बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

32 बृहत्संहितायाम् [Adh. III. Sl. 37-39 तथा च वृद्धगर्गः तथाग्निना प्रज्वलिते गृहे तप्यन्त्यदूरिणः। तथार्कस्थाप्यदूरस्थमृक्षं तदपि तप्यते ॥ इति. दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितोऽनिलकृत् । उभयस्थः सलिलमयं नृपमुपरि निहन्त्यधो जनहा ॥३७ Sloka 37.—If the mock-Sun (halo) be to the north of the Sun, there will be rain ; if to the south, there will be danger from floods; if above, there will be danger to the king ; if below (i. e., towards the horizon), then the people will perish. रुधिरनिभो वियत्यवनिपांन्तकरो न चिरात् परुषरजोऽरुणीकृततनुर्यदि वा दिनकृत् । असिताविचित्रनीलपरुषो जनघातकरः खगमृगभैरवखररुतैश्च निशाद्युमुखे ॥३८। Sloka 38.—If the Sun be of blood-colour when in the mid-sky, it portends the destruction of the king at no distant date. The same effect will be the case if the Sun should appear red by a dry dust-storm. If his colour be dark, variegated, blue or soiled, and if birds and beasts howl dreadfully at the times of Sunset or Sunrise, the death of many people will be the result. In the 4th पाद खररुतैश्च is another reading for स्वरुतैश्च अमलवपुरवक्रमण्डलः स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः । अविकृततनुवर्णचिह्नभृज्जगति करोति शिवं दिवाकरः॥३९॥ Sloka 39.—A Sun with a spotless form, clear and not crooked, with bright, abundant, clear and long rays and bearing a natural appearance, colour and features will prove auspicious to the whole mankind.

' Adh. IV. Sl. 1-2] चतुर्थोऽध्यायः 33 तथा च पराशरः श्वेतः शिरीषपुष्पाभः पद्माभो रूप्यसन्निभः । वैदूर्यघृतमण्डाभो हेमाभश्च दिवाकरः ॥ वर्णैरेभिः प्रशस्तस्यान्महास्निग्धः प्रतापवान् । भावनः सर्वसस्यानां क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत्ः ॥ Thus ends the Third Adhyaya on the 'Course of the Sun.' चन्द्रचारः ॥४॥ The Moon. नित्यमधःस्थस्येन्दोर्भाभिर्भानोः सितं भवत्यर्द्धम् । स्वच्छाययान्यदसितं कुम्भस्येवाऽऽतपस्थस्य ॥१॥ Sloka 1.—The Moon being always below (or nearer to the Earth than the Sun) has half her orb illuminated by the rays of the Sun and white, while the other half is dark or black being obscured by her own shadow just as one half of a pot exposed to the Sun. तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते रविदृष्टं सितमर्द्धं कृष्णमदृष्टं यथाऽऽतपस्थस्य । कुम्भस्य तथासन्नं रवेरधस्थस्य चन्द्रस्य ॥ तथा च सूर्यसिद्धान्ते महतश्चाप्यधःस्थस्य नित्यं भासयते रविः । अर्द्धं शशाङ्कबिम्बस्य न द्वितीयं कथञ्चन ॥ सलिलमये शशिनि खेर्दीधितयो मूर्च्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥२॥ Sloka 2.—The rays of the Sun falling on and being reflected by the watery Moon dispels the darkness of the night (on Earth) just in the same way as light reflected from a mirror (placed in the Sun) removes the darkness within a room. ब्र. सं. 5

34 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV. Sl.' 3-6 तथा च सूर्यसिद्धान्ते तेजसा गोलकः सूर्यो ग्रहर्क्षाण्यम्बुगोलकाः । प्रभावन्तो हि दृश्यन्ते सूर्यरश्मिविदीपिताः ॥ तथा चाऽऽर्यभटः भूग्रहभानां गोलार्द्धानि स्वच्छायया विवर्णानि । अर्द्धानि यथा सार्द्धं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते ॥ त्यजतोऽर्कतलं शशिनः पश्चादवलम्बते यथा शौक्ल्यम् । दिनकरवशात्तथेन्दोः प्रकाशतेऽधःप्रभृत्युदयः ॥३॥ Sloka 3.—As the Moon leaves the surface of the Sun her back gets illumined by the Sun. So also the Moon’s disc begins to shine from the bottom (in an increasing measure). तथा च सूर्यसिद्धान्ते विप्रकर्ष यथा याति ह्यधःस्थश्चन्द्रमा रवेः । तथा तथाऽस्य भूदृश्यमंशं भासयते रविः ॥ प्रतिदिवसमेवमर्कात्स्थानविशेषेण शौक्ल्यपरिवृद्धिः । भवति शशिनोऽपराह्ने पश्चाद्भागे घटस्येव ॥४॥ Sloka 4.—The brightness of the Moon is thus on the increase every day corresponding to her distance from the Sun, in the same way as the western side of a pot becomes gradually illumined by the Sun in the afternoon. ऐन्द्रस्य शीतकरणो मूलाषाढाद्वयस्य चायातः । याम्येन बीजजलचरकाननहा वह्निभयदश्च ॥५॥ Sloka 5.—When the Moon passes through the south of Jyeshta, Moola and the two Ashadhas, there will be destruction of seeds, water-animals, ruin of forests and risks from fire. Vide infra Adh. XVIII—1 दक्षिणपार्श्वेन गतः शशी विशाखानुराधयोः पापः । मध्येन तु प्रशस्तः पितृदेवविशाखयोश्चापि ॥६॥

Adh. IV. Sl. 7] चतुर्थोऽध्यायः 35 Sloka 6.—If the Moon goes through the south of Visakha and Anuradha, she will prove malefic. If she should pass even through the middle of Magha or of Visakha, she will bring on prosperity. तथा च समाससंहितायाम् भवति विशाखाद्यानां षण्णां याम्येन पापवृश्चन्द्रः । उदगिष्टः सर्वेषां पित्र्येशाविशाखयोश्चान्तः ॥ - इति. षडनागतानि पौष्णाद् द्वादशरौद्राच्च मध्ययोगीनि । ज्येष्ठाद्यानि नवर्क्षाण्युडुपतिनातीत्य युज्यन्ते ॥७॥ Sloka 7.—The six stars reckoned from Revati con- join with the Moon when she has not actually come to them. The twelve asterisms counted from Ardra conjoin with the Moon only when she comes to their middle portion, while the remaining nine reckoned from Jyeshta conjoin with the Moon only after they have been completely passed by her. तथा च गर्गः उत्तराश्च तथाऽऽदित्यं विशाखा चैव रोहिणी । एतानि षडध्यर्द्धभोगीनि महाक्षेत्राणि । मघाश्विकृत्तिकासोमतिष्याप्यभगाह्वयाः । सावित्रचित्राऽनूराधा मूलं तोयं च वैष्णवम् ॥ धनिष्ठाजैकपाच्चैव समभागः प्रकीर्तितः । एतानि पञ्चदश समभोगीनि मध्यक्षेत्राणि । याम्येन्द्ररुद्रवायव्यसार्पवारुणसंज्ञिताः । एतानि षडर्द्धभोगीनि स्वल्पक्षेत्राणि । तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते केशादित्यविशाखाप्रौष्ठपदार्यम्णवैश्वदेवानि । षट्पङ्ज्येष्ठाभरणीस्वात्यार्द्रावारुणश्लेषाः ॥ पञ्चदशात्रानुक्ताम्वेकाऽभिजितुक्तमृक्षभोगोऽन्यः । तन्मानं नाक्षत्रं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम् ॥

३६ बृहत्संहितायाम् · [Adh. IV. Sl. 8-10] षष्ठ्यंशाऽर्द्धसमक्षेत्राणां मध्यगतिलिप्तिकाः शशिनः । अभ्यर्द्धाच्चैकगुणा भभोगलिप्तास्तदैक्योनाः ॥ मण्डललिप्ताः शेषा भोगोऽभिजितः—इति The author now describes certain unusual appearances of the Moon- उन्नतमीषच्छृङ्गं नौसंस्थाने विशालता चोक्ता । नाविकपीडा तस्मिन्भवति शिवं सर्वलोकस्य ॥८॥ Sloka 8.—When the horns of the Moon appear a bit raised and far from each other while presenting the ap- pearance of a boat, there will be trouble to the sailors, but prosperity to the mankind at large. अर्द्धोन्नते च लाङ्गलमिति पीडा तदुपजीविनां तस्मिन् । प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनां सुभिक्षं च ॥९॥ Sloka 9.—If the northern horn of the Moon be higher than the southern by a half thus presenting the appearance of a plough, there will be trouble to the agri- culturists, there will be cordiality without any apparent cause among the kings and there will be prosperity in the land. तथा च वृद्धगर्गः । यदा सोमः प्रतिपदि नौस्थायी सम्प्रदृश्यते । उत्तरोज्ज्वलशृङ्गो वा लाङ्गली च मनोहरः ॥ क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं सर्वभूतेषु निर्दिशेत् । राज्ञां च विजयं ब्रूयादर्द्धन्ते शृङ्गिणस्तथा - इति दक्षिणविषाणमर्द्धोन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलाख्यं तत् । पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च ॥१०॥ Sloka 10.—If the southern horn be raised by half, it is termed Dushtalangala—inauspicious plough—and will cause the demise of the Pandya king and the army will be mobilised for war.

Adh. IV. 11-12] चतुर्थोऽध्यायः 37 तथा च वृद्धगर्गः । दक्षिणे च भवेत्स्थूलं हीनं शृङ्गमथोत्तरम् । दुष्टलाङ्गलसंज्ञं तत् प्रजाक्षयकरं स्मृतम् ॥ समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः । दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्चोग्रदण्डोऽत्र ॥११॥ Sloka 11.—When the two horns are of even height, there will be good crops, happiness all over and timely rains. These effects for the whole period will be similar to that of the first day of the lunar month. If the horns assume the shape of a stick, disease will break out among cattle and the kings will be ruthless in meting out punish- ment. तथा च वृद्धगर्गः । समशृङ्गे यदा दृष्टः शशी क्षेमसुभिक्षकृत् । प्रतिपत्तत्सदृशं तत्र वासवो वर्षते तदा ॥ चन्द्ररेखा यदा चोर्ध्वमृज्वी दण्ड इव स्थिता । उदक्शृङ्गाधिकसमो दण्डस्थानं तदुच्यते ॥ उद्युक्तदण्डा राजानो विनिघ्नन्ति समन्ततः । गवां पीडां विजानीयाद्दण्डस्थाने यदा शशी ॥ कार्मुकरूपे युद्धानि यत्र तु ज्या ततो जयस्तेषाम् । स्थानं युगमिति याम्योत्तरायतं भूमिकम्पाय ॥१२॥ Sloka 12.—If the configuration be of the form of a bow, there will be war and success will attend those that live in the direction indicated by the bowstring. If the Moon should appear stretched like the yoke of a carriage from south to north, there will be earthquake. तथा च वृद्धगर्गः उदये तु यदा सोमं पश्येद्धनुरिवोदितम् । धनुर्देशाणामुद्योगो जगद्युद्धकरो भवेत् ॥

88 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV. 13-15 क्षत्रियाः क्षत्रियान् घ्नन्ति वर्णांश्चैव तथा परे। अग्रतश्च जयस्तेषां पृष्ठतश्च पराजयः ॥ चन्द्ररेखा यदा व्यक्ता दक्षिणोत्तरमायता । शुक्लादौ प्रतिपद्येत तद्योगस्थानलक्षणम् ॥ सैन्योद्योगा भवन्त्यत्र भूमिकम्पश्च जायते । युगमेव याम्यकोट्यां किञ्चित्तुङ्गं स पार्श्वशायीति । विनिहन्ति सार्थवाहान् वृष्टेश्च विनिग्रहं कुर्यात् ॥१३॥ Sloka 13.—If the southern curved end of the yoke be a bit higher than that of the northern, the Moon is then said to be पार्श्वशायी 'slightly reclining on the side' and will cause the destruction of the trading class and there will also be drought. तथा च वृद्धगर्गः याम्यकोट्याग्रतः किञ्चिद्युगकाले यदा शशी । पार्श्वशायीति संज्ञोऽयं सार्थहा वृष्टिनाशनः ॥ अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनोऽवाङ्मुखं भवेच्छृङ्गम् । आवर्जितमित्यसुभिक्षकारि तद्गोधनस्यापि ॥१४॥ Sloka 14.—If one of the horns (of the Moon) should on account of the elevation of the other appear in a downward direction, the figure (or form) is termed आवर्जित —bent down or pulled down—and indicates famine all over affecting even the cattle. Cf. वृद्धगर्गः अधोमुखं यदा शृङ्गं शशिनो दृश्यते तदा । संस्थानमावर्जितकं गोघ्नं दुर्भिक्षकारकम् ॥ अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डाख्यम् । अस्मिन्माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् ॥१५॥ Sloka 15.—If the horns of the Moon should together appear like a circle it is termed 'Kunda' and

Adh. IV. Sl. 16-19] चतुर्थोऽध्यायः 39 the ruling chiefs living in the land will be ousted from their places. Cf. वृद्धगर्गः अच्छिन्ना मण्डले रेखा शशिनो दृश्यते यदा । कुण्डाख्यं नाम संस्थानं नृपविग्रहदायकम् ॥ Also पञ्चसिद्धान्तिका V-1-10. प्रोक्तस्थानाभावादुदगुच्चक्षेमवृद्धिवृष्टिकरः । दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः ॥१६॥ Sloka 16.—If the Moon has her northern horn slightly raised and be of a form or configuration other than any of those described above, it indicates increase of happiness to mankind and advent of timely rains. If the southern horn be higher, it portends famine and fear. शृङ्गेणैकेनेन्दुर्विलीनमथवाऽप्यवाङ्मुखं शृङ्गम् । सम्पूर्णं चाभिनवं दृष्ट्वैको जीविताद्भ्रश्येत् ॥१७॥ Sloka 17.—If the Moon should appear with only one horn, with one of the horns shorn off, or with one of the horns bent downwards, or appear like a full Moon while in reality it is not so, the person who observes such a Moon singly on the first day of the bright half of a month will meet with immediate death. Cf. समाससंहिता उदवन्तमप्यसहशं न शुभं बहुरूपताथवैकस्य । एकश्चन्द्रविकारं यः पश्येन्नस चिरं जीवेत् ॥ संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्याङ्गवन्ति चन्द्रमसः । स्वल्पो दुर्भिक्षकरो महान् सुभिक्षावहः प्रोक्तः ॥१८॥ मध्यतनुर्वज्राख्यः क्षुद्भयदः सम्भ्रमाय राज्ञां च । चन्द्रो मृदङ्गरूपः क्षेमसुभिक्षावहो भवति ॥१९॥

40 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV Sl. 20-21 ज्ञेयो विशालमूर्तिर्नरपतिलक्ष्मीविवृद्धये चन्द्रः । स्थूलः सुभिक्षकारी प्रियधान्यकरस्तु तनुमूर्तिः ॥२०॥ Slokas 18-20.—All about the configurations have been described. There are other shapes also of the Moon as detailed below : a tiny Moon indicates drought, while that which is big is declared to be a fore- runner of plenty of good crops. A form slender in the middle is termed Vajra and indicates risk to people from hunger and feverish preparations by kings for war ; while the Moon of the form of tabor denotes peace and plenty to the people. A Moon with a very broad disc denotes large influx of wealth to the king, while a corpulent Moon will make people eat richfood and a slender Moon will give food and grain that is most agreeable (or costly ?). Cf. वृद्धगर्गः विद्रुममध्यो मेघाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः । मध्यच्छिद्रो विलीनो वा भयं च जनयेन्महत् ॥ प्रत्यन्तान् कुनृपांश्च हन्त्युडुपतिः शृङ्गे कुजेनाहते शस्त्रक्षुद्भयकृद्यमेन शशिजेनावृष्टिदुर्भिक्षकृत् । श्रेष्ठान् हन्ति नृपान् महेन्द्रगुरुणा शुक्रेण चाल्पान्नृपान् शुक्ले याप्यमिदं फलं ग्रहकृतं कृष्णे यथोक्तागमम् ॥२१॥ Sloka 21.—When the Moon's horn is dashed by the five planets (other than the two luminaries) the following are the effects : if Mars be the planet thus dashing, kings living in the neighbourhood and who are wicked will perish. If the planet so cutting be Saturn, there will be peril through weapons, hunger and fear. If it be Mercury, it indicates famine and drought. If it be Jupiter, the important kings will die, while the petty

Adh. IV. Sl. 22-24] चतुर्थोऽध्यायः 41 chiefs will be affected if Venus be the planet concerned. These effects will be mild and partial if the Moon be in the bright half ; if she be in the dark half, the effects described will fully come to pass. Cf. समाससंहिता पर्यन्तविनाशोऽन्नक्षयो महाराजपीडा च । सङ्ग्रामाश्चाभिहते शृङ्गे भौमादिभिः क्रमशः ॥ भिन्नः सितेन मगधान् यवनान् पुलिन्दान् नेपालभृङ्गिरुमरुकच्छसुराष्ट्रमद्रान् । पाञ्चालकैकयकुलूतकपूरुषादान् हन्यादुशीनरजनानपि सप्तमासान् ॥२२॥ Sloka 22.—When the Moon's orb is divided into two by the contact of Venus in the middle, the people of Magadha, the Yavanas, the men of Pulinda, the Nepalese, the Bhringees, the Marwarees, the people of Cutch and Surat, the people of Madra, the Panchalas, the Kekayas, the Kuluthakas, the Purushadas (cannibals) and the men of Useenara (Kandahar) will be subjected to all sorts of miseries for 7 months. गान्धारसौवीरकसिन्धुकीरान् धान्यानि शैलान् द्रविडाधिपांश्च । द्विजांश्च मासान् दश शीतरश्मिः सन्तापयेद्वाक्पतिना विभिन्नः ॥२३ Sloka 23.—When the Moon's orb is cut by the conjunction of Jupiter, the people of Gandhara, Sauvee- raka, Sindhu and Keera, and all the corn, mountains, the king of the Dravida country and the Brahmin community will be affected for ten months. उद्युक्तान् सह वाहनैर्नरपतींस्त्रैगर्तकान् मालवान् कौलिन्दान् गणपुङ्गवानथ शिबीनायोध्याकान् पार्थिवान् । हन्यात्कौरवमत्स्यशुक्त्यधिपतीन् राजन्यमुख्यानपि प्रालेयांशुमसृग्ग्रहे तनुगते षण्मासमर्यादया ॥२४॥ बृ. सं. 6

42 बृहत्संहितायाम् [Adh. IV. Sl 25-27 Sloka 24.—When the planet Mars comes in con- junction with the body of the Moon and obstructs her, kings who are ready for war with their cavalry, carriages, etc., the Traigartas (of Lahore), Malawas. Kaulindas, Chieftains, the Sibees, the people of Ayodhya and their kings, the Kauravas, the people of the country of Virata and Sukthi, their kings and other important Kshatriya chiefs will suffer for a course of six months. यौधेयान् सचिवान् सकौरवान् प्रागीशानथ चार्ज्युनायनान् । हन्यादर्कजभिन्नमण्डलः शीतांशुर्दशमासपीडया ॥२५॥ Sloka 25.—When the Moon's orb is cut or obstructed by Saturn, the Yaudheyas, the ministers, the people of the Kurus, the Arjunas and the rulers of the eastern countries, these will suffer misery for a period of ten months. मगधान् मथुरां च पीडयेद्देणायाश्च तटं शशाङ्कजः । अपरत्र कृतं युगं वदेद्यदि भित्वा शशिनं विनिर्गतः ॥२६॥ Sloka 26.—The following people will suffer mise- ries when Mercury forms a conjunction with the Moon and then emerges out of her orb : the Magadhas, Mathuras and those living on the banks of the river Vena. In the other places, it will be like Krita Yuga. क्षेमारोग्यसुभिक्षविनाशी शीतांशुः शिखिना यदि भिन्नः । कुर्यादायुधजीविविनाशं चौराणामधिकेन च पीडाम् ॥२७॥ Sloka 27.—When the Moon is obstructed by Ketu, the people will be deprived of prosperity, health and plenty. The military population will perish and there will be much trouble through the excess of the thieving population.

Adh. IV. Sl. 28-31] चतुर्थोऽध्यायः 43 उल्कया यदा शशी ग्रस्त एव हन्यते । हन्यते तदा नृपो यस्य जन्मनि स्थितः ॥२८॥ Sloka 28.—When the Moon eclipsed by Rahu is cut by a meteor (Ulka), the king happening to own that star as his natal one dies. Cf. समाससंहिता उल्काभिहतो ग्रहणे तन्नक्षत्रं नृपं हन्ति । भस्मनिभः परुषोऽरुणमूर्तिः शीतकरः किरणैः परिहीणः । श्यावतनुः स्फुटितः स्फुरणो वा क्षुड्डमरामयचौरभयाय ॥२९॥ Sloka 29.—If the Moon be of ash colour, dirty' reddish, deprived of rays and dark in form and appear broken or shaky, people will suffer from hunger, tumult, pestilence, disease and danger from thieves. प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातो यत्नादिवाद्रिसुतया परिमृज्य चन्द्रः । उच्चैः कृतो निशि भविष्यति मे शिवाय यो दृश्यते स भविता जगतः शिवाय ॥३०॥ Sloka 30. - If the Moon appear white like snow, Kunda (Jessamine) or Kumuda (lotus) flower and crystal, as if she were placed above by Goddess Parvati after polishing her with great effort with the idea of deriving happiness at night (from Siva), it is a harbinger of peace and prosperity to the entire land. शुक्ले पक्षे सम्प्रवृद्धे प्रवृद्धिं ब्रह्मक्षत्रं याति वृद्धिं प्रजाश्च । हीने हानिस्तुल्यता तुल्यतायां कृष्णे सर्वं तत्फलं व्यत्ययेन ॥ Sloka 31.—During the bright half of the Moon, if her growth be regular, the Brahmins and Kshatriyas as also the people will rise to power and prosperity.

44 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 1-2 Their prosperity, etc., will be moderate if her growth be medium. If it be less, the prosperity also will dwindle. These effects will be reversed in the dark half. यदि कुमुदमृणालहारगौरः स्थितिनियमात् क्षयमेति वर्द्धते वा । अविकृतगतिमण्डलांशुयोगी भवति नृणां विजयाय शीतरश्मिः ॥ Sloka 32.—The Moon leads to victory and pros- perity to the whole mankind when she is as bright as the Kumuda flower, lotus-stalk and a pearl-necklace, and whose digits increase or decrease proportionately to the number of Tithis that have elapsed and who remains unchanged in her gait, appearance and rays. Thus ends the Fourth Adhyaya on the ‘Course of the Moon.’ राहुचारः ॥५॥ Rahu. अमृतास्वादविशेषाच्छिन्नमपि शिरः किलासुरस्येदम् । प्राणैरपरित्यक्तं ग्रहतां यातं वदन्त्येके ॥१॥ Sloka 1.—A demon's head, though cut off for his having devoured nectar, is still not deprived of life, it is said, as a result of the potency of nectar and that head became a planet, so declare some sages. तथा च पुराणकारः सिंहिकातनयो राहुरपिवच्चामृतं पुरा । शिरश्छिन्नोऽपि न प्राणैस्त्यक्तोऽसौ ग्रहतां गतः ॥ इति. इन्द्वर्कमण्डलाकृतिरसितत्वात्किल न दृश्यते गगने । अन्यत्र पर्वकालाद्वरप्रदानात्कमलयोनेः ॥२॥ Sloka 2.—His disc is similar in form to those of the Sun and the Moon, but he is not visible in the heavens except on Parva days (New and Full Moon days) on account of his blackness in colour. Owing to

Adh. V. Sl. 3] पञ्चमोऽध्यायः 45 a boon conferred by Brahma, he is visible only at the time of eclipses and not on other days. Simhika begged of Sage Kasyapa at an unseasonal hour for progeny. Enraged at this untimely request, he gave her a son who was dreadful like Yama. This son came to be called Rahu. As soon as he was born, he fought and sustained a defeat at the hands of the son of Aditi. Humiliated by this, he performed severe penance for 10,000 divine years on the summit of the Himalayas. He asked God Brahma to confer on him the status of a planet, immortality, victory over the Gods and power to devour the two luminaries. At this, the Lord spoke smilingly thus : "You will find it extremely hard to digest these two; still, be it so." So saying, the Lord vanished. Then Rahu rushed at them. Then God Vishnu hurled his discus, chopped his head off and said, "Let the creator's words however, not go to waste. In your respective periods you may devour the two luminaries and thereby indicate good and bad things for the world." मुखपुच्छविभक्ताङ्गं भुजङ्गमाकारमुपदिशन्त्यन्ये । कथयन्त्यमूर्तमपरे तमोमयं सैंहिकेयाख्यम् ॥३॥ Sloka 3.—One school of learned men says that Rahu—son of Simhika—is of a serpentine form with only the face and the tail; while another class maintains that he is formless and of the nature of pure darkness. तथा च वीरभद्रः सिंहिकातनयस्यास्य राहोः पुच्छमुखादृते । नान्यदस्ति परं बाहुकटिपादकरादिकम्॥ तथा च वसिष्ठः भषट्कान्तरितौ राहुः सूर्याचन्द्रमसावुभौ । छादयत्युरगाकारो वरदानात् स्वयम्भुवः ॥ तथा च द्वंद्वः अन्धकारमयो राहुर्मेघखण्ड इवोत्थितः । आच्छादयति सोमाकौँ पर्वकाले ह्युपस्थिते ॥

46 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. 4-7 यदि मूर्तो भविचारी शिरोऽथवा भवति मण्डली राहुः । भगणार्द्धेनान्तरितौ गृह्णाति कथं नियतचारः ॥४॥ Sloka 4.—For, if Rahu has a form, travels in the zodiac, possesses a head and has a circular orb, how is it that he whose movement is fixed and uniform seizes the two luminaries who are situated 180° away from him ? अनियतचारः खलु चेदुपलब्धिः संख्यया कथं तस्य । पुच्छाननाभिधानोऽन्तरेण कस्मान्न गृह्णाति ॥५॥ Sloka 5.—If his gait has not been fixed, how is his exact position determined by calculation ? If he is to be distinguished by his tail and face, why should he not seize them at other intervals (instead of only when 180° apart.) ? अथ तु भुजगेन्द्ररूपः पुच्छेन मुखेन वा स गृह्णाति । मुखपुच्छान्तरसंस्थं स्थगयति कस्मान्न भगणार्द्धम् ॥६॥ Sloka 6.—For, if this Rahu who is of the form of a serpent is able to seize the Sun or the Moon through his tail or mouth, why should he not conceal or hide half of the zodiac which is the interval between his head and tail ? राहुद्वयं यदि स्याद् ग्रस्तेऽस्तमितेऽथवोदिते चन्द्रे । तत्समगतिनान्येन ग्रस्तः सूर्योऽपि दृश्येत ॥७॥ Sloka 7.—If there should be two Rahus, when the Moon. has set or risen and is eclipsed by one Rahu, the Sun (who is 180° from the Moon) should also be eclipsed by the other Rahu whose rate of motion is also similar.

Adh. V. Sl. 8-11] पञ्चमोऽध्यायः 47 भूच्छायां स्वग्रहणे भास्करमर्कग्रहे प्रविशतीन्दुः । प्रग्रहणमतः पश्चाद्भेन्दोर्भानोश्च पूर्वार्द्धात् ॥८॥ Sloka 8.—In her own eclipse, the Moon enters the shadow of the Earth, and in that of the Sun, the solar disc. Therefore it is that the lunar eclipse does not commence at the western limb, nor the solar at the eastern limb. वृक्षस्य स्वच्छाया यथैकपार्श्वे भवति दीर्घचया । निशि निशि तद्वद्भूमेरावरणवशाद्दिनेशस्य ॥९॥ Sloka 9.—Just as the shadow of a tree goes on increasing on one side on account of the motion of the Sun, so is the case with the Earth's shadow every night by its hiding the Sun during its rotation. सूर्यात्सप्तमराशौ यदि चोदग्दक्षिणेन नातिगतः । चन्द्रः पूर्वाभिमुखश्छायामौर्वीं तदा विशति ॥१०॥ Sloka 10.—If the Moon, in her course towards the East and placed in the 7th house from the Sun, does not swerve much either to the north or the south, she enters the shadow of the earth. तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते भूच्छायां शशिकक्ष्यायां रवौ भार्द्धान्तरास्थिते । यदा विशत्याविक्षिप्तश्चन्द्रः स्यात्तद्ग्रहस्तदा ॥ चन्द्रोऽधस्थः स्थगयति रविमम्बुदवत् समागतः पश्चात् । प्रतिदेशमतश्चित्रं दृष्टिवशाद्भास्करग्रहणम् ॥११॥ Sloka 11.—The Moon moving from the . west conceals the solar disc from below just like a cloud. The solar eclipse is therefore different in various countries according to the visibility of the eclipsed disc.

48 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 12-13 तथा च सूर्यसिद्धान्ते इन्दुना च्छादितं सूर्यमधोऽविक्षिप्तगामिना । न पश्यति यदा लोकस्तदा स्याद्भास्करग्रहः ॥ तमोमयस्य तमसो रविरश्मिपलायिनः । भूच्छाया चन्द्रबिम्बं च स्थाने द्वे परिकल्पिते ॥ तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते भूच्छायेंदुं चन्द्रः सूर्यं छादयति मानयोगाद्वात् । विक्षेपो यद्यूनः शुक्लेतरपञ्चदश्यन्ते ॥ आवरणं महदिन्दोः कुण्ठविषाणस्ततोऽर्द्धसञ्छन्नः । स्वल्पं रवेर्यतोऽतस्तीक्ष्णविषाणो रविर्भवति ॥१२॥ Sloka 12.—In the case of a lunar eclipse, the con- cealing agency is very big, while in that of the solar, it is small. Hence in semi-lunar and semi-solar eclipses, the luminous horns are respectively blunt and sharp. तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते महदिन्दोरावरणं कुण्ठविषाणो यतोऽर्द्धसञ्छन्नः । अर्द्धच्छन्नो भानुस्तीक्ष्णविषाणस्ततोऽस्त्वाल्पम् ॥ एवमुपरागकारणमुक्तमिदं दिव्यदृग्भिराचार्यैः । राहुरकारणमस्मिन्नित्युक्तः शास्त्रसद्भावः ॥१३॥ Sloka 13.—Thus the cause for the eclipses has been given by our ancient masters possessed of divine sight. Hence, the scientific truth is that Rahu is not at all the cause of that. तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते यदि राहुः प्राग्भागादिन्दुं छादयति किं तथा नार्कम् । स्थित्यर्द्धं महदिन्दोर्यथा तथा किं न सूर्यस्य ॥ किं प्रतिविषयं सूर्यो राहुश्छान्यो यतो रविग्रहणे । ग्रासाम्यत्वं न सतो राहुकृतं ग्रहणमर्केन्द्वोः ॥

Adh. V. Sl. 14-17] पंचमोऽध्यायः '49 योऽसावसुरो राहुस्तस्य वरो ब्रह्मणाऽयमाज्ञप्तः । आप्यायनमुपरागे दत्तहुतांशेन ते भविता ॥१४॥ तस्मिन् काले सान्निध्यमस्य तेनोपचर्यते राहुः । याम्योत्तरा शशिगतिर्गणितेऽप्युपचर्यते तेन ॥१५॥ Slokas 14-15. The following boon has been con- ferred by Brahman on Rahu, the Demon : "You shall have to live and rest satisfied with whatever gifts and oblations that may be given at the time of an eclipse." During that period his presence is recognised. There are two places or nodes for the Moon caused by her deviation south or north and this is ascertained by astronomical calculation. The ascending node is termed Rahu. न कथञ्चिदपि निमित्तैर्ग्रहणं विज्ञायते निमित्तानि । अन्यास्मन्नपि काले भवन्त्यथोत्पातरूपाणि ॥१६॥ Sloka 16.—An eclipse can by no means be ascer- tained through symptoms in the form of portents. For, these latter, viz., fall of meteors, etc., occur at other times also. पञ्चग्रहसंयोगाच्च किल ग्रहणस्य संभवो भवति । तैलं च जलेऽष्टम्यां न विचिन्त्यमिदं विपश्चिद्भिः ॥१७॥ Sloka 17.—It is not correct to say that an eclipse cannot occur unless five planets combine; it is also incorrect for the learned to suppose that on the previous Ashtami day the eclipse and its characteristics can be guessed by examining the appearance of a drop of oil poured on the surface of water. तथा च वृद्धगर्गः । इह पञ्चार्कसंयोगं दृष्ट्वा न ग्रहणं वदेत् । यदि न साशुक्रस्तत्र सं दृष्ट्वा ग्रहणं वदेत् ॥ बृ. सं. 7

50 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 18-23 भष्टम्यां परिवेषः स्यात्तैले जल गते यदा । प्रसारिते विजानीयाद्यतः खण्डस्ततस्तमः ॥ अवनत्यार्के ग्रासो दिग्ज्ञेया वलनयाऽवनत्या च । तिथ्यवसानाच्छेला करणे कथितानि तानि मया ॥१८॥ Sloka 18.—The magnitude of the Sun's eclipse is to be determined by the Moon's deflection (parallax). The direction in which the eclipse commences has to be found out through the deflection and angles of the Moon known as अयनवलन and अक्षवलन (Ayanavalana and Aksha- valana). The actual time of the eclipse has to be found out by noting the exact time of conjunction of the Sun and the Moon. These have been described in detail in my astronomical work Pancha Siddhantika. षण्मासोत्तरवृद्ध्या पर्वेशाः सप्त देवताः क्रमशः । ब्रह्मशशीन्द्रकुबेरा वरुणाग्नियमाश्च विज्ञेयाः ॥१९॥ Sloka 19.—The following seven deities are in their order the lords of the successive six-month-periods since creation. Brahma, the Moon, Indra, Kubera, Varuna, Agni and Yama. ब्राह्मे द्विजपशुवृद्धिः क्षेमारोग्यानि सस्यसम्पच्च । तद्वत्सौम्ये तस्मिन् पीडा विदुषामवृष्टिश्च ॥२०॥ ऐन्द्रे भूपविरोधः शारदसस्यक्षयो न च क्षेमम् । कौबेरेऽर्थपतीनामर्थविनाशः सुभिक्षं च ॥२१॥ वारुणमवनीशाशुभमन्येषां क्षेमसस्यवृद्धिकरम् । आग्नेयं मित्राख्यं सस्यारोग्याभयाम्बुकरम् ॥२२॥ याम्यां करोत्यवृष्टिं दुर्भिक्षं सङ्क्षयं च सस्यानाम् । यदतः परं तदशुभं क्षुन्मारारुग्प्रदं पर्व ॥२३॥

Adh. V. Sl. 24] पंचमोऽध्यायः 51 Slokas 20-23.—During the Parvan presided over by Brahman, the Brahmins and cattle will prosper. The whole period will be marked by happiness, health and abundance of corn. In the Moon's Parvan, there will be similar prosperity for the Brahmins and the quadru- peds; but the learned will suffer and there will be drought. In the six-month period owned by Indra, there will be quarrel among kings; crops of the autumnal season will fail and there will be no happiness. In the period owned by Kubera, rich people will suffer loss of wealth, but there will be general prosperity in the land. In Varuna's period there will be no happiness for the kings, but people will be happy and there will be abundance of corn. In the six-month-period swayed by Agni—also known as Mitra— there will be plenty of crops; the people will be immune from disease and there will be abundance of water. During Yama's period, there will be no rain; people will suffer from famine and there will be a general destruction of crops. In the event of an eigth Parvan occurring next to this owing to unusual causes or phenomena, there will be general suffering due to hunger, death and drought. वेलाहीने पर्वणि गर्भविपत्तिश्च शस्त्रकोपश्च । अतिवेले कुसुमफलक्षयो भयं सस्यनाशश्च ॥२४॥ Sloka 24.—If an eclipse should occur a bit prior to the time actually calculated, there will be miscarriages and outbreak of war. In the case of the eclipse happening a bit after the expected time, flowers will wither, fruits will be destroyed and there will be general panic and destruction of crops. तथा च गर्गः वेलाहीने शस्त्रभयं गर्भाणां स्रावणं तथा ।