बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

198 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 6-7. चित्याङ्किता क्रतुवरैष्टिबिघुष्टनादा संवत्सरे शिशिरगोरभिसम्प्रवृत्ते ॥६॥ Slokas 4-6.—During the year presided over by the Moon, the sky will be covered with clouds which resemble moving mountains, which show the dark hue of snakes, collyrium, bees and buffaloes' horn, and which fill the whole earth with pure water and the quarters with a deep sound that creates pangs of separation in the minds of lovers. The water-sheets are decked with lotuses and lilies, the trees are blossoming and the bees humming in the parks ; the cows yield abundant milk, and charming ladies increasingly delight their handsome lovers with amorous sports. Kings rule over the earth rich in wheat, paddy, barley, Kalama rice and plantations of sugarcane, and in towns and mines marked with sacrificial altars and resounding with the noise of great and small sacrifices. उत्कण्ठितेन is another reading for उत्कण्ठकेन. तथा च यवनेश्वरः । सम्पन्नसस्यक्षुपशष्पशालिप्ररूढगुल्मो बहुवर्षधारः । रत्नौषधिस्नेहपटुप्रसेकश्चान्द्रो रतिस्त्रीसुखवर्धनोऽब्दः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । बहुवर्षोऽतिसस्यश्च गवां क्षीरप्रदायकः । चन्द्राब्दः कामिनामिष्टश्चित्याङ्कितमहीतलः ॥ वातोद्धतश्चरति वह्निरतिप्रचण्डो ग्रामान्वनानि नगराणि च सन्दिक्षुः । हाहेति दस्युगणपातहता रटन्ति निःस्वीकृता विपशवो भुवि मर्त्यसंघाः ॥७॥ अभ्युन्नता वियति संहतमूर्तयोऽपि मुञ्चन्ति न क्वचिदपः प्रचुरं पयोदाः ।

Adh. XIX. Sl. 8-10] एकोनविंशोऽध्यायः 199 सीम्नि प्रजातमपि शोषमुपैति सस्यं निष्पन्नमप्यविनयादपरे हरन्ति ॥८॥ भूपा न सम्यगभिपालनशक्तचित्ताः पित्तोत्थरुकप्रचुरता भुजगप्रकोपः । एवंविधैरुपहता भवति प्रजेयं संवत्सरेऽवनिसुतस्य विपन्नसस्या ॥९॥ Slokas 7-9.—In the year presided over by Mars, most violent fires roused by the wind spread out threaten- ing to consume villages, forests and towns ; crowds of men ruined by the inroads of hordes of robbers and bereft of their properties and cattle cry out 'alas, alas', throughout the land. The clouds, although bulky in appearance and piled up will not let loose anywhere much water. Even the crops that grow in the low-lying lands wither out. Even if it should bear fruit, it will be forcibly taken away by robbers. Kings do not attend whole-heartedly to their governing duties. Bilious diseases prevail ; there will be trouble from snakes. Mankind whose crops have failed will be thus afflicted by various calamities. तथा च यवनेश्वरः । रणप्रचण्डः क्षितिपोऽल्पसस्यो विशुष्कवारिद्रुमशष्पशीर्णः । अङ्गारकाब्दः प्रचुरोरगाग्निरुगातङ्कचौर्यक्षुद्वृष्टि दृष्टः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । अग्नितस्कररोगाढ्यो नृपविग्रहदायकः । गतसस्यो बहुव्यालो भौमाब्दो बालहा भृशम् ॥ मायेन्द्रजालकुहकाकरनागराणां गान्धर्वलेख्यगणितास्त्रविदां च वृद्धिः । विप्रप्रिया नृपतयोऽद्भुतदर्शनानि दित्सन्ति तुष्टिजननानि परस्परेभ्यः ॥१०॥

200 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 11-13 वार्त्ता जगत्यवितथा विकला त्रयी च सम्यक्चरत्यपि मनोरिव दण्डनीतिः । अध्यक्षरखभिनिविष्टधियोऽपि केचि- दान्वीक्षिकीषु च परं पदमीहमानाः ॥११॥ हास्यज्ञदूतकविबालनपुंसकानां युत्तिङ्गसेतुजलपर्वतवासिनां च । हार्दं करोति मृगलाञ्छनजः स्वकेऽब्दे मासेऽथवा प्रचुरता भुवि चौषधीनाम् ॥१२॥ Slokas 10-12.—If Mercury be the lord of the year, month or day, men proficient in the art of jugglery, enchantments and magic, mines, townspeople, musicians, painters, accountants and military men will thrive; kings will desire to exchange beautiful things creating joy among themselves with the idea of cultivating friendship. Rearing of cattle, trade, and husbandry will thrive through honesty. Vedic studies will be in a state of per- fection. Justice will be administered scrupulously by kings as by Manu himself. Some will apply their mind to Yoga Vidya and others desiring the highest state to the science of logic. Jestlers, envoys, poets, children, eunuchs, perfumers and those that live near bridges, water and mountains will be happy. The earth will abound in herbs. तथा च यवनेश्वरः । संन्धानदानप्रयतः क्षितीशः स्वाध्यायतीर्थाध्वरभीर्द्विजौघः । निराधिरुक्काम्यससस्यवर्षो बौधः सुहृत्स्नेहविवर्धनोऽब्दः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । ब्रह्मक्षत्रस्य सस्यानां जनानां च कलाविदाम् । वृद्धिप्रदोऽब्दो बौधस्तु भूपसाम्यकरः क्षितौ ॥ ध्वनिरुच्चरितोऽध्वरे द्युगामी विपुलो यज्ञमुषां मनांसि भिन्दन् । विचरत्यनिशं द्विजोत्तमानां हृदयानन्दकरोऽध्वरांशभाजाम् ॥१३॥

Adh. XIX. Sl. 14-18] एकोनविंशोऽध्यायः 201 क्षितिरुत्तमसस्यवत्यनेकद्विपपत्त्यश्वधनोरुगोकुलाढ्या । क्षितिपेरभिपालनप्रवृद्धा द्युचरस्पर्द्धिंजना तदा विभाति ॥१४॥ विविधैर्वियदुन्नतैः पयोदैर्वृतमुर्वी पयसाभितर्पयद्भिः । सुरराजगुरोः शुभे तु वर्षे बहुसस्या क्षितिरुत्तमर्द्धियुक्ता ॥१५॥ Slokas 13-15.—[In the auspicious year presided over by Jupiter,] the deep sounds produced in sacrifice by the great priests chanting Vedic hymns go up to heaven continually rending the hearts of evil spirits and delighting the hearts of the Gods partaking of the offerings. (The earth is so full of excellent crops, so teeming with elephants, horse and foot, so stored with wealth and large herds of cows, and so prosperous owing to the protection of her rulers, that her people seem to vie with the denizens of heaven. The sky is covered with numerous towering clouds that regale the earth with water. (The earth will be blessed with plenty of corn and great prosperity. तथा च यवनेश्वरः । सुवर्षयज्ञोत्सवसम्प्रदानो नीरुग्भ्रथो धर्मपरोऽवनीशः । स्फीतानुपानैर्बहुसस्यकर्मा गुरोः स्वकर्मप्रयतप्रजोऽब्दः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । बहुयज्ञोऽतिसस्यश्च गोगजाश्वहितस्तथा । पुरन्दरगुरोरब्दो बहुसस्यप्रदः शिवः ॥ शालीक्षुमत्यपि धरा धरणीधराभधाराधरोज्झितपयःपरिपूर्णवप्रा । श्रीमत्सरोरुहतताम्बुतडागकीर्णा योषेव भात्यभिनवाभरणोज्वलाङ्गी क्षत्रं क्षितौ क्षपितभूरिबलारिपक्षमुद्घुष्टनैकजयशब्दविराविताशम् संहृष्टशिष्टजनदुष्टविनष्टवर्गां गां पालयन्त्यवनिपा नगराकराढ्याम् ॥ पेपीयते मधु मधौ सह कामिनीभिर्जेगीयते श्रवणहारि सवेणुवीणम् । बोभुज्यतेऽतिथिसुहृत्स्वजनैः सहाग्रमब्दे सितस्य मदनस्य जयानघोषः दृ. सं. 26

202 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIX. Sl. 19-21. Slokas 16.18.—In a year presided over by Venus, the earth will abound in rice and sugarcane, its surface will be filled with water poured out by clouds resembling mountains ; it will be studded with tanks whose water is decked with beautiful lotuses and thus it will shine like a damsel with her limb dazzling through fresh ornaments. The kings will smash the mighty hosts of enemies making the quarters resound with the loud cries of victory. And the kings will rule over the earth rich in towns, mines and good people that are contented ; and all bands of wicked persons will be annihilated. In the vernal season, young men will drink frequently wine with their beloveds ; people constantly will sing melodiously to the accompaniment of flute and lute. Men will dine often with their guests, friends and relatives ; and the cries of victory of the God of Love will be heard everywhere. तथा च यवनेश्वरः । पर्याप्तसौख्यस्फुटसस्यमेघाः प्ररूढवल्लीवरशष्पपुष्पः । कामप्रकामः क्षितिपो मुदाह्वः शौक्रोऽङ्गनाहर्षवसुप्रदोऽब्दः ॥ तथा च समाससंहितायाम् सस्याढ्यो धर्मबहुलो गतातङ्को बहुदकः । कामिनां कामदः कामं सिताब्दो नृपशर्मदः ॥ उद्दृप्तदस्युगणभूरिरणाकुलानि राष्ट्राण्यनेकपशुवित्तविनाकृतानि । रोरूयमाणहतबन्धुजनैर्जनैश्च रोगोत्तमाकुलकुलानि बुभुक्षया च॥१९ वातोद्धताम्बुधरवर्जितमन्तरिक्षमारुग्णनैकविटपं च धरातलं द्यौः । नष्टार्कचन्द्रकिरणाऽतिरजोऽवनद्धातोयाशयाश्चविजलाःसरितोपितन्व्यः जातानि कुत्रचिदतोयतया विनाशमृच्छन्ति पुष्टिमपराणिजलोक्षितानि सस्यानि मन्दमभिवर्षति वृत्रशत्रुर्वर्षे दिवाकरसुतस्य सदा प्रवृत्ते ॥ Slokas 19-21.—In a year presided over by Saturn, the country will be torn by many battles of unruly bands

Adh. XIX. Sl. 22.] एकोनविंशोऽध्यायः 203 of robbers, will be deprived of cattle and properties and whole families will cry piteously owing to the murder of their near and dear ones and be oppressed by fell diseases and hunger. The sky will be bereft of clouds being chased by the wind ; all the trees with their branches broken down will cover the earth. The sky will not be illuminated by the rays of the Sun and the Moon, since it is covered with a dense mass of dust. Tanks and lakes will dry up ; and the rivers will become very shallow. In some parts, the crops will perish for want of water, in others, they get on being watered by artificial means ; and the Rain-god yields but little rain. तथा च यवनेश्वरः तुष्टाहपवर्षः प्रबलानिलाग्निविध्वस्तसस्यश्चलितक्षितीशः । मृत्युक्षुधातङ्कभयोपजुष्टः शनैश्चरोऽब्दः पशुशूद्रगोघ्नः ॥ तथा च समाससंहितायाम् दुर्भिक्षमरकं रोगान् करोति पवनं तथा । शनैश्चरोऽब्दो दोषांश्च विग्रहांश्चैव भूभुजाम् ॥ संवत्सरोक्तं सकलमृतुमासायनेषु च । फलं ग्रहस्य वक्तव्यं बलयुक्तस्य नान्यथा ॥ अणुरपटुमयूखो नीचगोऽन्यैर्जितो वा न सकलफलदाता पुष्टिदोऽतोऽन्यथा यः । यदशुभमशुभेऽब्दे मासजं तस्य वृद्धिः शुभफलमपि चैवं याप्यमन्योन्यतायाम् ॥२२॥ Śloka 22.—If a planet be small, with faint rays, be posited in his depression house or be overcome by another, he will not give any good result. If he be otherwise i. e., big, with brilliance, posited in a good house, or be victorious in war, he will confer great prosperity. If the lords of the year and the month be both malefic, then

204 बृहत्संहितायाम् [Adh. XX. Sl. 1-2. their evil effects will be aggravated in the particular month. On the other hand, if both be benefic, the good effects will be heightened. If one of them be good and the other bad, the result will be trifling. तथा च देवलः बली वर्षपतिः पुष्टं फलं यच्छति शोभनम् । विबलश्च तथानिष्टं वर्षमासदिनात्मकम् ॥ Thus ends the 19th Aduyaya "on the years presided over by the several planets." ग्रहशृङ्गाटकाध्यायः ॥२०॥ The Planetary Triangle. यस्यां दिशि दृश्यन्ते विशन्ति ताराग्रहा रविं सर्वे । भवति भयं दिशि तस्यामायुधकोपक्षुधातङ्कैः ॥१॥ Sloka 1.—The direction in which all the non-lumi- naries are sighted after their emergence from the Sun or are eclipsed by the Sun will be afflicted with famine, war and diseases. तथा च काश्यपः । भूमिपुत्रादयः सर्वे यस्यामस्तमिते रवौ । दृश्यन्तेऽस्तमये वापि यत्र यान्ति रवेस्ततः ॥ दुर्भिक्षं शस्त्रकोपं च जनानां मरकं भवेत् । अन्योन्यं भूमिपाः सर्वे विनिघ्नन्ति प्रजास्तथा ॥ चक्रधनुः शृङ्गाटकदण्डपुरप्रासवज्रसंस्थानाः । क्षुद्वृष्टिकरा लोके समराय च मानवेन्द्राणाम् ॥२॥ Sloka 2.—The configurations termed चक्र (chakra- discus), धनुस (Dhanus-bow), शृङ्गाटक (Sringataka-triangle), दण्ड (Danda-staff), पुर (Pura-town,) प्रास (Prasa-dart) and वज्र (Vajra thunder-bolt), bring famine and drought to mankind and promote war among kings.

Adh. XX. Sl. 3-6] विंशोऽध्यायः 205 तथा च काश्यपः । विहायोक्तं च संस्थानं दृश्यन्ते वै ग्रहा यदा । तदा न तत्फलं ब्रूयाल्लोके नाशुभदाश्च ते ॥ यस्मिन् खांशे दृश्या ग्रहमाला दिनकरे दिनान्तगते । तत्रान्यो भवति नृपः परचक्रोपद्रवश्च महान् ॥३॥ Sloka 3.—In any part of the sky where a cluster of planets is seen at Sunset, there will be another king in the country corresponding to that quarter, and there will be great trouble from foreign foes. यस्मिन्नृक्षे कुर्युः समागमं तज्जनान् ग्रहा हन्युः । अविभेदिनः परस्परममलमयूखाः शिवास्तेषाम् ॥४॥ Sloka 4.—When planets come together in any as- terism, people belonging to that particular asterism (vide Adhyaya XIV, supra) will be killed. But they will prove auspicious to the same people if they shed bright rays and do not occult each other. तथा च समाससंहितायाम् । सर्वे यदा दिनकरं विशन्ति कुर्युर्ग्रहास्तदा पीडाम् । क्षुच्छस्त्रभयातङ्कैरपरैश्च परस्पराघातैः ॥ प्रत्यर्चिषः प्रसन्नाः सम्भृतकिरणाः प्रदक्षिणावर्ताः । सुस्निग्धामलतनवः क्षेमसुभिक्षावहास्ते स्युः ॥ ग्रहसंवर्तसमागमसम्मोहसमाजसन्निपाताख्याः । कोशश्चेत्येतेषामभिधास्ये लक्षणं सफलम् ॥५॥ Sloka 5.—I shall now describe the characteristics and effects of the six planetary combinations, viz., संवर्त Samvarta - concourse, समागम - Samagama — gathering, सम्मोह Sammoha - tarnishing, समाज Samaja - meeting, सन्निपात Sannipata-encounter, and कोश Kosa-fellowship. एकर्क्षे चत्वारः सह पौरैर्यायिनोऽथवा पञ्च । संवर्त्तो नाम भवेच्छिखिराहुयुतः स सम्मोहः ॥६॥

206 बृहत्संहितायाम् [Adh. XX. Sl. 7-8. पौरः पौरसमेतो यायी सह यायिना समाजाख्यः । यमजीवसङ्गमेऽन्यो यद्यागच्छेत्तदा कोशः ॥७॥ उदितः पश्चादेकः प्राक् चान्यो यदि स सन्निपाताख्यः । अविकृततनवः स्निग्धा विपुलाश्च समागमे धन्याः ॥८॥ Slokas 6-8.—When four or five planets, marching or stationary, congregate in a single asterism, the Yoga is termed संवर्त or concourse. If they be also combined with Rahu or a comet, it is called सम्मोह or tarnishing. When a stationary planet associates with another stationary planet, or one on march with another of the same type, the conjunction is named समाज or meeting. When some other planet joins the party made up of Jupiter and Saturn, there is कोश or fellowship. If two planets, one rising heliacally in the east and the other in the south (a little behind), it is called सन्निपात or an en- counter. Any conjunction of planets other than the above five is called समागम or gathering, in which the effect will always be auspicious, if the planets be large, resplendent, and natural in appearance. तथा च समाससंहितायाम् । ग्रहकोशसन्निपातौ संवर्त्तसमागमौ समाजश्च । सम्मोहश्चेति तेषां लक्षणंमेतत्समादेक्ष्यम् ॥ सूर्यजगुरुसंयोगे द्वावप्येकोऽपरः समागच्छेत् । स हि भवति कोशसञ्ज्ञो दुर्भिक्षभयावहो लोके ॥ एक उदितः प्रतीच्यामपरः प्राच्यां ग्रहोदितो यदि च । अन्योन्यमथोप्ताभिर्बिक्षिप्तैप हि सन्निपाताख्यः ॥ सह पौरेण च पौरो यायी सह यायिना ग्रहो यश्च । दृश्येत समायुक्तः स समाजाख्यः समुद्दिष्टः ॥ अथयायिनागराख्याश्चत्वारः पञ्च वा सह भवेयुः । एकर्क्षे संवर्तः शिखिराहुयुतः स सम्मोहः ॥

XX. 9. XXI. 1.] एकविंशोऽध्यायः 207 समौ तु संवर्त्तसमागमाख्यौ सम्मोहकोशौ भयदौ प्रजानाम् । समाजसंज्ञे सुसमा प्रदिष्टा वैरप्रकोपः खलु सन्निपाते ॥९॥ Sloka 9.—The effects of the two Yogas संवर्त and समागम are indifferent, i. e., neither good, nor bad, सम्मोह and कोश are dangerous to people. In समाज Yoga, the year will be very beneficial, while in सन्निपात there will certainly be the raging of hostilities. तथा च काश्यपः । संवर्तसङ्गमौ मध्यौ सम्मोहो भयदः स्मृतः । कोशश्चानिष्टफलदः समाजाख्यः सुमध्यमः ॥ सन्निपाते महावैरमन्योन्यमुपजायते । तथा च समाससंहितायाम् । संवर्त्तसमागगयोः साम्यं मोहे भयानि कोशे च । सुसमा समाजसञ्ज्ञे वैरण्यथ सन्निपाताख्ये ॥ तथा चात्रायं विशेषः समाससंहितायाम् । दुर्भिक्षरोगतस्करशस्त्रावृष्टिक्षुधं ग्रहाः कुर्युः । आनलवीथ्यां ज्ञेया अजवीथ्यां नेत्रपरिहानिः ॥ शस्त्रभयं मृगवीथ्यां जारद्गव्यां क्षुधं च रोगांश्च । पशुनाशं गोवीथ्यामृषभाराव्यायां च नृपपीडा ॥ सुसुभिक्षमिरावत्यां गजवीथ्यां च ऋतूत्सवामोदाः । अतिजलमोक्षं कुर्युर्नागाख्यायां च सर्वे तु ॥ ग्रहोदये प्रवासे च सोमसूर्यग्रहे तथा । विचार्य वीथीमार्गांश्च लोके ब्रूयाच्छुभाशुभम् ॥ Thus ends the 20th Adhyaya on "the Planetary Triangle." गर्भलक्षणम् ॥२१॥ Pregnancy of clouds. अन्नं जगतः प्राणाः प्रावृट्कालस्य चान्नमायत्तम् । यस्मादतः परीक्ष्यः प्रावृट्कालः प्रयत्नेन ॥१॥ Sloka 1.—As food is the elixir of life to living beings, and as that food is dependent on the monsoon, it should be investigated carefully.

208 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl.; 2-5 तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वेदम् । क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवज्रादिरचितानि ॥२॥ Sloka 2.—Having read the characteristics enunciated by ancient sages such as Garga, Parasara, Kasyapa and Vajra, in their works, I am now giving the properties of the rainy season. दैवविदविहितचित्तो ह्यनिशं यो गर्भलक्षणे भवति । तस्य मुनेरिव वाणी न भवति मिथ्याम्बुनिर्देशे ॥३॥ Sloka 3.—The prediction of an astrologer who day and night attentively watches the symptoms of the pregnancy of clouds will come true like that of a sage when he determines the fall of rain. किं वातः परमन्यच्छास्त्रज्यायोऽस्ति यद्विदित्वैव । प्रध्वंसिन्यपि काले त्रिकालदर्शी कलौ भवति ॥४॥ Sloka 4.—Which science is snperior to this astro- logical science which determines the exact time of rain, since by knowing this science alone, one gets the power of visualising the past, present and the future even in this Kali age which destroys all good things? केचिद्वदन्ति कार्त्तिकशुक्लान्तमतीत्य गर्भदिवसाः स्युः । न च तन्मतं बहूनां गर्गादीनां मतं वक्ष्ये ॥५॥॥ Sloka 5.—Some sages declare that the days of pregnancy begin after the full-moon of Kartika month; but that opinion is not shared by the majority. Here I shall give the opinion of Garga and others. तथा च सिद्धसेनः । शुक्लपक्षमतिक्रम्य कार्त्तिकस्य विचारयेत् । गर्भाणां सम्भवं सम्यक् सस्यसम्पत्तिकारकम् ॥

Adh. XXI. Sl. 6-8] एकविंशोऽध्यायः 209 मार्गशिरःसितपक्षप्रतिपत्प्रभृति क्षपाकरेऽषाढाम् । पूर्वा वा समुपगते गर्भाणां लक्षणं ज्ञेयम् ॥६॥ Sloka 6.—The symptoms of pregnancy are to be detected when the Moon transits Purvashadha commenc- ing from the first day of Margasira. तथा च गर्गः । शुक्लादौ मार्गशीर्षस्य पूर्वाषाढाद्यवस्थिते । निशाकरे तु गर्भाणां तत्रादौ लक्षणं वदेत् ॥ कश्यपोऽपि सितादौ मार्गशीर्षस्य प्रतिपद्दिवसे तथा । पूर्वाषाढागते चन्द्रे गर्भाणां धारणं भवेत् ॥ यन्नक्षत्रमुपगते गर्भश्चन्द्रे भवेत्स चन्द्रवशात् । पञ्चनवते दिनशते तत्रैव प्रसवमायाति ॥७॥ Sloka 7.—The foetus formed during the Moon's stay in a particular asterism will be born 195 (Solar) days hence, the Moon standing again in the same asterism according to the laws of her revolution. तथा च समाससंहितायाम् । पौषासितपक्षाद्यैः श्रावणशुक्लादयो विनिर्देश्याः । सार्द्धैः षड्भिर्मासैर्गर्भविपाकः स नक्षत्रे ॥ सितपक्षभवाः कृष्णे शुक्ले कृष्णा द्युसम्भवा रात्रौ । नक्तंप्रभवाश्चाहनि सन्ध्याजाताश्च सन्ध्यायाम् ॥८॥ Sloka 8.—The foetuses formed in the bright half of the month will come out in the dark half and vice versa, those formed in the day time will come out at night and vice versa and those which are formed at dawn in the evening and vice versa. तथा च गर्गः । दिवा भवति यो गर्भो रात्रौ स इति पच्यते । शुक्लपक्षे समुद्भूतः कृष्णे पक्षे च वर्षति ॥ ब्र. सं. 27

210 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 9-12. पौर्णमास्यामथोत्पन्नः सामावास्यां प्रवर्षति । अमावास्यां समुद्भूतः पूर्णमास्यां प्रवर्षति ॥ पूर्वसन्ध्यासमुद्भूतः पश्चिमायां प्रवर्षति । पश्चिमायां समुद्भूतः पूर्वसन्ध्यां प्रवर्षति ॥ पूर्वार्द्धे यः समुद्भूतः पश्चाद्रात्रौ प्रवर्षति । निशायां पश्चिमे यश्च स पूर्वाह्ने प्रसूयते ॥ दिनार्द्धे तु समुत्पन्नः स निशार्द्धे प्रसूयते । इति । मृगशीर्षाद्या गर्भा मन्दफलाः पौषशुक्लजाताश्च । पौषस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेच्छ्रावणस्य सितम् ॥९॥ माघसितोत्था गर्भाः श्रावणकृष्णे प्रसूतिमायान्ति । माघस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेद्भाद्रपदशुक्लम् ॥१०॥ फाल्गुनशुक्लसमुत्था भाद्रपदस्यासिते विनिर्देश्याः । तस्यैव कृष्णपक्षोद्भवास्तु ये तेऽश्वयुक्छुक्ले ॥११॥ चैत्रसितपक्षजाताः कृष्णेऽश्वयुजस्य वारिदा गर्भाः । चैत्रासितसम्भृताः कार्तिकशुक्लेऽभिवर्षन्ति ॥१२॥ Slokas 9-12.—The foetuses formed in the begin- ning of Margasirsha and Pushya are of little consequence. Those formed in the dark half of Pushya may come out in the bright half of Sravana. Similarly, those that are formed in the bright half of Magha will see the light of the day in the dark fortnight of Sravana. The former part of Bhadrapada may be fixed upon as the time of birth corresponding to the dark half of Magha. Those that are formed in the first half of Phalguna may be said to come out in the latter half of Bhadrapada. But those in the dark fortnight of Phalguna will be born in the bright half of Aswayuja. The clouds that are formed in the first half of Chaitra will yield water in the latter half of Aswayuja ; and those that are formed in the latter half of Chaitra will rain in the first half of Kartika.

Adh. XXI. Sl. 13-18. ] एकविंशोऽध्यायः 211 तथा च गर्गः । माघेन श्रावणं विन्द्यान्नभस्थं फाल्गुनेन तु । चैत्रेणाश्वयुजं प्राहुर्वैशाखेन तु कार्तिकम् ॥ शुक्लपक्षेण कृष्णं तु कृष्णपक्षेण चेतरम् । रात्र्यह्लोश्च विपर्यासं कार्य काले विनिश्चयम् ॥ इति पराशरस्याप्येवं मतम् । पूर्वोद्भूताः पश्चादपरोत्थाः प्राग्भवन्ति जीमूताः । शेषास्वपि दिक्ष्वेवं विपर्ययो भवति वायोश्च ॥१३॥ Sloka 13.—The clouds formed in the east will give water in the west and vice versa. The same rule holds good in the case of the other pairs of directions. In like manner, the winds too are reverse at the two periods. तथा च पराशरः । अथ माघेन श्रावणं फाल्गुनेन भाद्रपदं चैत्रेणाश्वयुजं वैशाखेन तु कार्तिकं शुक्लेन कृष्णं कृष्णेन शुक्लं दिवसेन रात्रिं रात्र्या दिवसं गर्भाः प्रवर्षन्ति ॥ ह्लादिमृदूदक्शिवशक्रादिग्भवो मारुतो वियद्विमलम् । स्निग्धसितबहुलपरिवेषपरिवृतौ हिममयूखार्कौ ॥१४॥ पृथुबहुलस्निग्धघनं घनसूचीक्षुरकलोहिताभ्रयुतम् । काकाण्डमेचकाभं वियद्विशुद्धेन्दुनक्षत्रम् ॥१५॥ सुरचापमन्द्रगर्जितविद्युत्प्रतिसूर्यका शुभा सन्ध्या । शशिशिवशक्राशास्थाः शान्तरवाः पक्षिम्गसंघाः ॥१६॥ विपुलाः प्रदक्षिणचराः स्निग्धंमयूखा ग्रहा निरुपसर्गाः । तरवश्च निरुपसृष्टाङ्कुरा नरचतुष्पदा हृष्टाः ॥१७॥ गर्भाणां पुष्टिकराः सर्वेषामेष योऽत्र तु विशेषः । ऋर्तुस्वभावजनितो गर्भविबृद्ध्यै तमभिधास्ये ॥१८॥ Slokas 14-18—The good symptoms at the time of the conception of clouds are the following : a delightful

212 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 19-22 and cool breeze from the north, north.east, or east ; a clear sky ; the Sun and the Moon surrounded by a glossy, bright and thick halo ; the sky covered with large, bulky, smooth, needle-like or razor-like, red clouds or having the colour of the crows-eggs or a peacock's neck when the Moon and the stars shine brightly ; a good twilight—morning or evening—accompanied by a rain. bow, good rumbling of thuuder, lightning and a mock Sun ; groups of birds and animals crying pleasantly in the north, north-east or east ; the planets being large beaming brightly moving to the north (of the asterisms) and unhurt ; trees with their sprouts unimpaired, and men and quadrupeds happy ; these symptoms nourish all the embryos. There are however some special rules tending to the growth of the embryos and arising from the particular nature of the season which I am now propounding. तथा च पराशरः । अथ गर्भसंस्थासु माघादिषु चतुर्षु मासेषु या शुचौ धारणा । नभोनभस्यौ प्रावृट् तस्या अनु वर्षा येषु प्रसवन्ति । तत्र चापाभ्रविद्यु- त्स्तनयित्नुवर्षाणि गर्भांस्तांल्लक्षयेत्प्रशस्तानप्रशस्तांश्च । प्रशस्ताभाश्च यस्मिन् काले सूर्य्येन्दुनक्षत्राश्रयाणां वर्षालिङ्गानां प्रादुर्भावः । पञ्चरूपता गर्भाणां धारम्भ मासेन शुद्धिरिति ॥ पौषे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागोऽम्बुदाः सपरिवेषः । नात्यर्थं मृगशीर्षे शीतं पौषेऽतिहिमपातः ॥१९॥ माघे प्रबलो वायुस्तुषारकलुषद्युती रविशशाङ्कौ । अतिशीतं सघनस्य च भानोरस्तोदयौ धन्यौ ॥२०॥ फाल्गुनमासे रूक्षश्चण्डः पवनोऽभ्रसम्प्लवाः स्निग्धाः । परिवेषाश्चासकलाः कपिलस्ताम्रो रविश्च शुभः ॥२१॥ पवनघनवृष्टियुक्ताश्चैत्रे गर्भाः शुभाः सपरिवेषाः । घनपवनसलिलविद्युत्स्तनितैश्च हिताय वैशाखे ॥२२॥

Adh. XXI. Sl. 23-24] एकविंशोऽध्यायः 213 तथा च काश्यपः । शीतमभ्रं तथा वायुश्चन्द्रार्कपरिवेषणम् । माघे मासि परीक्षेत श्रावणे वृष्टिमादिशेत् ॥ फाल्गुने चात्र सञ्जातं वृष्टिस्तनितमेव च । पुरो वाताश्च ये प्रोक्ता मासि भाद्रपदे शुभम् ॥ बहुपुष्पफला वृक्षा वाताः शर्करवर्षिणः । शीतवर्षं तथाभ्राणि चैत्रेणाश्वयुजं वदेत् ॥ वहन्ति मृदवो वाताः पुरः शीघ्रं प्रदक्षिणाः । वैशाखे तानि रूपाणि कार्तिके मासि वर्षति ॥ तथा च समाससंहितायाम् । शस्तानि मृगाम्मासाच्छीतहिमवायुमेघकृतानि । स्तनिततडिज्जलमारुतघनतापान्यतिशयं तु वैशाखे ॥ कृष्णेन शुक्लपक्षः सितेन कृष्णो निशा दिनोत्थेन । रात्र्याहः सन्ध्यायां सन्ध्यादिग्व्यत्ययाज्जलदाः ॥ मुक्तारजतनिकाशास्तमालनीलोत्पलाञ्जनाभासः । जलचरसत्त्वाकारा गर्भेषु घनाः प्रभूतजलाः ॥२३॥ तीव्रदिवाकरकिरणाभितापिता मन्दमारुता जलदाः । रुषिता इव धाराभिर्विसृजन्त्यम्भः प्रसवकाले ॥२४॥

214 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 25-26. Slokas 23-24.—Clouds that resemble pearls, silver, Kamala flower, lily or collyrium in colour and which are in the shape of aquatic animals will contain abundant water in their embryo. Those clouds which have been scorched by the burning rays of the Sun and fanned by a gentle breeze will at the time of delivery pour torrents of water as if they were angry. तथा च समाससंहितायाम् । पृथुघनबहुला जलदा जलचरसत्त्वान्विताः शुभा गर्भाः । स्निग्धसितबहुकपरिवेषपरिवृतौ हिमकरोष्णकरौ ॥ नृखगमृगा मुदिता निरुपहतास्तरवः । विशदमलं च यदा भवति तदा सुसमा ॥ स्निग्धतडिप्रतिसूर्यकमत्स्यशक्रधनुःप्रथमापरमध्ये । शान्तरवा मृगपक्षिमनुष्याः शक्रशशीश्वरदिक्पवनाश्च ॥ गर्भोपघातलिङ्गान्युलकाशनिपांसुपातदिग्दाहाः । क्षितिकम्पखपुरकीलककेतुग्रहयुद्धनिर्घाताः ॥२५॥ रुधिरादिवृष्टिवैकृतपरिघेन्द्रधनूंषि दर्शनं राहोः । इत्युत्पातैरेतैस्त्रिविधैश्चान्यैर्हतो गर्भः ॥२६॥ Slokas 25-26—The following are the indications for the miscarrying of the foetus : Fall of meteors, lightning, dust-storm, false fire in the quarters, earth-quake, appear- ance of forms of cities in the sky, Thamasa Keelakas, Ketu, planetary warfare, portentous thunder, unnatural phenomena in rain, such as blood, a cross line of clouds at Sunset or Sunrise (vide Adhyaya XLVII-19, infra), rainbow and eclipse of the Sun or the Moon. By these and similar portents of three kinds, viz., celestial, atmospheric and terrestrial, an embryo gets destroyed. तथा च गर्गः । अश्मवर्षं तमोवर्षं मांसशोणितवर्षणम् । उल्कानिर्घातकम्पश्च वज्रपातस्तथैव च ॥

Adh. XXI. Sl. 27-29] एकविंशोऽध्यायः 215 परिवेषाः परिधयो वासवस्य धनूंषि च । अनभ्रस्तनितं वर्षं दिशां दाहस्तथैव च ॥ अनातवं पुष्पफलं वारणीयेषु वर्षणम् । ग्रहयुद्धेषु घोरेषु हतान् गर्भान् विनिर्दिशेत् ॥ तथा च पराशरः। तेषां ग्रहाणामुदयास्तमयोलकानिर्घाताशनिपातगन्धर्व- नगरदिग्दाहार्करश्मिवर्णविकारभूचलनप्रादुर्भावो वर्षास्ववर्षांय ॥ ऋतुस्वभावजनितैः सामान्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः । गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ॥२७॥ Sloka 27.—Signs, precisely the reverse of those, both general and special, for any particular season, by which the growth of an embryo is assured, produce the con- trary results. भद्रपदाद्वयविश्वाम्बुदेवपैतामहेष्वथर्क्षेषु । सर्वेष्वृतुषु विवृद्धो गर्भो बहुतोयदो भवति ॥२८॥ Sloka 28.—A foetus that develops when the Moon stands in any of the five asterisms, viz., Purvabhadra, Uttarabhadra, Purvashadha, Uttarashadha and Rohini in any season will yield plenty of rain. शतभिषगाश्लेषार्द्रास्वातिमघासंयुक्तः शुभो गर्भः । पुष्णाति बहून् दिवसान् हन्त्युत्पातैर्हतस्त्रिविधैः ॥२९॥ Sloka 29.—An embryo that is formed in Satabhi- shak, Aslesha, Ardra, Swati or Magha proves fertile and develops (or rains) for many days; while, being stricken with three-fold portents (referred to above), it is destroyed. त्रिविधमुत्पातलक्षणमाचार्येण समाससंहितानिबन्धने स्पष्टतरमुक्तम्- दिव्यं ग्रहक्षेजतं भुवि भौमं स्थिरचरोद्भवं यच्च । दिग्दाहोल्कामारुतपरिवेषाद्यं वियत्प्रभवम् ॥ तथा च गर्गः । प्राजापत्यं मघाऽश्लेषा रौद्रं चानिलवारुणम् । आषाढाद्वितयं चैव तथा भद्रपदाद्वयम् ॥

216 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 30-32. नक्षत्रदशकं चैतद्यदि स्याद्ग्रहदूषितम् । न गर्भाः सम्पदं यान्ति योगक्षेमं न कल्पते ॥ उल्काभिहतं वापि केतुना वाप्यधिष्ठितम् । न गर्भाः सम्पदं यान्ति वासवश्च न वर्षति ॥ मृगमासादिष्वष्टौ षट् षोडश विंशतिश्चतुर्युक्ता । विंशतिरथ दिवसत्रयमेकतमर्क्षेण पञ्चभ्यः ॥३०॥ Sloka 30.—Foetuses coming into being when the Moon is in conjunction with any of the aforesaid asterisms during the month of Margasirsha, Pushya, Magha, Phal- guna, Chaitra and Vaisakha will yield rain after 195 days for 8, 6, 16, 24, 20 and 3 days respectively. ऋषिपुत्र आह माघे षोडशसंख्यास्तु षोडशाष्टौ च फाल्गुने । विंशतिश्चैत्रमासे तु त्रयश्चन्द्राग्निवैवते ॥ अष्टौ सौम्येऽथ षट् पौषे संख्यास्तासु च वर्षति । पञ्चनिमित्तैः शतयोजनं तदर्द्धार्द्धमेकहान्यातः । वर्षति पञ्चनिमित्ताद्रूपेणैकेन यो गर्भः ॥३१॥ Sloka 31.—If an embryo be accompanied by the five phenomena, viz., wind, water, lightning, thunder and cloud, it will pour rain over an area of 100 Yojanas and for every phenomenon less, over half the extent of the previous one; but if it has only one phenomenon, over five Yojanas around. द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भे त्रीण्याढकानि पवनेन । षड् विद्युता नवाभ्रैः स्तनित्रेन द्वादश प्रसवे ॥३२॥ Sloka 32.—The quantity of rainfall will at the season amount to a Drona if the embryo has the five concomi- tants; three Adhakas are the result of wind; six, of ightning; nine, of clouds and twelve, of thunder.

Adh. XXI. Sl. 33-34] एकविंशोऽध्यायः 217 A Drona = 200 Palas. An Adhaka = ¼ th of a Drona or 11 oz. Avoir. According to Parasara, an Adhaka is the capacity of a vessel with a circular mouth 20 inches in diameter and whose depth is eight inches. वृष्टेराढकद्रोणप्रमाणपरिज्ञानं पराशर आह- आढकांश्चतुरो द्रोणमपां विन्द्यात्प्रमाणतः । धनुः प्रमाणं मेदिन्या विन्द्याद्द्रोणातिवर्षणम् ॥ समे विंशांगुलनाहे द्विषत्तुं॰कांगुलोच्छ्रिते । भाण्डे वर्षति सम्पूर्ण ज्ञेयमाढकवर्षणम् ॥ तथा चाचार्य आह । हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः । पञ्चाशत्पलमाढकमानेन मिनुयाज्जलं पतितम् ॥ इति —Adh. XXIII-2, infra. तथा च वृद्धगर्गः । वाते तु आढकं विन्द्यात्स्तनिते तु द्वादशाढकम् ॥ नवाढकं तथाभ्रेषु द्योतितेषु षडाढकम् ॥ निमित्तपञ्चकोपेते द्रोणं वर्षति वासवः ॥ क्रूरग्रहसंयुक्ते करकाशनिमत्स्यवर्षदा गर्भाः । शशिनि रवौ वा शुभसंयुतेक्षिते भूरिवृष्टिकराः ॥३३॥ Sloka 33.—If the asterism at which an embryo is formed be afflicted by a malefic planet, it will pour down showers of hail stones, thunderbolt and fish. If at that time, the Moon or the Sun be posited in this star and be conjoined with or aspected by a benefic, there will be copious rain. गर्भसमयेऽतिवृष्टिर्गर्भाभावाय निर्निमित्तकृता । द्रोणाष्टांशेऽभ्यधिके वृष्टे गर्भः स्रुतो भवति ॥३४॥ Sloka 34.—Too much rain without apparent cause at the time of the formation of foetuses tends to their destruction. If the quantity of rainfall exceed ⅛ th of a Drona, there will be its miscarriage. बृ. सं. 28