत्ति नोच्चमपि ॥ ५२ ॥ अन्या विक्षेपकला मंदान्यत्वात्फलाधिकाः स्पष्टाः । यस्मान्माहायुगादौ न राहुमंदाः स्फुटात्तस्मात् ॥ ५३ ॥ परमालाब्दमिथुनांते द्यु रात्रि नाड्योर्कगतिवशाहतवः । नायनयुगमनवशात् स्थिरमयी तद्वितयमपि तस्मात् ॥ ५४ ॥ तद्युगवधो महायुगमुक्तं श्रीषेणविष्णुचन्द्राद्यैः । तत्स्थुलं दृग्लिप्ता माहायुगादौ ग्रहेषु यतः ॥ ५५ ॥ कदिनादौ स्मृतियुक्तं ग्रहभोत्पर्तिदिनक्षये प्रलयः । तान्यपि बहूनि यस्मान्महायुगेऽतो प्रसिद्धमिदम् ॥ ५६ ॥ ५२. (घ) १. नीचोच्च (ग) नीचोच्चावृत्त for (नाचोच्चवृत्त) २. तास्था for (तस्थो) (च) १. नीचोच्च for (नाचोच्च) ५३. (घ) १. फलाधिका (च) for (फलाधिकाः) २. महा (ग) (च) for (माहा) ३. स्फुटाः तस्मात् (ग) स्फुटास्तस्मात् for (स्फुटात्तस्मात्) (च) ३. स्फुटाः तस्मात् for (स्फुटात्तस्मात्) ५४. (घ) १. परमाल्पा (ग) परिमाल्पा for (परमालाब्द) २. स्थिरमय (ग) for (स्थिरमयी) (ग) ३. न द्वितयमपि for (तद्वितयमपि) (च) १. परमाल्पाब्द for (परमालाब्द) २. स्थिरमपि for (स्थिरमयी) ५५. (घ) १. स्थूलं (ग) for (स्थुलं) २. महा for (माहा) (ग) ३. मयाहायुग for (महायुग) (च) ३. तत्स्थूलं for (तत्स्थुलं) २. महायुगादौ for (माहायुगादौ) ५६. (घ) १. स्मृतिषुक्तं (ग) स्मृतिषूक्तं for (स्मृतियुक्तं) २. बहूनि (ग) for (बहूनि) (ग) ३. पत्तिर्दिनेक्षये for (पर्तिदिनक्षये) ४. युगेतो for (युगेऽतो) (च) १. स्मृतिषूक्तं for (स्मृतियुक्तं) ३. ग्रहभोत्पत्तिर्दिनक्षये for (ग्रहभोत्पर्तिदिनक्षये)

ग्रहorविसंवादात्ग्रह`.

५८. (घ) १. अंकचिति (ग) अंकचिति for (अंगचिति) (ग) २. 'न' यहां अतिरिक्त है। (च) १. अंकचिति for (अंगचिति) २. +न+ Wait, look at how line 17 is spaced: (च) १. अंकचिति for (अंगचिति) २. +न+ Yes, २. +न+ is on the right side of the same line as (च) १. अंकचिति for (अंगचिति).

५६. (घ) १. ग्रहाचिनः (ग) ग्रहाथिनः for (गृहार्थिनः) Wait, is it ग्रहाचिनः or ग्रहांचिनः? Look at ग्रहाचिनः: there is no dot on हा. It is ग्रहाचिनः. Wait, look at the verse number: is it ५६. or ५९.? The glyph is ५६.! Even though it refers to verse 59! Let's transcribe what's printed: ५६. (or ५९.? Let's look at ६ in ५६: in verse 56? Verse is

( १५२ ) इत्ति⁴ कथिततन्त्राणां¹कान्यठ²तिरपि दूषणैः करोत्यज्ञानात्⁵ । तन्त्र परीक्षार्यणां³ त्रिषष्टिरेकादशोध्यायः ॥ ६३ ॥ इति श्री⁶ ब्रह्मगुप्तसिद्धान्ते एकादशोऽध्यायः ।

६३. (घ) १, २. तन्त्रगणकान्यदितै (ग) तन्त्रगणकान् पठितैरपि for (तन्त्राणाका-
म्पठतिरपि)
३. परीक्षार्याणाम् (ग) for (परीक्षार्यणां)
(ग) ४. इति for (इत्ति) ५. करोत्यज्ञान् for (करोत्यज्ञानात्)
समाप्तिसूचक चिह्न छः छः छः
(च) १. तन्त्रगणकान्यदितैरपि for (तन्त्राणाकान्यठतिरपि)
५. करोत्यज्ञान् for (करोत्यज्ञानात्)
२. परिक्षार्याणां for (परीक्षार्यणां) ६. 'इति' से 'अध्यायः' तक सब लुप्त ।

( १५३ ) अथ गणिताध्यायः द्वादशः परिकर्म^६ विंशति^१ यः संक(^२व)लिताद्यं पृथक्^३ विजानाति । अष्टौ च व्यवहारान्^४ छायातान्^५ भवति गणकः सः ॥ १ ॥ विपरीत छेदगुणाः^२ राश्योः^३ छेदांशकाः समछेदाः । संकलितेशा^१ योज्या व्यवकलितेशांतंर कार्यम् ॥ २ ॥ रूपाणि छेदगुणान्यंशयुतानि द्वयोर्बंहूनां^१ वा । प्रत्युत्पन्नो^३ भवति छेदवधेनो^२द्धृतांशवधः ॥ ३ ॥ प्रत्युत्पन्नः परिवर्त्य^५ भागहारछेदांशौ^७ छेदसंगुणच्छेदः^१ । अंशांशगुणो भाज्यस्य^२ भागहारः^६ सवर्णितयोः^३ मागहारः^४ ॥ ४ ॥

१. (घ) १. विशांति (ग) for (विंशति) २. संकलिताद्यां (ग) (च) for (संकलिताद्यं)
३. पृथग्विजानाति (ग) (च) for (पृथक् विजानाति)
[L

( १५४ ) सर्वर्णतांशवर्गच्छेदकृति विभाजितो भवति वर्गः² । सर्वर्णतांशमूलं छेदपदेनोद्धृते¹ मूलम् ॥ ५ ॥ वर्गमूलो¹ स्थाप्योंत्यघनो²न्यकृति³स्त्रिगुणोत्तरसंगुणा८ च यत्प्रथमा⁴ । नोत्तरकृति⁵ रंत्यगुणा⁶ त्रिगुणा चोत्तर घनश्च घनः ॥ ६ ॥ घनः समाप्तः⁷ छेदोघना द्वितीयात्¹ घनमूलकृतिस्त्रिसंगुणा² सकृतिः । शोध्या त्रिपूर्वगुणिता प्रथमात्⁵ घनतो घनो मूलं ॥ ७ ॥ घनमूलं समाप्तः³ घनमूलं समाप्तः⁶ 〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰 ५. (घ) १. पदेनोद्धृतं (ग) (च) for (पदेनोद्धृते) (ग) २. वर्ग: for (वर्ग:) ६. (घ) १. वर्ग' ('वर्गमूलो' यह शब्द पांचवें श्लोक का अंतिम पद है) २. स्थाप्योंत्यघनो (ग) स्थाप्योंत्यघनोत्यकृति for (स्थाप्योंत्यघनो) ३. न्यत्कृति for (न्यकृति) ४. तत् (ग) तत्प्रथमान् for (यत्प्रथमा) ५. उत्तरकृति (ग) उत्तरकृतिरंत्यगुणा for (उत्तरकृति) ६. त्रिणा (ग) त्रिगुणाच्चोत्तर for (त्रिगुणा) ७. समाप्तः for (घनः समाप्तः) (ग) १. यह पद यहाँ लुप्त है। ८. संगुणो for (संगुणा) (च) २. स्थाप्योंत्यघनोन्त्यकृति for (स्थाप्योंत्यघनोन्त्यकृति) ५. उत्तरकृति for (नोत्तरकृति) ६. रत्यगुणा for (रंत्यगुणा) ७. समाप्तः for (घनः समाप्तः) ७. (घ) १. द्वितीयाद्धनमूल (ग) द्वितीयाद्धनमूल for (द्वितीयात् घनमूल) २. संगुणाप्तकृतिः (ग) for (संगुणासकृतिः) ३. समाप्तम् for (समाप्तः) (ग) ४. छेदाघना for (छेदोघना) ५. प्रथमाद्धनोमूलं for (प्रथमात् घनतो घनमूलं) वि०-'घनमूलं......समाप्तः' शब्द अंकित नहीं है । (च) १. द्वितीयाद्धनमूलकृति for (द्वितीयात् घनमूलकृति) २. संगुणाप्तकृतिः for (संगुणा सकृतिः) ५. प्रथमाद्धनतो for (प्रथमात् घनतो) ३. घनमूलं समाप्तं for (घनमूलं समाप्तः) ६. 'घन' से 'समाप्तः' तक लुप्त

( १५५ ) सहश²च्छेदंशयुतिच्छेद³विभक्तफलं प्रथमजातौ । अंशै¹रेशागुणिता छेदै छेदा⁴ द्वितीयाभ्याम् ॥८॥ प्रथमद्वितीयजाति समाप्तः⁵ ऊर्ध्वांशा³ छेदगुणास्तृतीयजातौ द्वयोः पृथक् परयोः । छेदै⁴ छेदा गुणिताः स्वांशयु⁵तोनैरूपरिमांशाः¹ ॥ ६ ॥ तृतीय चतुर्थीजाति सं०² । त्रैराशिके प्रमाणफलमिच्छाद्यं² तयोः सहशराशिः¹ । इच्छाफलेन गुणिता प्रमाणभक्ता²फलम्भवति ॥ १० ॥ त्रैराशिकं सं०³ व्यस्तत्रैराशिकफला¹मिच्छाभक्तः प्रमाणफलघातः । व्यस्तत्रैराशिकं सं०³ त्रैराशिकादिषु फलं विषमेष्वेकादशांतेषु² ॥ ११ ॥

८. (घ) १. रंशा (ग) for (रेशा)
(ग) २. सदृिश for (सहश) ३. युतिश्छेद for (युतिच्छेद)
४. छेदैश्छेदा for (छेदैछेदा)
५. “प्रथम……समाप्तः” शब्द अंकित नहीं है ।
(च) १. अंशैरंशा for (अंशैरेशा)
६. (घ) १. रुपरिमांशाः (च) for (रूपरिमांशाः) २. समाप्तेः for (स०)
(ग) ३. ऊर्ध्वांशाश्छेद for (ऊर्ध्वांशाच्छेद) ४. छेदैश्छेदा for (छेदैछेदा)
५. युरेता for (युतो)
वि० “तृतीय…से जाति स०” तक अंकित नहीं है ।
(च) २. जाती समाप्ते for (जाति स०)
१०. (घ) १. राशी (ग) (च) for (राशिः) २. प्रमाणक्ता for (प्रमाणभक्ता)
३. समाप्तम् for (स०)
(ग) “त्रैराशिकं समाप्तं” शब्द अंकित नहीं है ।
(च) समाप्तं for (स०)
११. (घ) १. फलमिच्छा (ग) for (फलामिच्छाभक्तः)
२. दशयंतेषु for (दशांतेषु) ३. समाप्तम् for (स०)
(ग) ३. ‘व्यस्त’ से ‘स०’ तक यहां अंकित नहीं है ।
(च) २. दृश्यंतेषु for (दशांतेषु)

( १५६ ) फलं¹ संक्रमणमुभयतो² बहुराशिवधे तुल³वधहृतो ज्ञेयः । सकलेष्वेवं भिन्नेषु भयतच्छेद⁴संक्रमणं ॥ १२ ॥ पंचसप्तनवैकादशराशि⁵ समाप्तानि । प्राग् मूल्यव्यत्यासो भांडप्रतिभांडिकेत्यु¹दुक्तः² । सम³परिकर्मान्यष्टानां⁴ व्यवहाराणामभिहितानि ॥ १३ ॥ कालगुणितं प्रमाणं फलभक्तं व्येकगुणाहतं¹ कालः । स्वफलयुतरूपभक्तं मूलफलैक्यं भवति मूलम् ॥ १४ ॥ कालप्रमाणघातः परकालहृतो द्विधाद्यमिश्रवधात् । अन्यार्द्धकृति²युतात्प³दमन्त्यार्द्धोनं प्रमाणफलम् ॥ १५ ॥

१२. (घ) १. फल for (फलं) २. मुयतो for (मुभयतो)
३. वधेऽल्पवध (ग) वधाऽल्पवधहृतो (कृतो) for (वधेतुलवधहृतो)
४. भन्तेषू (ग) भिन्नेषूभयतच्छेद for (भिन्नेषुभयतच्छेद)
५. राशिकानि for (राशि) (च)
(ग) ५. 'पंच' से 'समाप्तानि' तक पद यहां अंकित नहीं है ।
(च) १. फल संक्रमण for (फलं संक्रमण)
३. तुल्यवधहृतो for (तुलवधहृतो)
१३. (घ) १. भ्यंडप्रतिभ्यंडिके for (भांडप्रतिभांडिके)
२. इत्युक्त (ग) न्युक्तसमम् for (त्युक्तः)
३. समं (ग) for (सम)
४. परिकर्माण्यष्टानां (ग) परिकर्माण्यष्टनां for (परिकर्माण्यष्टानां)
(ग) ४. परिकर्माण्यष्टानां for (परिकर्माण्यष्टानां)
१४. (ग) १. हृतं (च) for (हतं)
१५. (ग) १. मन्त्यार्द्धोनम् for (मन्त्यार्द्धोन)
(च) २. कति for (कृति) ३. पदमन्त्याः द्धोन for (पदमन्त्यार्द्धोन)

( १५७ ) प्रश्नेपयोगहृतया लब्धा प्रक्षेपका गुणा लाभाः । ऊनाधिकोत्तराद्धं स्तद्यु तोनया स्वफलमूनं युतम् ॥ १६ ॥ मिश्रक व्यवहार समाप्तः पदमेकहीनमुत्तरगुणितं संयुक्तमादिनांत्यधनम् । आदि युतान्त्यधनाद्धंमध्यधनं पदगंणं गुणितम् ॥ १७ ॥ उत्तरहीनाद्विगुणादिशेषवर्गं धनोत्तराष्ट्रवधे । प्रशिनप्य पदं शेषोनं द्विगुणोत्तरं हृतं गच्छः ॥ १८ ॥ एकोत्तरमेकाद्यं यदीष्टगच्छ्क्स्य भवति संकलितम् । तद् वियुतं गच्छ गुणितं तृ हूतं संकलितम् ॥ १६ ॥

१६. (घ) १. प्रक्षेपयोगहृतया (ग) (च) for (प्रश्नेपयोगहृतया)
२. लब्ध्वा for (लब्धा) ३. प्रक्षेपका (ग) प्रक्षेपक for (प्रश्नेपका)
४. त्तरास्तद्युतो (ग) (च) for (त्तराद्धंस्तद्युतो)
५. मूनयुतम् (ग) (च) for (मूनंयुतम्)
(ग) 'मिश्रक' से 'समाप्तः' तक अंकित नहीं है ।
(च) २. प्रक्षेपका for (प्रश्नेपका)
६. व्यवहारः for (व्यवहार)
१७. (ग) १. पदगुणं for (पदगंणं) २. गणितम् for (गुणितम्)
१८. (घ) १. उत्तरहीन (ग) (च) for (उत्तरहीना)
२. शेषवर्गं (ग) (च) शेषवग्रं for (शेषवर्गं)
३. प्रक्षिप्य (ग) (च) for (प्रशिनप्य)
४. हृतं (ग) यह पद अंकित नहीं है । for (हृतं)
(ग) ५. द्विगुणोत्तरं for (द्विगुणोत्तर)
(च) ४. हृतं for (हृतं)
१९. (घ) १. यदिष्ट (ग) (च) for (यदीष्ट) २. गच्छस्य (ग) (च) for (गच्छ्क्स्य)
३. हृतं (ग) त्रिहृतं for (तूहूतं)
(ग) ४. एकोत्तमेकाद्यं for (एकोत्तरमेकाद्यं)
५. गच्छ for (गच्छ) ६. संकलितं सकलितम् for (संकलितम्)
(च) ५. वियुतगच्छ for (वियुतगच्छ) ३. त्रिहृतं for (तूहूतं) ।

( १५८ ) द्विगुणपदसैकगुणितं तत्तृहृतं भवति वर्गसंकलितम् । घूनसंकलितं तक्नतिरेषां समगोलकैश्चितयः ॥ २० ॥ श्रेष्ट्रीव्यवहार समाप्तः ॥ स्थूलफलं त्रिचतुर्भुजबाहुप्रतिबाहुयोगदलघातः । भुजयोगार्द्धचतुष्टयभुजो न घातातपदं सुक्ष्मम् ॥ २१ ॥ भुजकृत्यंतरभू हूंतहीनयुताभूर्द्विभाजिता बाधे । स्वाबाधावर्गोनाङ्गू ज्वर्गान्फलमवलंब ॥ २२ ॥ अविषमचतुस्रंभुजगतिभुजवधयोर्युते पदं कर्णः । कर्णाकृतिर्भूमुखयुतिदल व(प)र्गो नापदं लंब ॥ २३ ॥

२०. (घ) १. तत्रिहृतं (ग) तत् त्रिहृत for (तत्तृहृतं)
२. घन (ग) घनसंकलित for (घूनसंकलितं)
३. तत्कृति (ग) for (तक्नति.) ४. श्रेढी व्यवहारः for (श्रेष्ट्री व्यवहार)
(ग) ५. संलितम् for (संकलितम्)
४. वि० 'श्रेष्ट्री' से 'समाप्तः' तक यहाँ अंकित नहीं है ।
(च) १. तत्तृहृतं for (तत्तृहृतं) २. घनसंकलितं for (घूनसंकलितं)
३. तत्कृति for (तक्नति) ४. श्रेढी for (श्रेष्ट्री)
२१. (घ) १. सूक्ष्मम् (ग) for (सुक्ष्मम्)
(च) १. सूक्ष्मं for (सुक्ष्मम्)
२२. (घ) १. भूह्रंत (ग) भूह्वहीन for (भू हूंत)
२. मूलमवलंबः (ग) मूलमवलंब for (फलमवलंब)
(ग) ३. भूर्द्विभाजिता बाधे for (भूर्द्विभाजिता बाधे)
(च) १. भूह्रंत for (भू हूंत) २. मूलमवलंबः for (फलमवलंब)
२३. (घ) १. भुजगतिभुजगति (ग)भुजप्रतिभुजवधयो for (भुजगतिभुजवधयो)
२. भुजवधयोर्युतेः (ग) यु॑तेः for (भुजवधयोर्युते)
३. लंबः (ग) (च) for (लंब)
(ग) ४. चतुरस्र for (चतुस्रं)
(च) .२. र्युतेः for (र्युते)