दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११९ ( १५ ) पातितश्च कोपितेन कोऽपि तेन मयि शापः- 'पापे, भजस्व लोहजातिमजातचैतन्या सती' इति । स पुनः प्रसाद्यमानस्त्वत्पादपद्मद्व- यस्य मासद्वयमात्रं सन्दानतामेत्य निस्तरणीयामिमामापदमपरिक्षीणश- क्तित्वं चेन्द्रियाणामकल्पयत् । अनल्पेन च पाप्मना रजतशृङ्खलीभूता मामैक्ष्वाकस्य राज्ञो वेगवतः पौत्रः, पुत्रो मानसवेगस्य, वीरशेखरो नाम विद्याधरः शङ्करगिरौ समध्यगमत् । आत्मसात्कृता च तेनाहमासम् । ( १६ ) अथासौ पितृप्रयुक्तवैरे प्रवर्त्तमाने विद्याधरचक्रवर्तिनि वत्स- ( १५ ) पतितो दत्तः । कोपितेन क्रुद्धेन । कोपः सञ्जातोऽस्येतीतच् । लोह- जातिं लोहभावम् । अजातचैतन्या चैतन्यरहिता । सः मार्कण्डेयः । प्रसाद्यमानः प्रसन्नीक्रियमाणः । मयेति शेषः । त्वत्पादेति-तव भवतो राजवाहनस्येत्यर्थः । पाद्- पद्मद्वयस्य चरणकमलयुगलस्य । मासद्वयं प्रमाणमस्येति मात्रच्प्रत्ययः । सन्दानतां बन्धनत्वम् । 'सन्दानं पादबन्धनमि'त्यमरः । एत्य प्राप्य । निस्तरणीयाम् उद्धर- णीयां समाप्यामिति यावत् । इमामापदं- शृङ्खलात्वप्राप्तिरूपाम् । अपरिीणश- क्तित्वम् अनष्टस्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यम् । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनाम् । अकल्पयत् सम्पादयामास । पाप्मना पापेन । ऐक्ष्वाकस्य इक्ष्वाकुवंशीयस्य वेगवतः वेगवा- निति नाम्नः । शङ्करगिरौ कैलासे । समध्यगमत् प्राप । मामिति शेषः । आत्मसा- त्कृता गृहीता । ( १६ ) असौ वीरशेखरः । पित्रा स्वजनकेन मानसवेगेनेत्यर्थः । प्रयुक्तं कृतं ( १५ ) बस, इसी कारण वे मुनिवर क्रुद्ध हो गये और मुझे शाप दे दिया कि ओ पापे ! जा, निर्जीव होकर लौह-द्रव्यमें एकीभूत हो जा । उनके शापको श्रवण कर जब मैंने उनसे अनुनय-विनयपूर्वक बड़ी प्रार्थना की तब उन्होंने मेरे शापकी अवधि निश्चित की कि मुझे दो मासों तक आपके पैरोंमें पड़े रहना पड़ेगा, तत्पश्चात् मेरी मुक्ति हो जायगी । साथ ही मुझे यह भी सुविधा प्रदान कर दी कि चेतनाहीन अवस्थामें भी मुझे इन्द्रियोंका ज्ञान और शक्ति का अनुभव होता रहे । इस प्रकार एक असाधारण अपराधके कारण मुझे चाँदीकी जंजीर बनना पड़ा । शापके अनुसार जब मेरी यह अवस्था हुई तब इक्ष्वाकुवंशी राजा वेगवानके पौत्र तथा मानसवेगके पुत्र वीरशेखर नामक विद्याधर कैलास पर्वतपर आ पहुँचे । उन्होंने जंजीररूपमें मुझे अवलोकित करके उठा लिया और अण्टीमें रख लिया । ( १६ ) तब कुछ दिनों के पश्चात् वीरशेखर और उनके पितामें वैमनस्य हो गया,

१२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां राजवंशवर्धने नरवाहनदत्ते विरसाशयस्तदपकारक्षमोऽयमिति तपस्यता दर्पसारेण सह समसृज्यत । प्रतिश्रुतं च तेन तस्मै स्वसुरवन्तिसुन्दर्याः प्रदानम् । ( १७ ) अन्यदा तु वियति व्यवदायमानचन्द्रिके मनोरथप्रियतमा- मवन्तिसुन्दरीं दिदृक्षुरवशेन्द्रियस्तदिन्द्रमन्दिरद्युति कुमारीपुरमपासरात् । अन्तरितश्च तिरस्करिण्या विद्यया । स च तां तदा त्वदङ्गापाश्रयां सुरत- यद्वैरं शत्रुत्वं तस्मिन् । प्रवर्त्तमाने तिष्ठति । वत्सराजवंशवर्द्धने वत्सराजकुलोत्पन्ने । विरसाशयः क्रान्तःकरणः । तदपकारेति—तस्य नरवाहनदत्तस्यापकारे विग्रहे क्षमः समर्थोऽयं दर्पसार इति मत्वा । तपस्यता तपस्कुर्वता । समसृज्यत मिलितोऽ- भवत् । प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम् । तेन दर्पसारेण । तस्मै वीरशेखराय । स्वसुः भगिन्याः । ( १७ ) अन्यदा अन्यदिने । वियति आकाशे । व्यवदायमानचन्द्रिके निर्मल- ज्योत्स्ने व्यवपूर्वकस्य दैप् शोधन इत्यस्य धातो रूपम् । मनोरथेति-मनोरथेनैव असम्पन्नविवाहत्वान्मनसैव नतु कर्मणेति भावः । प्रियतमा वल्लभा ताम् । अव- शानि विकलानि इन्द्रियाणि यस्य स वीरशेखर इति शेषः । इन्द्रमन्दिरस्य महेन्द्रगृहस्य द्युतिरिव द्युतिः शोभा यस्य तत् । कुमारीपुरमिरत्यस्य विशेषणम् । उपासरत् अगच्छत् । अन्तरित आच्छादितः ! तिरस्करिण्या अन्तर्धानकारिण्या । स च वीरशेखरश्च । ताम् अवन्तिसुन्दरीम् । त्वदङ्केति—तव भवतो राजवाहनस्यै- जिस कारण वे विद्याधरोंके सार्वभौम तथा वत्सराजके वंशके अप्रतिम पुरुष नरवाहनदत्तसे जा मिले । परन्तु उससे कुछ इन्हें सहायता नहीं प्राप्त हुई और उन्हें वहाँसे हताश होकर लौटना पड़ा । तब बहुत विचार विमर्श करके वे कैलासपर्वतपर तपस्या करते हुए राजा दर्पसारसे जा मिले, क्योंकि उन्हें यह विश्वास था कि राजा दर्पसार उनके पिताके अखण्ड गर्वका खण्डन कर सकते हैं । उन वीरशेखरने दर्पसारसे मिलकर उन्हें वाक्यप्रदान किया कि यदि आप मेरी सहायता करेंगे तो मैं अपनी भगिनी अवन्तिसुन्दरीका परिणय आपसे कर दूँगा । ( १७ ) तदनन्तर एक दिन जब सारा जगतीतुल चन्द्रकिरणोंसे परिव्याप्त था तब उन किरणोंसे व्याकुल होकर दर्पसार अपनी अभिलषित प्रियतमा अवन्तिसुन्दरीसे भेंट करनेके लिए उसके उस अन्तःपुरमें प्रविष्ट हो गया जो इन्द्रभवनके समान सजा हुआ भला लगता था । दर्पसार उस समय अपने आपको तिरस्करिणी विद्यासे गुप्त किये हुए था । वहाँ पहुँचकर उसने देखा कि उसकी प्रेयसी सुरतजनित श्रमसे व्यथित होकर आपकी गोदमें सो रही है । वह आपके द्वारा तीनों लोकोंकी कथाओंको श्रवण कर Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२१ खेदसुप्तगात्रीं त्रिभुवनसर्गयात्रासंहारसबद्धाभिः कथाभिरमृतस्यन्दिनीभिः प्रत्यानीयमानरागपूरां न्यरूपयत् । ( १८ ) स तु प्रकुपितोऽपि त्वदनुभावप्रतिबद्धनिग्रहान्तराध्यवसायः समालिङ्ग्येतेरतरमत्यन्तसुखसुप्तयोर्युवयोर्दैवदत्तोत्साहः पाण्डुलोहशृङ्ख- लात्मना मया पादपद्मयोर्युगलं तव निगड़यित्वा सरोषरभसमपासरत् । अवसितश्च ममाद्य शापः । तच्च मासद्वयं तव पारतन्त्र्यम् । प्रसीदेदा- नीम् । किं तव करणीयम्' इति प्रणिपतन्तीं 'वार्तयानया मत्प्राणसमां समाश्वासय' इति व्यादिश्य विससर्ज । स्यर्थः । अङ्के क्रोडदेशे अपाश्रयः शिरोभागो यस्यास्ताम् । सुरतखेदसुप्तगात्रीं रतिखेदनिश्शलावयवाम् । त्रिभुवनेति - त्रिभुवनस्य सर्ग उत्पत्तिः यात्रा स्थितिः संहारः प्रलयश्च तैः सम्बद्धाभिः संसृष्टाभिः । अमृतस्यन्दिनीभिः सुधास्राविणीभिः । प्रत्यानीयमान उत्पाद्यमानो रागपूरोऽनुरागातिशयो यस्यास्ताम् । न्यरूपयत् ददर्श । ( १८ ) सः वीरशेखरः । त्वदनुभावेति-तव भवतोऽनुभावेन प्रतापेन प्रति- बद्धो रुद्धः निग्रहान्तरस्य शृङ्खलया पादबन्धनं विना अन्यविधनिग्रहस्य अध्यव- सायोडभिप्रायो यस्य सः । इतरेतरं परस्परम् । युवयोः अवन्तिसुन्दर्याः राजवा- हनस्य चेत्यर्थः । पाण्डुलोहेति-पाण्डुलोहस्य रजतस्य शृङ्खला आत्मा स्वरूपं यस्यास्तया । मयेत्यस्य विशेषणम् । मया सुरतमञ्जर्या इत्यर्थः । निगडयित्वा बद्ध्वा । निगडितं करोतीति नामधातुः । सरोषरभसं सक्रोधवेगम् । अपासरत् अन्तर्दधौ । अवसितः समाप्तः । पारतन्त्र्यं पराधीनता । व्यादिश्य कथयित्वा । वार्त्तयेत्यादिसमाश्वासयेत्यन्तस्य कर्म । गद्गद एवं पुलकित हो गयी थी तथा आपके लिए उसके चित्तमें प्रेमकी लहरें उच्छाले मार रही थीं । (१८) इस रीतिसे आपको अपनी कामनापूर्त्तिमें अति विपुल अन्तराय ज्ञात कर उस दर्पसारको बड़ा रोष आया । परन्तु, आपके प्रतापके समक्ष वह कुछ करनेमें अशक्त था । अन्ततो गत्वा दुर्भाग्यवश जब आप दोनों परस्पर लिपटे हुए सो रहे थे, उसने मुझे (चाँदीकी जंजीरको) आपके दोनों पैरोंमें कसकर बाँध दिया तथा उसी रोषके आवेगमें वह अति चपलतासे भाग गया । आज मेरे शापकी अवधि पूर्ण हो गयी क्योंकि दो मासों तक मैं परतन्त्रा रह चुकी । अब मुझपर दया कीजिये और आज्ञा दीजिये कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ ।' ऐसा कहकर उस अप्सराने उन्हें प्रणाम किया । यह सुनकर राजवाहनने उससे कहा-'आप मेरा समस्त वृत्त मेरी प्रियतमा को सुनाकर उसे धीरज बँधा दें। ऐसा कहकर उन्होंने उसे विदा दे दी ।

१२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १६ ) तस्मिन्नेव क्षणान्तरे 'हतो हतश्चण्डवर्मा सिंहवर्मदुहितुरम्बा- लिकायाः पाणिसर्शरागप्रसारिते बाहुदण्ड एव बलवदवलम्ब्य सरभस- माकृष्य केनापि दुष्करकर्मणा तस्करेण नखप्रहारेण राजमन्दिरोद्देशं च शवशतमयमापादयन्नचकितगतिरसौ विहरति' इति वाचः समभवन् । श्रुत्वा चैतत्तमेव मत्तहस्तिनमुदस्ताधोरणो राजपुत्रोऽधिरुह्य रंहसोत्तमेन राजभवनमभ्यवर्तत । ( २० ) स्तम्बेरमर्याावधूतपदातिदत्तवर्त्मा च प्रविश्य वेश्माभ्यन्तर- ( १९ ) पाणिस्र्शेति- पाणिस्र्शे करग्रहणे विवाहे इति यावत् , यो रागो- ऽनुरागस्तेन प्रसारिते विस्तारिते । बाहुदण्डे भुजदण्डे । वलवद् दृढम् । अवल- म्ब्य गृहीत्वा । सरभसं सवेगम् । तस्करेणेति हत इति क्रियायाः कर्त्तरि तृतीया । नखप्रहारेण छुरिकाघातेन । करणे तृतीया । राजमन्दिरोद्देशं नृपगृहप्रदेशम् । आपादयन् कुर्वन् । अचकितगतिः अन्नस्तगमनः । असौ तस्करः । इति वाचः एवम्भूताः गिरः । समभवन् उद्भूताः । तमेव चण्डवर्माधिष्ठितम् । उदस्तो दूरी- कृत आधोरणो हस्तिपको येन सः । राजपुत्र इत्यस्य विशेषणम् । रंहसा वेगेन । उत्तमेन अतिशयितेन । अभ्यवर्त्तत प्राचलत् । ( २० ) स्तम्बेरमेति - स्तम्बेरमस्य हस्तिनो रयेण वेगेन अवधूता दूरीकृता ये पदातयः पत्तयस्तैर्दत्तं वर्त्म मार्गो यस्यासौ । हस्तिपदपेषणभयात्पदातयो मार्गं परिहृत्य दूरंगता इति भावः । अदभ्रेति-अदभ्रो बहुलो योऽभ्रनिर्घोषो मेघगर्जितं ( १९ ) इसके कुछ ही क्षण पश्चात् यह कोलाहल मचा कि चण्डवर्मा मार डाला गया । जिस समय उसने सिंहवर्माकी पुत्री अम्वालिकाके पाणिग्रहणके लिए अपना प्रेमपूर्ण हाथ पसारा, उसी समय किसीने बलात् उसका हाथ पकड़कर उसे खींच लिया तथा यमपुरको भेज दिया । उस एकाकी किन्तु साहसी वीरपुंगवने अपने नखोंके प्रहारोंसे राजप्रासादके द्वारपर सैकड़ों राजपुरुषोंको मार डाला और उनके शवोंकी राशियाँ एकत्र कर दीं तथा अभी वह निर्भीक भावसे वहीं विचरण कर रहा है । यह शोर सुनते ही राजवाहनने उस मतवाले हाथी के महावतको हटा दिया तथा स्वयं हाथीको हाँकता प्रबल वेगसे राजमहलकी ओर चल पड़ा । ( २० ) वेगसे हाथीके जानेके कारण सभी लोग मार्गमें एक ओर होकर रास्ता छोड़ रहे थे अतः वह अतिशीघ्र राजद्वार पर जा पहुँचा । वहाँ पहुँचते ही उसने मेघके समान गम्भीर गर्जन किया और भवनके भीतर जाकर कहा-'वह कौन महापुरुष है जिसने मानवी शक्तिके परे इतना बड़ा काम क्षणमात्रमें कर दिया है । वह शीघ्र दर्शन दे और मेरे

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२३ मदभ्राभ्रनिर्घोषगम्भीरेण स्वरेणाभ्यधात्—'कः स महापुरुषो येनैतन्मा- नुषमात्रदुष्करं महत्कर्मानुष्ठितम् । आगच्छतु मया सहेमं मत्तहस्तिन- मारोहतु । अभयं मदुपकण्ठवर्तिनो देवदानवैरपि विगृह्णानस्य' इति । (२१) निशम्यैवं स पुमानुपोढहर्षो निर्गत्य कृताञ्जलिराक्रम्य संज्ञा- संकुचितं कुञ्जरगात्रमसक्तमभ्यरुक्षन् । आरोहन्तमेवैनं निर्वर्ण्य हर्षोत्फु- ल्लदृष्टिः 'अये, प्रियसखोऽयमपहारवर्मैव' इति पश्चान्निषीदतोऽस्य बाहु- दण्डयुगलमुभयभुजमूलप्रवेशितमग्रेऽवलम्ब्य स्वमङ्गममालिङ्गयामास । स्वयं च पृष्ठतो वलिताभ्यां भुजाभ्यां पर्यवेष्टयत् । तद्वद् गम्भीरेण । अभ्यधात् अकथयत् । मानुषमात्रेण साधारणमानवेन दुष्करं कर्तुमशक्यम् । महत्कर्म चण्डवर्ममारणरूपम् । अनुष्ठितं कृतम् । मदुपकण्ठवर्त्तिनः मत्समीपस्थितस्य । विगृह्णानस्य विरोधं कुर्वतः । (२१) निशम्य श्रुत्वा । उपोढः प्राप्तो हर्षो येन सः । आक्रम्य पादविक्षेपे- णागत्य । संज्ञया सङ्केतेन सङ्कुचितं खर्वीकृतम् । कुञ्जरगात्रं हस्तिशरीरम् । अस- क्तमलग्नं यथा तथा । हस्तिनमस्पृष्ट्वेत्यर्थः । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । हर्षोत्फुल्लदृष्टिः प्रीतिवि- कसितनयनः । अये विस्मयसूचकमव्ययमेतत् । प्रियसखः प्रियमित्रम् । निषीदतः उपविष्टस्य । अस्य अपहारवर्मणः । उभयभुजमूले स्वस्योभयकक्षे । प्रवेशितं विन्य- स्तम् । अग्रे अग्रभागे । अवलम्ब्य गृहीत्वा । स्वं स्वकीयं राजवाहनस्येत्यर्थः । अङ्गं शरीरम् । आलिङ्गयामास तेनापहारवर्मणेति शेषः । पृष्ठतः पृष्ठभागे । वलिताभ्यां वक्रीकृताभ्याम् । पर्यवेष्टयत् समालिङ्ग अपहारवर्माणमिति शेषः । अभिमुखं स्थितयोरेव द्वयोरालिङ्गनं स्वाभाविकं भवति अत्र तु गजपृष्ठमधिरूढयोस्तयोस्तद्- सम्भ्रमतः प्रातिलोम्येन कथंचिदङ्गसम्मेलनं जातमिति निष्कर्षः । साथ इस मतवाले हाथीपर सवार होवे । देवगणों और राक्षसोंसे भी शत्रुता करनेवाला वह महापुरुष मेरे पास आवे—मैं उसे अभयदान दे रहा हूँ ।' (२१) उपर्युक्त वाणी श्रवण कर उस महापुरुषको परमानन्द प्राप्त हुआ और वह हाथ जोड़कर राजवाहनके सामने आकर उपस्थित हो गया । पुनः राजवाहनके संकेतसे वह हाथीपर जा बैठा । परन्तु, हाथीपर उसने ऐसी रीतिसे बैठना चाहा जिसमें राजवाहनकी देहसे उसकी देहका सस्पर्श न हो । परन्तु, हाथीपर चढ़नेके पश्चात् राजवाहनने भली-भांति निरीक्षण करके उस व्यक्तिको आकृतिसे पहचान लिया और झट अपने बाहुपाशमें उसे आलिंगन करते हुए कहा—'अरे, तुम तो मेरे परम मित्र अपहारवर्मा हो !' ऐसा कहकर ६ द० कृ० उ०

१२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( २२ ) तत्क्षणोपसंहृतमालिङ्गनव्यतिकरश्चापहारवर्मा चापचक्रकणप- कर्पणप्रासपट्टिशमुसलतोमरादिप्रहरणजातमुपयुञ्जानान्बलावलिप्तान्प्रतिब- लवीरान्वहुप्रकारायोधिनः परिक्षिपतः क्षितौ विचिच्छेद । क्षणेन चाद्राक्षी- त्तदपि सैन्यमन्येन समन्ततोऽभिमुखमभिधावता बलनिकायेन परिक्षिप्तम् । (२३) अनन्तरं च कश्चित्कर्णिकारगौरः कुरुविन्दसवर्णकुन्तलः कमलकोमलपाणिपादः कर्णचुम्बिदुग्धधवलस्निग्धनीललोचनः कटितटनि- ( २२ ) तच्छणेति-तस्मिन् क्षणे समये उपसंहृतः समाप्त आलिङ्गनस्या- श्लेषस्य व्यतिकरः सम्पर्कौ येनासौ । चापेति-चापो धनुः, चक्रं, कणपो लोह- स्तम्भः, कर्पणः शरावाकारोऽस्त्रविशेषः, प्रासः कुन्तः, पट्टिशः शस्त्रविशेषः, मुसलं मुसलाकारशस्त्रविशेषः, तोमरो लोहगुच्छनिर्मितं शस्त्रमित्यादि प्रहरणजातं शस्त्र- समूहमुपयुञ्जानान् निक्षिप्तः । वलावलिप्तान् बलगर्वितान् । प्रतिबलवीरान् शत्रु- पक्षीययोधान् । बहुभिः प्रकारैरायोधिनः युद्धं कुर्वतः । परिक्षिपतः पातयतो लोका- निति शेषः । एते प्रतिबलवीरानित्यस्य विशेषणे । विचिच्छेद पातयामास । क्षणेन मुहूर्त्तमात्रेण । समन्ततः सर्वतः । अभिमुखं सम्मुखम् । अभिधावता आगच्छता । बलनिकायेन सैन्यसमूहेन । परिक्षिप्तमाक्रान्तम् । सैन्यमित्यस्य विशेषणमेतत् । ( २३ ) कर्णिकारो द्रुमोत्पलः, स्थलपद्मवृक्षस्तद्वद् गौरो धवलः । कुरुवि- न्देन मेघनाम्ना मुस्ताविशेषेण सवर्णस्तुल्याः कुन्तलाः केशा यस्यासौ । कमल- वत् कोमलौ पाणिपादौ करचरणौ यस्यासौ । कणौँ चुम्बत इति कर्णचुम्बिनी आक- उसने उसे अपने सामने बैठा लिया और स्वयं पीछे की ओर बैठकर उसे अपनी बाहुलतांओं में पुनः आलिंगित कर लिया। (२२) क्षणभर ही में अपहारवर्माने उस समय सम्मिलन-कार्य समाप्त कर दिया और चक्र, धनुष, कणप, कर्पण, प्रास, पट्टिश, मुशल तथा तोमर आदि प्रखर, प्रबल, टेढ़े-मेढ़े शस्त्रास्त्रों को एक ओर रख दिया-ये शस्त्र गरिष्ठ शत्रुओं को तो नष्ट करनेवाले थे, परन्तु उस समय मिलनमें बाधक हो रहे थे। अतः प्रियमित्रके सम्मिलनमें उन्हें अलग रखना ठीक समझा। किन्तु, उसी क्षण उसने देखा कि राजद्वारपर विद्यमान सेनाको एक दूसरी सेनाने आकर चारों ओर से घेर लिया है। (२३) तत्पश्चात् कर्णिकार पुष्पके समान गोरा एक पुरुष दीख पड़ा। उसके बाल कुरुविन्दके कुसुमके सदृश नीले थे। उसके हाथ-पांव मंजुल और सुन्दर थे। उसकी काली- काली आँखें उसके कानों के पास तक फैली हुई थीं तथा उसकी पलकें दूधकी तरह शुभ्र

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२५ विष्टरत्ननखः पट्टनिवसनः कृशाकृशोदरोरःस्थलः कृतहस्ततया रिपुकुलमि- षुवर्षेणाभिवर्षन्पादाङ्गुष्ठनिष्ठुरावघृष्टमूलेन प्रजविना गजेन संनिकृष्य पूर्वो- पदेशप्रत्ययाद् 'अयमेव स देवराजवाहनः' इति प्राञ्जलिः प्रणम्यापहा- रवर्मणि निविष्टदृष्टिराचष्ट—'त्वदादिष्टेन मार्गेण संनिपातितमेतदङ्गराज- साहाय्यदानायोपस्थितं राजकम् । अरिबलं च विहितविध्वस्तं स्त्रीबालहा- र्यशस्त्रं वर्तते । किमन्यत्कृत्यम्' इति । ( २४ ) दृष्टस्तु व्याजहारापहारवर्मा—'देव, दृष्टिदानेनानुगृह्यतामय- र्णविश्रान्ते, दुग्धवत् क्षीरवद्धवले शुभ्रे, स्निग्धे नीले नीलवर्णे लोचने नयने यस्यासौ । कटितटे कटिदेशे निविष्टो रत्ननखः रत्नयुक्तच्छुरिका यस्य सः । पट्टं दुकूलं निव- सनं वासो यस्य सः । कृशं चाकृशं चेति कृशाकृशे उदरं च उरःस्थलं चेति उद- रोरःस्थले यस्येति विग्रहः । कृशोदरः, अकृशोरःस्थलश्चेत्यर्थः । एतत्सर्वं कश्चि- दित्यस्य विशेषणम् । कृतहस्ततया शिक्षिततया । इषुवर्षेण बाणवृष्ट्या । पादा- ङ्गुष्ठाभ्यां निष्ठुरमतिकर्कशं यथा तथा अवघृष्टं घर्षितं कर्णमूलं यस्य तेन । प्रजविना वेगवता । द्वे गजेनेत्यस्य विशेषणे । संनिकृष्य समीपमागत्य । पूर्वोपदेशप्रत्ययात् प्रागुक्तपरिचयज्ञानात् । निविष्टदृष्टिर्दत्तनेत्रः । आचष्ट अकथयत् । त्वया अपहार- वर्मणेत्यर्थः, आदिष्टेन कथितेन । मार्गेण पथा । संनिपातितम् आनीतम् । राजकं राजसमूहः । विहितविध्वस्तं कृतध्वंसम् । स्त्रीभिर्बालैश्च हार्यं धार्यं शस्त्रं यत्र तत् । स्त्रियो बालाश्च अवशिष्टा अन्ये सर्वे मृता इति भावः । कृत्यं करणीयम् । ( २४ ) व्याजहार उवाच । आज्ञाकरः सेवकः । सोऽपि धनमित्रोऽपीत्यर्थः । और भव्य थीं । उसकी कमरमें मणिमण्डित वघनखा लटक रहा था । वस्त्र उसके सभी रेशमी थे । उसका उदर भाग कृश तथा वक्षःस्थल चौड़ा था । अपने फुर्तीले हाथोंसे वह शत्रुओं पर लगातार बाण-वृष्टि कर रहा था । अपने पैरके अंगूठेको निर्दयताके साथ दबाते हुए एवं अपने हाथीको शीघ्रताके साथ चलाकर वह बातकी बातमें राजवाहनके सामने आकर खड़ा हो गया तथा पूर्वपरिचयानुसार परिचित होकर बोला- 'ये ही हमारे स्वामी राजवाहन हैं।' इसके पश्चात् उसने हाथ जोड़कर प्रणाम किया तथा उनकी ओर आदरपूर्ण दृष्टि डालकर देखते हुए कहा-'मै आपके बताये मार्गसे अंगराजकी सहायताके लिए राजाओं की यह विस्तीर्ण सेना लेकर आ गया हूँ । देखिये, इस सैन्यने शत्रु की सेना छिन्न- भिन्न कर दी । अब वे इतने शिथिल पड़ गये हैं कि छोटे-छोटे बालक तथा स्त्रियां भी उनके अस्त्र-शस्त्र छीन सकती हैं । इतना कार्य तो मैं कर चुका हूँ-अब क्या कार्य करना है?' ( २४ ) अपहारवर्मा उसे देखकर प्रसन्न होकर बोला-'स्वामिन् ! इस आज्ञाकारी

१२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां नाज्ञाकरः । सोऽप्यहमेव ह्यमुना रूपेण धनमित्राख्यया चान्तरितो मन्त- व्यः । स एवायं निर्गमय्य बन्धनादङ्गराजमपवर्जितं च कोशवाहनमेकी- कृत्यास्मद्गृहेणामुना सह राजन्यकेनैकान्ते सुखोपविष्टमिह देवमुपति- ष्ठतु यदि न दोषः' इति । ( २५ ) देवोऽपि 'यथा ते रोचते' तमाभाष्य गत्वा च तन्निर्दिष्टेन मार्गेण नगराद्वहिरतिमहतो रोहिणद्रुमस्य कस्यचित्क्षौमावदातसैकते गङ्गातरङ्गपवनपातशीतले तले द्विरदादवततार । प्रथमसमवतीर्णेनापहार-

अहमेव किन्तु अमुना दृश्यमानेन रूपेणाकारेण धनमित्राख्यया। धनमित्रेति नाम्ना च अन्तरितः पृथक्कृतः । मन्तव्यो ज्ञातव्यः । ममैवात्मा धनमित्रनाम्ना तदाकारेण च आच्छादितो वर्त्तते-अभिन्नहृदयावावामिति भावः। स एवार्थं-धनमित्रः । निर्गमय्य मोचयित्वा । बन्धनात् कारागृहात् । अङ्गराजमिति शेषः । अपवर्जितं इतस्ततो विक्षिप्तम् । एकीकृत्य सङ्गृह्य । अस्मद्गृहेण अस्मत्पक्षीयेण । एकान्ते निर्जने। देवं भवन्तम् । उपतिष्ठतु समीपे तिष्ठतु । ( २५ ) देवोऽपि राजवाहनोऽपि । ते तुभ्यं, रुच्यर्थानामिति चतुर्थी । तम- पहारवर्माणम् । रोहिणद्रुमस्य वटवृक्षस्य । तले इत्यनेनान्वयः । क्षौमेति-क्षौमवत् पट्टवस्त्रवत् अवदातं निर्मलं यत् सैकतं सिकतामयप्रदेशस्तस्मिन् गङ्गेति-गङ्गाया- स्तरङ्गपवनस्य तरङ्गयुक्तवायोः पातेन पतनेन शीतले । तले इत्यस्य विशेषणम् । द्विरदाद् गजात् । प्रथमसमवतीर्णेन प्रागेव गजादवरूढेन । स्वहस्तेन निजकरेण

दासपर कृपादृष्टि करके अनुग्रह कीजिये। मैं ही अभीतक धनमित्र नामसे इस रूपमें प्रख्यात होकर गुप्त वेशमें फिरता था। इस धनमित्रने ही अंगराजको बन्धनमुक्त करके प्रणष्ट कोश तथा वाहनको एकत्र किया है। अब जब हमारे पक्षवाले राजा उनके साथ एकान्तमें सुखसे बैठे हैं, यदि आप कुछ हानि न समझें तो कुछ क्षणके लिए उनसे चलकर भेंट कर लें।' ( २५ ) राजवाहन ने कहा-'तुम्हारी जैसी अभिलाषा हो वैसा करो' और उस हाथीपर चढ़कर वे दोनों वहींसे चल पड़े। अपहारवर्माके प्रदर्शित मार्गसे चलकर नगरके बाहर थोड़ी ही दूरीपर एक विशाल तथा सघन वृक्षके नीचे वे लोग रुके। वहाँ पर रेशमके समान स्वच्छ बालू फैली पड़ी थी जो गंगाकी तरंगोंके पवनसे सम्मिश्रित होकर आने- वाले शीतल झोंकोंसे अति शीतल हो रही थी। वे लोग वहींपर हाथीपरसे उतरे। अपहारवर्मा राजवाहनसे पहले ही उतरा तथा जल्दी-जल्दी प्रयास करके उसने उस

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२७ वर्मणा च स्वहस्तसत्वरसमीकृते मातङ्गे भागीरथीपुलिनमण्डले सुखं निषसाद । ( २६ ) तथा निषण्णं च तमुपहारवर्मार्थपालप्रमतिमित्रगुप्तमन्त्रगुप्त- विश्रुतैर्मैथिलेन च प्रहारवर्मणा, काशीभर्त्रा च कामपालेन, चम्पेश्वरेण सिंहवर्मणा, सहोपागत्य धनमित्रः प्रणिपपात । देवोऽपि हर्षाविद्धमभ्यु- त्थितः 'कथं समस्त एष मित्रगणः समागतः, को नामायमभ्युदयः' इति कृतयथोचितोपचारान्निर्भरतरं परिरभे । काशीपतिमैथिलाङ्गराजांश्च सुहृ- न्निवेदितान्पितृवदपश्यत् । तैश्च हर्षकम्पितपलितं सरभसोपगूढः परम- भिननन्द । अपहारवर्मणेति शेषः, सत्वरं शीघ्रं समीकृते मार्जनादिना समानीकृते । मातङ्गे इव गजे यथा सुखेन निषसाद तद्वत् । भागीरथीपुलिनमण्डले गङ्गातटे । निषसाद उपविष्टो बभूव । ( २६ ) तथा तेन प्रकारेण सुखेनेत्यर्थः । तं राजवाहनम् । मैथिलेन मिथि- लाधिपेन । काशीभर्त्रा काशीश्वरेण । तृतीयान्तादिपदानि सहेत्यनेनान्वितानि । देवः राजवाहनः । हर्षाविद्धं सहर्षं, क्रियाविशेषणमेतत् । अभ्युदयः परमोन्नतिः, कल्याणपरम्परेति यावत् । कृतेति—कृतो विहितः यथोचितो यथायोग्य उपचारः सम्मानादिर्येषां तान् उपहारवर्मादीन् इत्यर्थः । निर्भरतरं गाढतरम् । परिरभे आलि- लिङ्ग । सुहृदा धनमित्रेण निवेदितान् निर्दिष्टान् । पितृवत् पित्रा तुल्यान् । वृद्ध- स्वात् तान् जनकवत् सम्मानयामास । तैः काशीपतिप्रमुखैः । हर्षेण कम्पितानि पलितानि शुक्लकेशा यस्मिंस्तद् यथा तथा । सरभसं सवेगम् उपगूढ आलिङ्गितः । परम् अत्यर्थम् । अभिननन्द राजवाहन इति शेषः । रताले स्थानपर उसी बालू का एक चबूतरा जैसा समतल स्थान बना दिया, जिसके ऊपर राजवाहन बड़े हर्षके साथ बैठ गये । ( २६ ) कुछ देर पश्चात् उपहारवर्मा, अर्थपाल, प्रमति, मित्रगुप्त, मन्त्रगुप्त, मैथिल, प्रहारवर्मा, काशीपति, कामपाल, चम्पापति और सिंहवर्मा आदिके साथ आकर धनमित्रने राजवाहनको प्रणाम किया । राजवाहनने हर्षके साथ अपने स्थानसे उठकर उन सबका सत्कार करके कहा—'एक साथ ही सब मित्र आ मिले । आज हम लोगोंका सर्वश्रेष्ठ भाग्योदय हुआ है।' ऐसा कहकर उन्होंने यथाक्रम सबसे आलिंगन एवं अभिवादन करके भेंट की । अपने मित्र धनमित्रसे काशीपति तथा मिथिलापति एवं अंगदेशाधिपतिका परिचय प्राप्त करके राजवाहनने उनका पिताके सदृश समादर किया । तब उन बूढ़े

१२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

( २७ ) ततः प्रवृत्तासु प्रीतिसंथासु प्रियवयस्यगणानुयुक्तः स्वस्य च सोमदत्तपुष्पोद्भवयोश्चरितमनुवर्ण्य सुहृदामपि वृत्तान्तं क्रमेण श्रोतुं कृतप्रस्तावस्तांश्च तदुक्तावन्वयुङ्क्त । तेषु प्रथमं प्राह स्म किलापहारवर्मा— इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते राजवाहनचरितं नाम प्रथम उच्छ्वासः ।

( २७ ) प्रवृत्तासु आरब्धासु । प्रियवयस्येति—प्रियवयस्यगणेन अनुयुक्तः पृष्टः । स्वस्य निजस्य राजवाहनस्येत्यर्थः । चरितम् आचरणम् । कृतः प्रस्ताव उपक्रमो येनासौ । तान् सुहृदः । तदुक्तौ वृत्तान्तवर्णने । अन्वयुङ्क्त नियुक्तवान् । तेषु सुहृत्सु मध्ये । प्रथमं प्राक् । इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालविबोधिनीसमाख्यायां दशकुमार- चरितव्याख्यायां राजवाहनचरितं नाम प्रथमोच्छ्वासः ।

महाराजोंने भी प्रेमविभोर होकर राजवाहनको हृदयसे लगाकर आलिंगित किया जिससे राजवाहनने अत्यन्त आनन्दका अनुभव प्राप्त किया । ( २७ ) उपर्युक्त रीतिसे सब मित्रोंका परस्पर सम्मिलन हो जानेपर सब लोग आनन्द- विभोर होकर बैठ गये । सबमें परस्पर प्रेमवार्ता होनी प्रारम्भ हो गयी । सर्वप्रथम राज- वाहनने अपना तथा सोमदत्त और पुष्पोद्भवका वृत्तान्त उन लोगोंको श्रवण कराया ततः उन लोगोंसे भी अपने-अपने ऊपर बीते हुए सुख-दुःखोंको सुनानेके लिए कहा । तब सर्वप्रथम अपहारवर्माने अपनी गाथा उन्हें सुनाना प्रारम्भ किया । इस प्रकारसे दशकुमारचरितके 'चरित' भागके प्रथम उच्छ्वासकी 'बालक्रीडा' हिन्दी टीका समाप्त हुई ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF द्वितीयोच्छ्वासः (१) देव त्वयि तदावतीर्णे द्विजोपकारायसुरविवरं त्वदन्वेषण- प्रसूते च मित्रगणे अहमपि महीमटन्नङ्गेषु गङ्गातटे बहिश्चम्पायाःकश्चि- दस्ति तपःप्रभावोत्पन्नदिव्यचक्षुमरीचिर्नाम महर्षिरिति कुतश्चित् संलपतो जनसमाजादुपलभ्यामुतो बुभुत्सुस्त्वद्वृत्तिं तमुद्देशमगमम् । (२) न्यशामयं च तस्मिन्नाश्रमे कस्यचिच्चूतपोतकस्य छायायां कमप्युद्विग्नवर्णं तापसम् । अमुना चातिथिवदुपचरितः क्षणं विश्रान्तः (१) अथापहारवर्मा कथयति । देव, कुमार । त्वयि भवति राजवाहने इत्यर्थः तदा तस्यां रात्रौ । अवतीर्णे प्रविष्टे । द्विजस्य ब्राह्मणस्य मातङ्गस्येत्यर्थः उपका- राय उपकारं कर्तुम् । असुरविवरं पातालम् । त्वदिति-तव भवतः राजवाहनस्ये- त्यर्थः, अन्वेषणाय मार्गणाय प्रसूते निर्गते । अहमपि अपहारवर्माऽपि महीं पृथिवीम् । अटन् भ्रमन् । चम्पाया अङ्गदेशराजधान्याः । तपः प्रभावेण तपस्या- माहात्म्येन उत्पन्नं प्रादुर्भूतं दिव्यचक्षुर्ज्ञाननयनं यस्यासौ । कुतश्चिद् अज्ञातपरि- चयात् । संलपतः परस्परभाषमाणात् । उपलभ्य ज्ञात्वा । अमुतः अस्मान्मरीचेः सकाशात् । अदस्शब्दात् पञ्चम्यास्तसिल् । त्वद्वृत्तिं भवत्प्रचारं । बुभुत्सुः ज्ञातु- मिच्छुः बुधेः सन्नन्तादुः प्रत्ययः । उद्देशं प्रदेशं, मरीचिर्यत्रासीदिति शेषः । (२) न्यशामयम् अपश्यम् । चूतपोतकस्य तरुणाम्रतरोः उद्विग्नवर्णं अनु- तापमलीमसम् । अमुना तत्रोपविष्टेन तापसेन । उपचरितः सत्कृतः । अहमिति (१) हे देव ! जब आप उस ब्राह्मणका उपकार करनेके लिए उस कन्दरा में उतरे और आपके सभी मित्र जब आपको खोजनेके लिए इधर-उधर फैल गये, तब मैं अङ्गदेशकी पृथिवीपर गङ्गाके किनारे और चम्पा नगरीके बाहर ही बाहर विचरता रहा। इसी बीच मैंने परस्पर बातें करते हुए कुछ लोगोंसे सुना कि, मरीचि नामके कोई एक महर्षि हैं। उन्होंने अपनी तपस्याके बलसे दिव्यदृष्टि पायी है। बस, उनके द्वारा आपका पता लगानेके निमित्त चल पड़ा। (२) उनके आश्रमपर जा कर मैंने देखा कि, छोटेसे आम्रवृक्षतले एक घबड़ाये हुए तपस्वीजी बैठे हैं। उन्होंने अतिथिकी भांति मेरा सत्कार किया। क्षणभर विश्राम Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१३० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां क्वासौ भगवान् मरीचिः तस्मादहमुपलिप्सुः प्रसङ्गप्रोषितस्य सुहृदो गतिम् आश्चर्यज्ञानविभवो हि स महर्षिर्महां विश्रुत इत्यवादिषम् । ( ३ ) अथासावुष्णमायतञ्च निःश्वस्याशंसत—आसीत्तादृशो मुनिर- स्मिन्नाश्रमे । तमेकदा काममञ्जरी नामाङ्गपुरीतंसस्थानीया वारयुव- तिरश्रुबिन्दुतारकितपयोधरा सनिर्वेदमभ्येत्य कीर्णशिखण्डास्तीर्णभूमि- रभ्यवन्दिष्ट । ( ४ ) तस्मिन्नेव च क्षणे मातृप्रमुखस्तदाप्तवर्गः सानुक्रोशमनुप्रधा- शेषः । तस्मात् मरीचेः सकाशात् । उपलिप्सुः ज्ञातुमिच्छुः । प्रसङ्गेति-प्रसङ्गेन केनापि कारणेन प्रोषितस्य देशान्तरगतस्य । सुहृदः मित्रस्य, राजवाहनस्येत्यर्थः । गतिं प्रचारम् । आश्चर्यजनको ज्ञानस्य विभवो माहात्म्यं यस्यासौ । विश्रुतः प्रसिद्धः । अवादिषम् । अकथयम् । ( ३ ) अथ मद्वचनश्रवणानन्तरम् । असौ विवर्णमुखस्तापसः । आयतं दीर्घं । उष्णमायतं चेति पदद्वयं क्रियाविशेषणम् । अशंसत अकथयत् । तादृशः त्वदु- क्तगुणयुक्तः । तं मुनिम् । अङ्गपुरी अङ्गदेशराजधानी चम्पेति ख्याता तस्या- वतंसस्थानीया शेखरभूता-वतंसः कर्णभूषणशिरोभूषणयोरिति कोशात् । वारयु- वतिर्वेश्या । अश्रुबिन्दुभिर्नेत्रजलकणिकाभिस्तारकितौ व्याप्तौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः सा रुदतीत्यर्थः । सनिर्वेदं सवैराग्यं सर्वत्र विरक्त्या सहेति शेषः । कीर्णेति- कीर्णः प्रसृतो यः शिखण्डः केशपाशस्तेनास्तीर्णा व्याप्ता भूमियया सा । स्वकेश- कलापेन भूमिमाच्छाद्य नमस्कृतवतीत्यर्थः । ( ४ ) मातृप्रमुखो जनन्यादिः । तस्याः काममञ्जर्या आप्तवर्ग आत्मीयगणः । 'करनेके अनन्तर मैने तपस्वीजीसे पूछा- भगवन् ! महर्षि मरीचि कहां हैं ? प्रसङ्गवश मेरे मित्रका विच्छेद हो गया है। मैं उसका पता लगाना चाहता हूं। मैंने सुना है कि, उनके पास आश्चर्यजनक ज्ञानका वैभव है।' ( ३ ) मेरी बात सुन करके तपस्वीजीने गरम तथा लम्बी सांस ली और कहा हाँ, इस आश्रममें एक वैसा मुनि था। एक समय काममञ्जरी नामकी एक वेश्या जो चम्पापुरीका अलङ्कार मानी जाती थी-उसके पास गयी और पृथ्वीपर माथेके बाल बखेर करके बड़ी वेदनाके साथ प्रणाम किया। उस समय उसके कुचोंपर पड़ी आँसूकी बूँदें झलक रही थी। ( ४ ) उसी समय काममञ्जरीके आत्मीयजन मारे शोकके कारण व्याकुलभाव से

द्वितीयोच्छ्वासः । व्याख्याद्वयोपेतम् । १३१ वितस्तत्रैवाविच्छिन्नपातमपतत् । स किल कृपालुस्तं जनमार्द्रया गिराश्वास्यार्तिकारणं तां गणिकामपृच्छत् । सा तु सव्रीडेव सविषादेव सगौरवेव चाब्रवीत् - 'भगवन्, ऐहिकस्य सुखस्याभाजनं जनोऽयमा- मुष्मिकाय श्वोवसीयायार्त्ताभ्युपपत्तिवित्तयोर्भगवत्पादयोर्मूलं शरणमभि- प्रपन्नः'-इति । (५) तस्यास्तु जनन्युदञ्जलिः पलितशारशिखण्डबन्धस्पृष्टमुक्तभू- सानुक्रोशं सदयम् । अनुप्रधावितः पश्चादागतः । तत्रैव मरीचेः पुरतः अविच्छिन्न- पातं पुनः पुनर्निपत्य । सः महर्षिः । तं जनम्-आप्तवर्गम् । आर्द्रया स्निग्धया । गिरा वचनेन । आर्त्तिकारणं निर्वेदनिदानम् । गणिकां वेश्यां काममञ्जरी- मिति यावत् । सा काममञ्जरी । सव्रीडेव सलज्जेव । सविषादेव सनिर्वेदेव । स- गौरवेव साभिमानेव । अत्र सलज्जत्वादिकं सर्वमेव कृत्रिमं न तु वास्तवम् । स्वोत्त- मत्ताप्रकटनार्थं सलज्जेति । स्वनिर्वेदस्य मुनेः प्रत्ययार्थं सविषादेति । अहमस्य मुनेर्मानसमावर्जयितुं क्षमेत्यभिमानात् सगौरवत्वम् । इह-अस्मिन् जन्मनि भव- मैहिकं तस्य । अभाजनम् अस्थानमपात्रमित्यर्थः । अयं जनः-मल्लक्षणो वेश्या- जनः । अमुष्मिन् जातमामुष्मिकं पारलौकिकमिति यावत् तस्मै । श्वोवसीयाय कल्याणाय श्वःश्रेयसं स्यात्कल्याणं श्वोवसीयं शिवं शुभमिति कोषः । ऐहिकं सुखं तावन्न लब्धं मया-अनन्तरं च पारलौकिकं मङ्गलं स्वर्गभोगादिकं यथा मे स्यात्तदर्थमिति भावः । आर्त्तेति-आर्त्तानां पीडितानां विपन्नानामिति यावत्- अभ्युपपत्त्या अनुग्रहेण परिपालनेनेति यावत्-वित्तयोः ख्यातयोः सर्वत्र प्रसिद्धयो- रिति यावत् । भगवत्पादयोर्विशेषणमेतत् । भगवतस्तव महर्षेरिति शेषः । पादयो- श्चरणयोः । मूल-मन्तिकम् । अभिप्रपन्नः-प्राप्तः । (५) तस्याः काममञ्जर्याः । जननी माता । उदञ्जलिरूर्ध्वीकृतकरपुटा । पीछे-पीछे दौड़ते हुए आये और महर्षि मरीचिके सम्मुख बार-बार गिरने लगे । तब उन दयालु महर्षिने उन लोगोंको प्रेमार्द्र वचनों से ढाढ़स बँधा करके काममञ्जरी से दुःखका कारण पूछा । उस वेश्याने लज्जा, विषाद, किन्तु अभिमानपूर्वक कहा -'भगवन् ! इस प्राणीने (मैंने) इस जीवनमें कोई सुख नहीं पाया । सो अब पार- लौकिक कल्याणके निमित्त मैं आपके इन चरणोंके शरणमें आ पड़ी हूं जो दुखी जनोंपर अनुग्रह करके उनका दुःख दूर कर दिया करते हैं।' (५) इसी समय कुछ सफेद और कुछ काले बालोंके कारण चितकबरे जूड़ेवालो

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १३२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मिरभाषत—'भगवन्, अस्या मे दोषमेषा वो दासी विज्ञापयति । दोषश्च मम स्वाधिकारानुष्ठापनम् । (६) एष हि गणिकामातुरधिकारो यद्दुहितुर्जन्मनः प्रभृत्येवाङ्ग- क्रिया, तेजोबलवर्णमेधासंवर्धनेन दोषाग्निधातुसाम्यकृता मितेनाहारेण शरीरपोषणम् , आपञ्चमाद्वर्षात्पितुरप्यनतिदर्शनम् , जन्मदिने पुण्यदिने चोत्सवोत्तरो मङ्गलविधिः, अध्यापनमनङ्गविद्यानां साङ्गानाम्, नृत्यगीत- वाद्यनाट्यचित्रास्वाद्यगन्धपुष्पकलासु लिपिज्ञानवचनकौशलादिषु च स- पलितेति-पलितेन जरसा शौक्ल्येन शारः शवलो यः शिखण्डबन्धः केशपाश- बन्धनं तेनादौ स्पृष्टा पश्चान्मुक्ताभूमिर्यया सा । शिरःस्पृष्टभूतलं यथा तथा प्रणम्येत्यर्थः । अस्या भवत्पुरोवर्त्तमानायाः मे मम दोषं दूषणं अपराधमिति शेषः । एषा पुरोदृश्यमाना । वो युष्माकं दासी मत्कन्येत्यर्थः । स्वस्य आत्मनो गणिका- मातुर्यः अधिकारः कन्याया वेश्योचितव्यवहारशिक्षणं तस्यानुष्ठापनं तदुचिता- चरणाय प्रेरणम् । (६) दुहितुः कन्यायाः । जन्मनः प्रभृति-जन्मसमयमारभ्य । अङ्गक्रिया उद्व- र्तनादिशरीरसंस्कारः । तेजः प्रभावः, बलं सामर्थ्यं, वर्णो गौरत्वादिकं मेधा प्रज्ञा- चैतेषां संवर्धनेन वृद्धिकारिणा तथा दोषाणां वातपित्तकफानाम्-अग्नेर्जठरानलस्य, धातूनां त्वङ्मांसादीनां साम्यकृता समभावं कुर्वता-तथा मितेन परिमितेन, नात्यल्पेन नातिविस्तरेण वेति भावः । पदत्रयमेतत् आहारेणेत्यस्य विशेषणम् । आपञ्चमात् पञ्चमादारभ्य । पितुः स्वजनकस्यापि अन्येषां तु का कथेति भावः । अनतिदर्शनम् अधिकदर्शनाभावः । प्रायेण पितृदर्शनाभावः कन्याया लज्जाभया- उसकी माताने हाथ जोड़ करके और मस्तकको भूमिमें स्पर्श करा करके कहा—'भगवन् ! आपकी दासी ( काममञ्जरी ) मेरा अपराध बताती है । किन्तु, मेरा दोष यही है कि, मैंने इससे वेश्याजनोचित कार्य करानेकी चेष्टा की है । (६) और यह प्रत्येक वेश्याकी माताका अधिकार है कि, जन्मसे ही वह अपनी पुत्रीको उबटन आदि लगावे । तेज, बल ( शारीरिक बल ) वर्ण ( रूप ) तथा बुद्धिको बढ़ाने और वात-पित्तादि दोषों, जठराग्नि एवं रस आदि धातुओं को सम- भावमें रखनेवाला परिमित आहार दे करके उसके शरीरका पोषण करे । कन्याका पाँचवाँ वर्ष समाप्त होते ही वेश्याकी माता उसे पितातककी दृष्टिसे दूर रखे । जन्मके दिन तथा संक्रान्ति आदि पवित्र दिनोंमें उत्सवके साथ मङ्गल कार्य करे । सभी अङ्गों Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२३ म्यग्विनयनम् , शब्दहेतुसमयविद्यासु वार्तामात्रावबोधनम् , आजीवज्ञाने क्रीडाकौशले सजीवनिर्जीवासु च द्यूतकलास्वभ्यन्तरीकरणम् अभ्यन्त- रकलासु वैश्वासिकजनात्प्रयत्नेन प्रयोगग्रहणम् , यात्रोत्सवादिष्वादरप्र- साधितायाः स्फीतपरिबर्हायाः प्रकाशनम् , प्रसङ्गवत्यां संगीतादिक्रियायां प्रभावं सूचयति । जन्मदिने कन्याया उत्पत्तिदिवसे । पुण्यदिने पुण्यतिथौ संक्रम- णादिसमय इत्यर्थः । उत्सवेोत्तरः उत्सवप्रधानः । मङ्गलविधिः माङ्गल्यानुष्ठानम् । अध्यापनं-शिक्षादानम् । अनङ्गविद्यानाम्-कामशास्त्राणाम् । साङ्गानाम्-अङ्गस- हितानाम् । नृत्येति-नृत्यं च गीतं च वाद्यं च नाट्यमभिनयश्च चित्रमालेख्यकर्म च - आस्वाद्यं भोज्यं मिष्टान्नादि च गन्धश्च पुष्पं च तानीति द्वन्द्वसमासः-तेषां कलासु विद्यासु । कलाशब्दस्य सर्वैः सहान्वयः तेन नृत्यकलागीतकलेत्यादिप्राप्तम् लिपिज्ञानं अक्षरज्ञानम्, वचनकौशलं श्लेषादि । विनयनं शिक्षणम् । शब्दो व्याकरणविद्या, हेतुस्तर्कविद्या समयो ज्योतिषविद्या तासु । वार्त्तामात्रावबोधनं वृत्तान्तमात्रज्ञानम् । केन शास्त्रेण कियल्लभ्यते इत्येतावन्मात्रबोधः । आजीवज्ञाने-जीविकापरिचये । अमेयं जीविकेति ज्ञाने इति भावः । सजीवनिर्जीवासु द्यूतकलास्वित्यस्य विशेषणम् । सजीवा द्यूतकला यथा कुक्कुटादिद्वन्द्वयुद्धं निर्जीवा च अक्षक्रीडादि । अभ्यन्तरीकरणं तेषु अन्तःप्रवेशनं स्वायत्तीकरणमिति शेषः । अभ्यन्तरकलासु रतिक्रीडासु । वैश्वासिकजनात् प्रामाणिकपुरुषात् । प्रयत्नेन आदरातिशयेन । प्रयोगग्रहणं कर्त्तव्यताशिक्षणम् । आदरसाधितायाः सादरमलंकृतायाः । स्फीतेति-स्फीताः अतिशयिताः प्रोज्ज्वला इति यावत् परिवर्हाः परिच्छदा यस्यास्तथाविधायाः । परिच्छदे नृपार्हेऽर्थे परिवर्हः इत्यमरः । प्रकाशनं बहिः प्रकटनम् । प्रसङ्गवत्यां- समेत अनङ्गविद्या ( कामशास्त्र ) पढ़ावे । नृत्य, गीत, वाद्य, नाट्य, ( अभिनय ) चित्रकला, भोज्य-पदार्थ ( पकवान आदि ), गन्ध, पुष्प, आदिकी कलाओं तथा पढ़ने-लिखने और बात-चीतमें पूर्ण निपुण करे । व्याकरण, तर्क और सिद्धान्त ( ज्योतिष ) विद्याके वृत्तान्त मात्रका ज्ञान करा दे, सजीव द्यूतकला ( जुआ ) अर्थात् मुर्गे आदिकी लड़ाई और पाँसा आदि एवं रतिक्रियाका मर्म समझा दे । किसी प्रकारकी यात्रा और उत्सव आदिके अवसर पर बड़े आदरके साथ कन्याका शृङ्गार करके इस तरह लोगोंके समक्ष ले जाय कि, उसके चिकने तथा चमकीले केश लहरा रहे हों । यदि कोई प्रसङ्ग आ पड़े तो पहले ही से धन आदि दे करके अपने वशमें किये हुए गुणी लोगोंद्वारा विश्वसनीय वाक्योंको कहला करके कन्या का गुण-गान कराये । विविध लक्षणोंको जाननेवाले लोगोंद्वारा कन्याके शुभ लक्षण कहलावे । कन्याको चाहनेवाले नायकके प्रिय

१३४ । दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पूर्वसंगृहीतैर्ग्राह्यवाग्भिः सिद्धिलम्भनं दिङ्मुखेषु तत्तच्छिल्पवित्तकैर्य- शःप्रख्यापनम्, कार्त्तान्तिकादिभिः कल्याणलक्षणोद्घोषणम् पीठमर्दविट- विदूषकैर्भिक्षुक्यादिभिश्च नागरिकपुरुषसमवायेषु रूपशीलशिल्पसौन्दर्य- माधुर्यप्रस्तावना, युवजनमनोरथलद्यभूतायाः प्रभूततमेन शुल्केनाव-

केनचित्प्रसङ्गेन कार्यविशेषेण वा संजातायाश् । पूर्वसंगृहीतैः-प्रागेव धनादिना स्वायत्तीकृतैः ग्राह्यवाग्भिः । ग्राह्या सर्वैः स्वीकार्या वाक् येषा तैः । सिद्धिलम्भनं कार्येषु सिद्धिलाभः । दिङ्मुखेषु दिगन्तरेषु तत्तच्छिल्पवित्तकैः प्रसिद्धकलाशास्त्र- निष्णातैर्वैणिकमार्दङ्गिकादिभिः यशःप्रख्यापनं स्वकीर्त्तिसमुद्घोषणम् । कार्त्तान्तिको लक्षणज्ञः । कल्याणेति-अस्यां गणिकायां सर्वाणि शरीरलक्षणानि कल्याणसूचकानी- त्यादिष्यापनम् । पीठमर्दो नायकप्रधानसहायः । विटो विदूषकश्च नायकस्य शृङ्गार- सहायौ । शृङ्गारेऽस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्युरिति साहित्यदर्पणः । भिक्षुकी परिव्राजिका। नागरिकपुरुषसमवायेषु चतुरजनसमाजेषुः। रूपं वर्णः, शीलं स्वभावः, सौन्दर्यं लावण्यं, माधुर्यं मनोहरत्वं तेषां प्रस्तावना प्रसङ्गः प्रख्यापनमिति यावत् । युवजनेत्यादिगणिकाया विशेषणम् । प्रभूततमेन प्रचुरतरेण । शुल्केन पणेन । अवस्थापनं युवकस्य समीपे स्थापनम् । स्वतः स्वयमेव रागान्धाय अनु- रागवशीभूताय । तद्भावेति-तस्य गणिकाया भावस्य विलासादेर्दर्शनेनावलोक- नेन उन्मादिताय उन्मत्तीकृताय । जातीति-जातिर्ब्राह्मणत्वादिः, रूपं लावण्यं, वयो यौवनं, अर्थो धनं, शक्तिः सामर्थ्यं, त्यागो दानं, दाक्ष्यं नैपुण्यं, दाक्षिण्यं, सरलता, शिल्पं कलाचातुर्यं, शीलं चारित्रं, माधुर्यं जनमनोरञ्जकत्वं एतैरुपपन्नाय युक्ताय । स्वतन्त्राय स्वाधीनाय नत्वन्यपरतन्त्रायेत्यर्थः । प्रदानमर्पणं गणिकाया इति शेषः । अधिकगुणाय अधिकगुणशालिने अस्वतन्त्राय पराधीनाय । प्राज्ञ- तमाय विद्वत्तमाय । अल्पेन, अल्पधनेन, अल्पं गृहीत्वापीत्यर्थः, बहुव्यपदेशेन

मित्र, विट, विदूषक, और भिक्षुकी आदिके द्वारा नागरिकोंके समवाय में अपनी कन्याके रूप, शील, कौशल, सौन्दर्य और माधुर्यका बखान करावे । युवकोंके मनोरथकी लक्ष्यभूमि बना करके कन्याका अधिकसे अधिक मूल्य निर्धारित करे । यदि स्वतः रागान्ध अथवा कन्याके हाव-भावसे उन्मत्त, जाति, रूप, वय, धन, शक्ति, त्याग, दक्षता, दाक्षिण्य, शिल्प और माधुर्यसे युक्त एवं स्वतन्त्र प्रेमी मिले तो, कन्याको उसके हवाले कर दे । जिस प्रणयीमें गुण तो अधिक हों किन्तु वह स्वतन्त्र न हो ऐसे अतिशय बुद्धिमान प्रेमीको बहुत कुछ बहानेके बाद कन्या अर्पण करे । कदाचित् किसी पराधीन प्रेमीके साथ कन्याका सम्पर्क हो जाय तो, प्रणयीके गुरुजनों से अपनी कन्याका शुल्क वसूल करे ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १३५

म्थापनम् , स्वतो रागान्धाय तद्भावदर्शनोन्मादिताय वा जातिरूपवयोऽर्थ- शक्तिशौचत्यागदाक्ष्यदाक्षिण्यशिल्पशीलमाधुर्योपपन्नाय स्वतन्त्राय प्रदा- नम् , अधिकगुणायास्वतन्त्राय प्राज्ञतमायाल्पेनापि बहुव्यपदेशेनार्पणम् , अस्वन्त्रेण वा गान्धर्वसमागमेन तद्गुरुभ्यः शुल्कापहरणम् , अलाभे- ऽर्थस्य कामस्वीकृते स्वामिन्यधिकरणे वा साधनम् , रक्तस्य दुहित्रेकचा- रिणीव्रतानुष्ठापनम् , नित्यनैमित्तिकप्रीतिदायकतया हतशिष्टानां गम्यध- नानां चित्रैरुपायैरपहरणम् , अददता लुब्धप्रायेण च विगृह्यासनम् , प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेन लुब्धस्य रागिणस्त्यागशक्तिसंधुक्षणम् , असारस्य

मयास्य सकाशाद् बहुधनं गृहीतमिति प्रख्याप्येत्यर्थः । अस्वन्त्रेण पराधीनेन, यस्तु युवा पित्राद्यधीनस्तेन सहेत्यर्थः । गान्धर्वसमागमेन गान्धर्वविवाहेन तद्- गुरुभ्यः तस्य यूनः पित्रादेः सकाशात् । अयं ते पुत्रो गान्धर्वेण विधिना मद्दुहि- तरं परिणीतवानिति कथयित्वेति भावः । शुल्कापहरणं धनग्रहणम् । अलाभेऽ- प्राप्तौ । कामस्वीकृते कामेन वशीकृते । विषये सप्तमी । स्वामिनि तत्पित्रादेः समीपे । अधिकरणे व्यवहारालये । साधनम् अभियोगकरणम् । रक्तस्य अनुर- क्तस्य पुरुषस्य सम्बन्धे । दुहित्रेति-दुहित्रा स्वकन्यया एकचारिणीव्रतस्य एक पुरुषासक्तिरूपस्य व्रतस्यानुष्ठापनं प्रवर्त्तनम् । नित्येति-गणिका खलु नित्येन नैमित्तिकेन च विधिना प्रीतिदायिका भवति तेन हेतुना हतशिष्टानां हतेभ्यो गृही- तेभ्यो धनेभ्यः । शिष्टानमवशिष्टानाम् । गम्यधनानां विटजनद्रव्याणाम् । गम्यो विटः पाह्नविको भुजङ्ग इति आगुरिः । चित्रैर्नानांविधैः । अददता अर्थमिति शेषः । लुब्धप्रायेण प्रायशो लोलुपेन विगृह्य विरोधय । विग्रहं कारयित्वेत्यर्थः । आसनमवस्थानम् । असनमिति पाठे क्षेपणं नायकस्य तिरस्कार इत्यर्थः । प्रति- हस्तिना प्रतिद्वन्द्विना प्रतिवासिना वा यत्प्रोत्साहनमुद्दीपनं तेन । प्रतिहस्ती प्राति-

यदि धन न मिल सके और कन्या आप प्रेमीको अङ्गीकार कर ले तो प्रेमीके बड़े बूढ़ों तथा अधिकारियों-( अफसरों- ) के पास नालिश करके कार्य साधन करे । प्रेमीके प्रति अपनी कन्याद्वारा पातिव्रत धर्म पालन करावे । प्रेमीसे नित्य-नैमित्तिक रूपमें आये हुए धनसे अवशिष्ट धनको तरह-तरहके कौशलसे खींचें । यदि प्रेमी लोभवश धन न दे तो उसे लड़ करके अलग कर दे । कन्याके प्रेमीके पड़ोसियों में ऐसा भाव भर दे कि, जिससे वे प्रेमीकी त्यागशक्तिको प्रोत्साहित करें । जब प्रेमीके पास कुछ न रहे तो, जली-कटी बातोंको कह करके कोसे । अपनी कन्याको उससे न मिलने दे । लज्जा उत्पन्न करनेवाली बातें कह-कह करके उसपर नाना प्रकारके अभियोग लगावे और अन्तमें

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१३६ दशकुमारचरितम् । ['उत्तरपीठिकायां वाक्संतक्षणैर्लोकोपक्रोशनैर्दुहितृनिरोधनैर्व्रीडोत्पादनैरन्याभियोगैरवमानै- श्चापवाहनम्, अर्थदैरनर्थप्रतिघातिभिश्चानिन्द्यैरिभ्यैरनुबद्धार्थानर्थसंश- यान्विचार्य भूयोभूयः संयोजनमिति । (७) गणिकायाश्च गम्यं प्रति सज्जतैव न सङ्गः । सत्यामपि प्रीतौ न मातुर्मातृकाया वा शासनातिवृत्तिः । एवं स्थितेऽनया प्रजापतिविहितं वेश्य इति कोषः । लुब्धस्य अर्थलोलुपस्य कृपणस्येत्यर्थः । त्यागशक्तेर्दानसाम- र्थ्यस्य संधुक्षणमुद्दीपनम् । असारस्य निर्धनस्य । वाक्संतक्षणैः वाक्पीडनैः कटुवाक्यैरिति यावत् । लोकोपक्रोशनैः लोकेषु जनसमाजेषु निन्दनैः । दुहितृनि- रोधनैः स्वकन्याया गमननिवारणैः । व्रीडोत्पादनैः लज्जाप्रदानैः । अन्येति अन्यविधैरभियोगैः धर्माधिकरणव्यवहारैः । अपवाहनं गृहाद् बहिष्कारणम् । अर्थदैः । धनप्रदैः । अनर्थप्रतिघातिभिः आपत्प्रतीकारसमर्थैः । अनिन्द्यैः समा- जेपु शिष्टत्वेन परिगणितैः । इभ्यैर्धनिकैः । अनुबद्धार्थान् अनुबद्धः संश्लिष्टोऽर्थो येषां तान्, सम्बन्धयुक्तानित्यर्थः । अर्थसंशयान् अर्थस्य शुल्कस्य प्राप्तिविषये संशयो येभ्यस्तान् । विचार्य विदिच्य, अर्थप्राप्तौ कापि बाधा न भविष्यतीति विचार्येति भावः । संयोजनं गणिकायाः सम्मेलनम् । इति-एतत्पर्यन्तं गणिका- मातुरधिकारकथनम् । (७) अधुना गणिकाया अधिकारः कथ्यते । गम्यं विटम् । सज्जता सुन्दर- परिच्छदादिप्रदर्शनमेव कार्यमिति शेषः-न तु सङ्गः सहवासादिः गणिकया कार्य इति शेषः । प्रीतौ अनुरागे । मातुर्जनन्याः । मातृकायाः मातामह्याः धात्र्या वा । मातुर्माता तु मातृकेति वैजयन्ती । मातेव मातृकेति इवार्थे कन् प्रत्ययो वा । उपमातृका धात्रीत्यर्थः । शासनातिवृत्तिः आज्ञालंघनम् । गणिकया सर्वदा मातु- उसका अपमान करके भगा दे । जिससे धन अधिक मिल सके और किसी प्रकारकी विघ्न- बाधा न आवे । ऐसी अनिन्द्य बातें सोच-सोच करके धनिकोंके साथ कन्याका मेल करावे । किन्तु, उसमें भी इस बातका ध्यान रखे कि, सम्बन्ध सदा ऐसोंके साथ ही करे कि, जहां से धन मिलनेमें कोई संशय न हो । (७) प्रत्येक वेश्याका कर्तव्य हैं कि वह प्रेमीके ऊपरी ठाट-बाटको ही देख करके न रीझ जाय—बल्कि तत्त्व भी देखे । यदि किसीसे प्रीति हो जाय तो भी, वेश्या अपनी माताकी आज्ञाका उल्लंघन न करे । ऐसी दशामें इसने भगवान् प्रजापतिके निर्मित

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १३७ स्वधर्ममुल्लङ्घ्य क्वचिदागन्तुके रूपमात्रधने विप्रयूनि स्वेनैव धनव्ययेन रममाणया मासमात्रमत्यवाहि । गम्यजनश्च भूयानर्थयोग्यः प्रत्याचक्षाण- यानया प्रकोपितः । स्वकुटुम्बकं चावसादितम् ‘एषा कुमतिर्न कल्याणी, इति निवारयन्त्यां मयि वनवासाय कोपात्प्रस्थिता । सा चेदियमहार्य- निश्चया सर्व एष जनोऽत्रैवानन्यगतिरनशनेन संस्थास्यते, इत्यरोदीत् । (८) अथ सा वारयुवतिस्तेन तापसेन ‘भद्रे, ननु दुःखाकरोऽयं वन- मातृकाया वा शासने वर्त्तितव्यमिति भावः । एवं स्थिते-एतादृश्यां मर्यादा- याम् । अनया काममञ्जर्या । प्रजापतिविहितं विधिनिर्दिष्टम् । स्वधर्मं गणिकोचित- कर्त्तव्यम् । क्वचित् अपरिचिते । रूपमात्रं धनं यस्य तस्मिन्, यस्य सौन्दर्यमेव वर्त्तते न तु धनमिति भावः । विप्रयूनि ब्राह्मणयुवके । स्वेनैव धनव्ययेन कामम- ञ्जर्या एव धनव्ययेन । रममाणया विहरन्त्या । अत्यवाहि यापितम् । गम्य- जनः विटजनः भूयान् अधिकः । अर्थयोग्यः धनप्रदानसमर्थः प्रत्याचक्षा- णया जनः भूयान् अधिकः । अर्थयोग्यः धनप्रदानसमर्थः प्रत्याचक्षाणया प्रत्याख्यानं कुर्वत्या । अनया काममंजर्या । प्रकोपितः रोषितः । स्वकुटुम्बकं निजपरिवारवर्गः । अवसादितं—धनाभावादवसन्नीकृतम् , कष्टं प्रापितमिति भावः । एषा एतादृशी । कुमतिः कुत्सुद्विस्तवेति शेषः । कल्याणी शुभप्रदा । मयि काम- मञ्जर्या मातरि । वनवासाय अरण्यवासं कर्तुम् । कोपात् क्रोधमाश्रित्य । इयं काममञ्जरी । अहार्यनिश्चया अहार्यः हर्तुं निवारयितुमशक्यो निश्चयः प्रतिज्ञा यस्याः सा । दृढनिश्चयेत्यर्थः । एष जनः अस्मदादिः । अत्रैव भवत्पुरत एव । संस्थास्यते मरिष्यति । संस्थानं मरणं मतमिति वैजयन्ती । अरोदीत् विललाप, सा वृद्धा गणिकामातेति शेषः । (८) अथानन्तरं तेन पूर्वोक्तेन तापसेन मरीचिना सा वारयुवतिर्गणिका धर्मका अतिक्रमण करके किसी रूपमात्रके धनी परदेशी युवकपर रीझ करके अपना ही व्यय करती हुई एक महीनेका समय बिताया । इसी बीच कितने ही बड़े-बड़े धनी-मानी आये, जिसके साथ यह सुखसे रह सकती थी, किन्तु, इसने उनका तिरस्कार करके नाराज कर दिया । अपने कुटुम्बियोंको भी बहुत तकलीफ दी । जब मैंने ‘यह कुमति ठीक नहीं है' यों कह करके वैसा करनेसे रोका तो, मारे क्रोधके यह वनवासके लिए घरसे निकल पड़ी । सो यदि इसका यह दृढ़ निश्चय है तो, असहायभावसे सारा कुटुम्ब अनशन करता हुआ इसी जगह मर मिटेगा । (८) इसके बाद उन तपस्वीजीने उस वेश्यासे कहा—‘भद्रे ! वनवास दुःखकी

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF १३८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां वासः । तस्य फलमपवर्गः स्वर्गो वा । प्रथमस्तु तयोः प्रकृष्टज्ञानसाध्य- प्रायो दुःसंपाद एव, द्वितीयस्तु सर्वस्यैव सुलभः कुलधर्मानुष्ठायिनः । तद- शक्यारम्भादुपरम्य मातुर्मते वर्तस्व' इति सानुकम्पमभिहिता 'यदीह भगवत्पादमूलमशरणम् , शरणमस्तु मम कृपणाया हिरण्यरेता देव एव इत्युदमनायत । ( ६ ) स तु मुनिरनुविमृश्य गणिकामातरमवदत् - 'संप्रति गच्छ गृहान् । प्रतीक्षस्व कानिचिद्दिनानि यावदियं सुकुमारा सुखोपभोगसमुचि- काममञ्जरीति यावत् । सानुकम्पं सदयमभिहितेति सम्बन्धः । दुःखाकरो दुःख- जनकः । तस्य वनवासस्य । अपवर्गो मोक्षः । प्रथमः अपवर्गः । तयोः अपवर्ग- स्वर्गयोः । प्रकृष्टज्ञानसाध्यो ब्रह्मज्ञानादिनिष्पाद्यः । प्रायो बाहुल्येन । दुःसंपादः अशक्यः । द्वितीयः स्वर्गः । कुलधर्मानुष्ठायिनः कुलधर्ममनुतिष्ठतीति कुलधर्मा- नुष्ठायी तस्य स्वजात्युचितकर्त्तव्यपरायणस्य सर्वस्येत्यनेन सम्बन्धः । तत् तस्मात् कारणात् । अशक्यारम्भात् असाध्यकर्मणः । उपरम्य निवृत्य मातुर्मते वर्त्तस्व— मातुरुपदेशं पालयेत्यर्थः । इह संसारे । भगवत्पादमूलं भगवतस्तव तापसस्येति शेषः पादमूलं चरणमूलम् । अशरणम् अरक्षकम् । ममेति शेषः । मम कामम- ञ्जर्याः । कृपणायाः दीनायाः । हिरण्यरेताः अग्निः । शरणमस्तु—अग्नौ प्रवेक्ष्यामीति भावः । उदमनायत उन्मना इव बभूव । ( ९ ) अनुविमृश्य विचिन्त्य विचार्य वा । सुखेति-सुखस्योपभोगे समुचिता खान है। इसका फल मोक्ष अथवा स्वर्ग ही हो सकता है । सो मोक्ष तो, अतिशय प्रखर ज्ञानसे ही साध्य हो सकता है और उसमें विविध प्रकारके क्लेश मिलते हैं । रही स्वर्गकी बात-सो वह अपने कुल-धर्मका अनुष्ठान करनेवाले सभी प्राणियोंके लिए सुलभ है । अत एव तुम ऐसे अशक्य उद्योगसे विरत हो करके अपनी माता की बात मानो।' इस प्रकार मुनिकी दयाभरी वाणी कहनेपर वेश्याने कहा- 'यदि यहाँ आपके चरणोंमें भी मुझे शरण नहीं मिलेगी, तब तो, मुझ अभागिनके लिए एक-मात्र अग्निदेव ही शरण होंगे।' यों कह करके वह विलखने लगी । ( ९ ) तदनन्तर कुछ विचार करके तपस्वीजीने वेश्याकी माता से कहा-'अब तुम घर जाओ और कुछ समय प्रतीक्षा करो । तबतक सब प्रकारके सुखोपभोगके लिए अभ्यस्त Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu