भारतकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१४. बुद्धवग्गो (बुद्ध वर्ग)

१७—कोधवग्गो कपिलवस्तु ( न्यग्रोधाराम ) रोहिणी २२१-कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं संयोजनं सब्बमतिकम्मेय्य । तं नाम-रूपस्मिं असज्जमानं अकिञ्चनं नानुपतन्ति दुक्खा ॥ १॥ (क्रोधं जह्याद् विप्रजह्यात् मानं संयोजनं सर्वमतिक्रामेत् । तं नाम-रूपयोरसज्यमानं अकिंचनं नाऽनुपतन्ति दुःखानि ॥१॥) अनुवाद—क्रोधको छोड़े, अभिमानका त्याग करे, सारे संयोजनों (=बंधनों) से पार हो जाये, ऐसे नाम-रूपमें आसक्त न होनेवाले, तथा परिग्रहरहित (पुरुष)को दुःख संताप नहीं देते।

१०२ ] धम्मपदं [ १७।४ आळवी ( अग्गाळव चैत्य ) कोई भिक्षु २२२-यो वे उप्पतितं कोधं रथं भन्तं 'व धारये । तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो ॥२॥ ( यो वै उत्पतितं क्रोधं रथं भ्रान्तमिव धारयेत् । तमहं सारथिं ब्रवीमि, रश्मिग्राह इतरो जनः ॥२॥ ) अनुवाद—जो चढ़े क्रोधको भ्रमण करते रथकी भाँति पकड़ ले, उसे मैं सारथी कहता हूँ, दूसरे लोग लगाम पकड़नेवाले ( मात्र ) हैं । राजगृह ( वेणुवन ) उत्तरा ( उपासिका ) २२३-अक्कोधेन जिने कोधं असाधुं साधुना जिने । जिने कदरियं दानेन सच्चेन अलिकवादिनं ॥३॥ ( अक्रोधेन जयेत् क्रोधं, असाधुं साधुना जयेत् । जयेत् कदर्यं दानेन सत्येनाऽलीकवादिनम् ॥३॥ ) अनुवाद—अक्रोधसे क्रोधको जीते, असाधुको साधु (=भलाई ) से जीते, कृपणको दानसे जीते, झूठ बोलनेवालेको सत्यसे ( जीते ) । जेतवन महामोग्गलान ( थेर ) २२४-सच्चं भणे न कुज्झेय्य, दज्जा'प्पस्मिम्पि याचितो । एतेहि तीहि ठानेहि गच्छे देवान सन्तिके ॥४॥ ( सत्यं भणेत् न क्रुध्येत्, दद्यादल्पेऽपि याचितः । एतैस्त्रिभिः स्थानैः गच्छेद् देवानामान्तके ॥४॥ )

१७६ ] कोधवग्गो [ १०३ अनुवाद—सच बोले, क्रोध न करे, थोडा भी माँगनेपर दे, इन तीन बातोसे ( पुरुष ) देवताओके पास जाता है । साकेत (=अयोध्या ) ब्राह्मण २२५-अहिंसका ये मुनयो निच्चं कायेन संवुता । ते यन्ति अच्चुतं ठानं यत्थ गन्त्वा न सोचरे ॥५॥ ( अहिंसका ये मुनयो नित्यं कायेन संवृताः । ते यन्ति अच्युतं स्थानं यत्र गत्वा न शोचन्ति ॥५॥ ) अनुवाद—जो मुनि ( लोग ) अहिंसक, सदा कायामें संयम करनेवाले हैं, वह ( उस ) अच्युत स्थान (=जिस स्थान पर पहुँच फिर गिरना नहीं होता )को प्राप्त होते हैं, जहाँ जाकर फिर नहीं शोक किया जाता । राजगृह ( गृध्रकूट ) राजगृह-श्रेष्ठीका पुत्र २२६-सदा जागरमानानं अहोरत्तानुसिक्खिनं । निब्बाणं अधिमुत्तानं अत्थं गच्छन्ति आसवा ॥६॥ ( सदा जाग्रतां अहोरात्रं अनुशिक्षमाणानाम् । निर्वाणं अधिमुक्तानां अस्तं गच्छन्ति आस्रवाः ॥६॥ ) अनुवाद—जो सदा जागता (=सचेत ) रहता है, रातदिन ( उत्तम ) सीख सीखनेवाला होता है, और निर्वाण ( प्राप्त कर ) मुक्त हो गया है, उसके आस्रव (=चित्त मल ) अस्त हो जाते हैं ।

१०४ ] धम्मपदं [ १७।९ जेतवन अतुल (उपासक) २२७–पोराणमेतं अतुल ! नेतं अज्जतनामिव । निन्दन्ति तुण्हीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनं । मितभाणिनम्पि निन्दन्ति नत्थि लोके अनिन्दितो ॥७॥ ( पुराणमेतद् अतुल ! नैतद् अद्यतनमेव । निन्दन्ति तूष्णीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनम् । मितभाणिनमपि निन्दन्ति नाऽस्ति लोकेऽनिन्दितः ॥७॥ ) २२८–न चाहु न च भविस्सन्ति न चेतरहि विज्जति । एकन्तं निन्दितो पोसो, एकन्तं वा पसंसितो ॥८॥ ( न चाऽभूत् न च भविष्यति न चैतर्हि विद्यते । एकान्तं निन्दितः पुरुष एकान्तं वा प्रशंसितः ॥८॥ ) अनुवाद—हे अतुल ! यह पुरानी बात है, आजकी नहीं—(लोग) चुप बैठे हुये की निन्दा करते हैं, और बहुत बोलनेवालेकी भी, मितभाषीकी भी निन्दा करते हैं; दुनियामें अनिन्दित कोई नहीं है । बिल्कुल ही निन्दित या बिल्कुल ही प्रशंसित पुरुष न था, न होगा, न आजकल है । जेतवन अतुल (उपासक) २२९–यञ्चे विञ्ञू पसंसन्ति अनुविच्च सुवे सुवे । अच्छिद्दवुत्तिं मेधाविं पञ्ञासीलसमाहितं ॥६॥

१७।११ ] कोधवग्गो [ १०५ ( यञ्चेद् विज्ञाः प्रशंसन्ति अनुविच्च श्वः श्वः । अच्छिद्रवृत्तिं मेधाविनं प्रज्ञाशीलसमाहितम् ॥९॥ ) २३०-नेक्खं जम्बोनदस्सेव को तं निन्दितुमर्हति । देवापि तं पसंसन्ति ब्रह्मणाऽपि पसंसितो ॥१०॥ ( निष्कं जाम्बूनदस्येव कस्तं निन्दितुमर्हति । देवा अपि तं प्रशंसन्ति ब्रह्मणाऽपि प्रशंसितः ॥१०॥ ) अनुवाद—अपने अपने (दिलमें) जान कर विज्ञ लोग अच्छिद्र वृत्ति (=दोषरहित स्वभाववाले) मेधावी, प्रज्ञा-शील-संयुक्त जिस (पुरुष)की प्रशंसा करते हैं; जाम्बूनद (सुवर्ण) की अशर्फीके समान उसकी कौन निन्दा कर सकता है; देवता भी उसकी प्रशंसा करते हैं, ब्रह्माद्वारा भी वह प्रशंसित होता है। वेणुवन वज्जिप (भिक्षु) २३१-कायप्पकोपं रक्खेय्य कायेन संवुतो सिया । कायदुच्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरे ॥११॥ ( कायप्रकोपं रक्षेत् कायेन संवृतः स्यात् । कायदुश्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरेत् ॥११॥ ) २३२-वचीपकोपं रक्खेय्य वाचाय संवुतो सिया । वची दुच्चरितं हित्वा वची सुचरितं चरे ॥१२॥ ( वाचः प्रकोपं रक्षेद् वाचा संवृतः स्यात् । वचो दुश्चरितं हित्वा वाचा सुचरितं चरेत् ॥१२॥ )

१०६ ] धम्मपदं [ १७।१४ २३३-मनोप्पकोपं रक्खेय्य मनसा संवुतो सिया । मनोदुच्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरे ॥१३॥ (मनः प्रकोपं रक्षेत् मनसा संवृतः स्यात् । मनोदुश्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरेत् ॥१३॥ ) २३४-कायेन संवृता धीरा अथो वाचाय संवृता । मनसा संवृता धीरा ते वे सुपरिसंवुता ॥१४॥ ( कायेन संवृता धीरा अथ वाचा संवृताः । मनसा संवृता धीराः ते वै सुपरिसंवृता ॥१४॥ ) अनुवाद—कायाकी चञ्चलतासे रक्षा करे, कायासे संयत रहे, कायिक दुश्चरितको छोड़ कायिक सुचरितका आचरण करे । वाणी की चंचलतासे रक्षा करे, वाणीसे संयत रहे, वाचिक दुश्चरितको छोड, वाचिक सुचरितका आचरण करे । मनकी चंचलतासे रक्षा करे, मनसे सयत रहे, मानसिक दुश्चरितको छोड, मानसिक सुचरितका आचरण करे । १७-क्रोधवर्ग समाप्त

१८-मलवग्गो जेतवन गोघातक-पुत्र २३५-पाण्डुपलासो'वदानिसि, यमपुरिसापि च तं उपट्ठिता। उय्योगमुखे च तिट्ठसि पाथेय्यम्पि च ते न विज्जति ॥१॥ (पाण्डुपलासमिवेदानीमसि यमपुरुषाअपि चत्वां उपस्थिताः। उद्योगमुखे च तिष्ठसि पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥१॥) २३६-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव । निद्धन्तमलो अनङ्गणो दिब्बं अरियभूमिमेहिसि ॥२॥ (स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्यायच्छस्व पण्डितो भव । निर्धूतमलोऽनंगणो दिव्यां आर्यभूमिं एष्यसि ॥२॥) अनुवाद-पीले पत्तेके समान इस वक्त तू है, यमदूत तेरे पास आ खडे हैं, तू प्रयाणके लिये तय्यार है, और पाथेय तेरे पास कुछ नहीं है। सो तू अपने लिये द्वीप ( = रक्षास्थान ) बना, उद्योग कर, पंडित बन, मल प्रक्षालित कर, दोष- रहित बन आर्योंके दिव्य पदको पायेगा।

१०८ ] धम्मपदं [ १८।५ जेतवन गोघातक-पुत्र । २३७-उपनीतवयो च दानिऽसि सम्पयातोसि यमस्स सन्तिके । वासोपि च ते नत्थि अन्तरा पाथेय्यम्पि च तेन विज्जति ॥३॥ ( उपनीतवयाइदानीमसि सम्प्रयातोऽसि यमस्याऽन्तिके । वासोऽपि च ते नाऽस्ति अन्तरा पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥३॥ २३८-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव । निद्धन्तमलो अनङ्गणो न पुन जातिजरं उपेहिसि ॥४॥ ( स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्याच्छ्रस्व पण्डितो भव । निर्धूततमोऽनंगणो न पुनर्जातिजरे उपेष्यसि ॥४॥ ) अनुवाद—आयु तेरी समाप्त हो गई, यमके पास पहुँच चुका, निवास ( स्थान ) भी तेरा नहीं है, ( यात्राके ) मध्यके लिये तेरे पास पाथेय भी नहीं । सो तू अपने लिये० । जेतवन कोई ब्राह्मण २३६-अनुपुब्बेन मेधावी थोकथोकं खणे खणे । कम्मारो रजतस्सेव निद्धमे मलमत्तनो ॥५॥ ( अनुपूर्वेण मेधावी स्तोकं स्तोकं क्षणे क्षणे । कर्मारो रजतस्येव निर्धमेत् मलमत्मनः ॥५॥ ) अनुवाद—बुद्धिमान् ( पुरुष ) क्षण क्षण क्रमशः थोड़ा थोड़ा अपने मलको ( वैसे ही ) ( जलावे ), जैसे कि सोनार चाँदीके ( मलको ) जलाता है ।

१८।८ ] मलवग्गो [ १०९ जेतवन तिस्स (थेर) २४०-अयसा ऽव मलं समुट्ठितं तदुट्ठाय तमेव खादति । एवं अतिधोनचारिनं सानि कम्मानि नयन्ति दुग्गतिं ॥६॥ ( अयस इव मलं समुत्थितं त(स्मा)द् उत्थाय तदेव खादति । एवं अतिधावन्तचारिणं स्वानि कर्माणि नयन्ति दुर्गतिम् ॥६॥) अनुवाद-लोहेसे उत्पन्न मल (= मुर्चा) जैसे जिसीसे उत्पन्न होता है, उसे ही खा डालता है; इसी प्रकार अति चंचल (पुरुष)के अपने ही कर्म उसे दुर्गतिको ले जाते हैं । जेतवन ( ळाल ) उदायी ( थेर ) २४१-असज्झायमला मन्ता अनुट्ठानमला घरा । मलं वण्णस्स कोसज्जं पमादो रक्खतो मलं ॥७॥ ( अस्वाध्यायमला मंत्रा अनुत्थानमला गृहाः । मलं वर्णस्य कौसीद्यं, प्रमादो रक्षतो मलम् ॥७॥ ) अनुवाद-स्वाध्याय (= स्वरपूर्वक पाठकी आवृत्ति) न करना (वेद-)मंत्रोंका मल (= मुर्चा) है, (लीप पोत मरम्मत कर) न उठाना घरोंका मुर्चा है। शरीरका मुर्चा आलस्य है, असावधानी रक्षकका मुर्चा है । राजगृह ( वेणुवन ) कोई कुलपुत्र २४२-मलिथिया दुच्चरितं मच्छेरं ददतो मलं । मला वे पापका धम्मा अस्मिं लोके परम्हि च ॥८॥

१५. सुखवग्गो (सुख वर्ग)

११० ] धम्मपद [ १८।११ ( मलं स्त्रिया दुश्चरितं मात्सर्यं ददतो मलम् । मलं वै पापका धर्म्मा अस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥ ) २४३-ततो मला मलतरं अविज्जा परमं मलं । एतं मलं पहत्वान निम्मला होथ भिक्खवो ॥६॥ ( ततो मलं मलतरं अविद्या परमं मलम् । एतत् मलं प्रहाय निर्मला भवत भिक्षवः ॥९॥ ) अनुवाद—स्त्रीका मल दुराचार है, कृपणता ( = कजूसी ) दाताका मल है, पाप इस लोक और पर( लोक दोनों )में मल है फिर मलोंमें भी सबसे बडा मल—महामल अविद्या है। हे भिक्षुओ ! इस ( अविद्या ) मलको त्याग कर निर्मल बनो। जेतवन ( चुल्ल ) सारी २४४-सुजीवं अहिरीकेन काकसूरेन धंसिना । पक्खन्दिना पग्गब्भेन संकिलिट्ठेन जीवितं ॥१०॥ ( सुजीवितं अहीकेण काकशूरेण ध्वंसिना । प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन संक्लिष्टेन जीवितम् ॥१०॥) अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) निर्लज्ज, कौए समान ( स्वार्थमें ) शूर, ( परहित-)विनाशी, पतित, उच्छृंखल और मलिन (पुरुष)का जीवन सुखपूर्वक बीतता ( देखा जाता ) है। जेतवन ( चुल्ल ) सारी २४५-हिरीमता च दुज्जीवं निच्चं सुचिगवेसिना । अलीनेन'प्पगब्भेन सुद्धार्जीवेन पस्सता ॥११॥

१८।१४ ] मलवग्गो [ १११ ( हीमता च दुर्जीवितं नित्यं शुचिगवेषिणा । अलीनेनाऽप्रगल्भेन शुद्धाजीवेन पश्यता ॥११॥ ) अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) लज्जावान्, नित्य ही पवित्रताका ख्याल रखने वाले, निरालस, अनुच्छृंखल, शुद्ध जीविका वाले सचेत ( पुरुष ) के जीवनको कठिनाईंसे बीतते देखते हैं। जेतवन पाँच सौ उपासक २४६-यो पाणमतिपातेति मुसावादञ्च भासति । लोके अदिन्नं आदियति परदारञ्च गच्छति ॥१२॥ ( यः प्राणमतिपातयति मृषावादं च भाषते । लोकेऽदत्तं आदत्ते परदारांश्च गच्छति ॥१२॥ ) २४७-सुरामेरयपानञ्च यो नरो अनुयुञ्जति । इधेवमेसो लोकस्मिं मूलं खनति अत्तनो ॥१३॥ ( सुरामैरेयपानं च यो नरोऽनुयुनक्ति । इहैवमेष लोके मूलं खनत्यात्मनः ॥१३॥ ) २४८-एवं भो पुरिस । जानाहि पापधम्मा असञ्ञता । मा तं लोभो अधम्मो च चिरं दुक्खाय रन्धयुं ॥१४॥ ( एवं भो पुरुष ! जानीहि पापधर्माणोऽसंयतान् । मा त्वां लोभोऽधर्मश्च चिरं दुःखाय रन्धेरन् ॥१४॥ ) अनुवाद—जो हिंसा करता है, झूठ बोलता है, लोकमें चोरी करता है (=बिना दियेको लेता है), परस्त्रीगमन करता है।

११२ ] धम्मपदं [ १८४।१६ जो पुरुष मद्यपानमें लग्न होता है, वह इस प्रकार इसी लोकमें अपनी जड़को खोदता है । हे पुरुष ! पापियों असंयमियोंके बारेमें ऐसा जान, और मत तुझे लोभ, अधर्म चिरकाल तक दुःखमें राँधे । जेतवन तिस्स ( बालक ) २४६-ददन्ति वे यथासद्धं यथापसादनं जनो । तत्य यो मंकु भवति परेसं पानभोजने । न सो दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१५॥ ( ददाति वै यथाश्रद्धं यथाप्रसादनं जनः । तत्र यो मूको भवति परेषां पानभोजने । न स दिवा वा रात्रौवा समाधिमधिगच्छति ॥१५॥ ) २५०-यस्स च तं समुच्छिन्नं मूलघच्चं समूहतं । स वे दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥ ( यस्य च तत् समुच्छिन्नं मूलघातं समुद्धतम् । स वै दिवा रात्रौ वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥ ) अनुवाद—लोग अपनी अपनी श्रद्धा और प्रसन्नताके अनुसार दान देते हैं, वहाँ दूसरोंके खाने पीनेमें जो ( असन्तोषके कारण ) मूक होता है; वह रात दिन ( कभी भी ) समाधानको नहीं प्राप्त करता । ( किन्तु ) जिसका वह जड़ मूलसे पूरी तरह उच्छिन्न हो गया, वह रात दिन (सर्वदा) समाधानको प्राप्त होता है ।

१८।१९ ] मलवग्गो [ ११६ जेतवन पाँच उपासक २५१-नत्थि रागसमो अग्गि नत्थि दोससमो गहो । नत्थि मोहसमं जालं नत्थि तणहासमा नदी ॥१७॥ ( नास्ति रागसमोऽग्निः नाऽस्ति द्वेषसमो ग्राहः । नाऽस्ति मोहसमं जालं, नाऽस्ति तृष्णा समा नदी ॥१७॥ ) अनुवाद—रागके समान आग नहीं, द्वेषके समान ग्रह (=भूत, चुडैल ) नहीं; मोहके समान जाल नहीं, तृष्णाके समान नदी नहीं । भद्दियनगर ( जातियावन ) मेण्डक ( श्रेष्ठी ) २५२-सुदस्सं वज्जमञ्ञेसं अत्तनो पन दुद्दसं । परेसं हि सो वज्जानि ओपुणाति यथाभुसं । अत्तनो पन छादेति कलिं'व कितवा सठो ॥१८॥ ( सुदर्शं वद्यमन्येषां आत्मनः पुनर्दुर्दर्शम् । परेषां हि स वद्यानि अवपुणाति यथातुषम् । आत्मनः पुनः छादयति कलिमिव कितवान् शठः ॥१८॥ ) अनुवाद—दूसरेका दोष देखना आसान है, किन्तु अपना (दोष) देखना कठिन है, वह ( पुरुष ) दूसरोंके ही दोषोंको भुसकी भाँति उड़ाता फिरता है, किन्तु अपने (दोषों) को वैसे ही ढाँकता है, जैसे शठ जुआरीसे पासेको । जेतवन उज्झानसञ्ञी ( थेर ) २५३-परवज्जानुपस्सिस्स निच्चं उज्झानसञ्जिनो । आसवा तस्स वड्ढन्ति आरा स आसवक्खया ॥१६॥ ८

११४ ] धम्मपद [ १८।२१ ( परवद्याऽनुदर्शिनो नित्यं उज्झ्यानसंज्ञिनः । आस्रवास्तस्य बर्द्धन्ते आराद् स आस्रवक्षयात् ॥१९॥ ) अनुवाद—दूसरेके दोषोकी खोजमें रहनेवाले, सदा हाय हाय करने वाले ( पुरुष )के आस्रव ( =चित्तमल ) बढ़ते हैं, वह आस्रवोंके विनाशसे दूर हटा हुआ है। कुशीनगर सुभद्र (परिव्राजक) २५४-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे । पपञ्चाभिरता पजा निप्पपञ्चा तथागता ॥२०॥ ( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः । प्रपंचाऽभिरताः प्रजा निष्प्रपंचास्तथागताः ॥२०॥ ) २५५-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे । सङ्खारा सस्सता नत्थि, नत्थि बुद्धानमिञ्जितं ॥ २१॥ ( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः । संस्काराः शाश्वता न सन्ति, नाऽस्ति बुद्धानामिङ्गितम् ॥२१॥) अनुवाद—आकाशमें पद (-चिन्ह) नहीं, बाहरमें श्रमण (=संन्यासी) नहीं रहता, लोग प्रपंचमें लगे रहते हैं, (किन्तु) तथा- गत (=बुद्ध) प्रपंचरहित होते हैं। १८-मलवर्ग समाप्त

१९—धम्मट्ठवग्गो जेतवन विनिच्छयमहामच्च (=जज ) २५६-न तेन होति धम्मट्ठो येनत्थं सहसा नये । यो च अत्थं अनत्थञ्च उभो निच्छेय्य पण्डितो ॥१॥ ( न तेन भवति धर्मस्थो येनार्थं सहसा नयेत् । यश्चाऽर्थं अनर्थं च उभौ निश्चिनुयात् पंडितः ॥१॥ ) २५७-असाहसेन धम्मेन समेन नयती परे । धम्मस्स गुत्तो मेधावी धम्मट्ठो'ति पवुच्चति ॥२॥ (असाहसेन धर्मेण समेन नयते परान् । धर्मेण गुप्तो मेधावी धर्मस्थ इत्युच्यते ॥२॥ ) अनुवाद—सहसा जो अर्थ (=कामकी वस्तु )को करता है, वह धर्ममें अवस्थित नहीं कहा जाता, पंडितको चाहिये कि वह अर्थ, अनर्थ दोनों को विचार ( करके ) करे । [ ११५

१६. पियवग्गो (प्रिय वर्ग)

११६ ] धम्मपदं [ १९।५ जेतवन वज्जिय ( भिक्खु ) २५८–न तेन पण्डितो होति यावता बहु भासति । खेमी अवेरी अभयो पण्डितो'ति पवुच्चति ॥३॥ ( न तावता पंडितो भवति यावता बहु भाषते । क्षेमी अवैरी अभयः पंडित इत्युच्यते ॥३॥ ) 'अनुवाद—बहुत भाषण करनेसे पंडित नहीं होता । जो क्षेमवान् अवैरी और अभय होता है, वही पंडित कहा जाता है । जेतवन एकुद्दान ( थेर ) २५६–न तावता धम्मधरो यावता बहु भासति । यो च अप्पम्पि सुत्वान धम्मं कायेन पस्सति । स वे धम्मधरो होति यो धम्मं नप्पमज्जति ॥४॥ ( न तावता धर्मधरो यावता बहु भाषते । यश्चाल्पमपि श्रुत्वा धर्मं कायेन पश्यति । स वै धर्मधरो भवति यो धर्मं न प्रमाद्यति ॥४॥ ) अनुवाद—बहुत बोलनेसे धर्मधर (=धार्मिक ग्रंथोका ज्ञाता ) नहीं होता, जो थोड़ा भी सुनकर शरीरसे धर्मका आचरण करता है, और जो धर्ममें असावधानी (=प्रमाद ) नहीं करता, वही धर्मधर है । जेतवन लकुण्टक भदिय ( थेर ) २६०–न तेन थेरो होति येन'स्स पलितं सिरो । परिपक्को वयो तस्स मोघजिण्णो'ति वुच्चति ॥५॥

१९।८ ] धम्मट्ठवग्गो [ ११७ ( न तेन स्थविरो भवति येनाऽस्य पलितं शिरः । परिपक्कं वयस्तस्य मोघजीर्ण इत्युच्यते ॥५॥ ) अनुवाद—शिरके ( बालके ) पकनेसे थे (=स्थविर, वृद्ध ) नहीं होता, उसकी आयु परिपक्व हो गई ( सही ), ( किन्तु ) वह व्यर्थका वृद्ध कहा जाता है । जेतवन लकुण्टक भद्दिय ( थेर ) २६१—यम्हि सच्चञ्च धम्मो च अहिंसा सञ्जमो दमो । स वे वन्तमलो धीरो थेरो 'ति पवुच्चति ॥६॥ ( यस्मिन् सत्यं च धर्मश्चाहिंसा संयमो दमः । स वै वान्तमलो धीरः स्थविर इत्युच्यते ॥६॥ ) अनुवाद—जिसमें सत्य, धर्म, अहिंसा, संयम और दम हैं, वही विगतमल, धीर और स्थविर कहा जाता है । जेतवन कितने ही भिक्षु २६२—न वाक्करणमत्तेन वण्णपोक्खरताय वा । साधुरूपो नरो होति इस्सुकी मच्छरी सठो ॥७॥ ( न वाक्करणमात्रेण वर्णपुष्कलतया वा । साधुरूपो नरो भवति ईर्षुर्को मत्सरी शठः ॥७॥ ) २६३—यस्स चेतं समुच्छिन्नं मूलघच्चं समूहतं । स वन्तदोसो मेधावी साधुरूपो 'ति वुच्चति ॥८॥ ( यस्य चैतत् समुच्छिन्नं मूलघातं समुद्घातम् । स वान्तदोषो मेधावी साधुरूप इत्युच्यते ॥८॥ )

११८ ] धम्मपदं [ १९।११ अनुवाद—( यदि वह ) ईर्ष्यालु, मत्सरी और शठ है; तो, वक्ता होने मात्रसे, सुन्दर रूप होनेसे, आदमी साधु-रूप नहीं होता है। जिसके यह जड़मूलसे बिलकुल उच्छिन्न हो गये हैं; जो विगतदोष, मेधावी है, वही साधु-रूप कहा जाता है। जेतवन हत्थक ( भिक्षु ) २६४-न मुण्डकेन समणो अब्बतो अलिकं भणं । इच्छालाभसमापन्नो समणो किं भविस्सति ॥६॥ ( न मुंडकेन श्रमणो ऽव्रतोऽलीकं भणन् । इच्छालाभसमापन्नः श्रमणः किं भविष्यति ॥९॥ ) २६५-यो च समेति पापानि अणुं थूलानि सब्बसो । समितत्ता हि पापानं समणो'ति पवुच्चति ॥१०॥ ( यश्च शमयति पापानि अणूनि स्थूलानि सर्वशः । शमितत्वाद्वि पापानां श्रमण इत्युच्यते ॥१०॥ ) अनुवाद—जो व्रतरहित, मिथ्याभाषी है, वह मुण्डित होने मात्र से श्रमण नहीं होता । इच्छा लाभसे भरा ( पुरुष ), क्या श्रमण होगा ? जो छोटे बड़े पापोंको सर्वथा शमन करनेवाला है, पापको शमित होनेके कारण वह समण (=श्रमण ) कहा जाता है । जेतवन कोई ब्राह्मण २६६-न तेन भिक्खू [सो] होति यावता भिक्खते परे । विस्सं धम्मं समादाय भिक्खू होति न तावता ॥११॥

१९।१४ ] धम्मट्ठवग्गो [ १११ ( न तावता भिक्षुः [स] भवति यावता भिक्षते परान् । विश्वं धर्मं समादाय भिक्षुर्भवति न तावता ॥११॥ ) अनुवाद—दूसरोंके पास जाकर भिक्षा माँगने मात्रसे भिक्षु नहीं होता, ( जो ) सारे ( बुरे ) धर्मों (=कामों )को ग्रहण करता है ( वह ) भिक्षु नहीं होता । जेतवन कोई ब्राह्मण २६७-यो'ध पुञ्जञ्च पापञ्च बाहित्वा ब्रह्मचरियवा । सङ्ख्वाय लोके चरति स वे भिक्खू'ति वुच्चति ॥१२॥ ( य इह पुण्यं च पापं च वाहयित्वा ब्रह्मचर्यवान् । संख्याय लोके चरित स वै भिक्षुरित्युच्यते ॥१२॥ ) अनुवाद—जो यहाँ पुण्य और पापको छोड़ ब्रह्मचारी बन, ज्ञानके साथ लोकमें विचरता है, वह भिक्षु कहा जाता है । जेतवन तीर्थिक २६८-न मोनेन मुनी होति मूळ्हरूपो अविद्दसु । यो च तुलं 'व पग्गय्ह वरमादाय पण्डितो ॥१३॥ ( न मौनेन मुनिर्भवति मूढरूपोऽविद्वान् । यश्च तुलामिव प्रगृह्य वरमादाय पंडितः ॥१३॥ ) २६९-पापानि परिवज्जेति स मुनी तेन सो मुनि । यो मुनाति उभो लोके मुनी तेन पवुच्चति ॥१४॥ ( पापानि परिवर्जयति स मुनिस्तेन स मुनिः । यो मनुत उभौ लोकौ मुनिस्तेन प्रोच्यते ॥१४॥ )

१२० ] धम्मपद [ १९।१७ अनुवाद—अविद्वान् और मूढ़समान ( पुरुष, सिर्फ ) मौन होनेसे मुनि नहीं होता, जो पंडित कि तुलाकी भाँति पकड़कर, उत्तम (तत्त्व ) को ग्रहण कर, पापोंका परित्याग करता है, वह मुनि है, और उक्त प्रकारसे मुनि होता है। चूंकि वह दोनों लोकोंका मनन करता है, इसलिये वह मुनि कहा जाता है। जेतवन अरिय बाळिसिक २७०—न तेन अरियो होति येन पाणानि हिंसति । अहिंसा सब्बपाणानं अरियो'ति पवुच्चति ॥१५॥ ( न तेनाऽऽर्यो भवति येन प्राणान् हिनस्ति । अहिंसया सर्वप्राणानां आर्य इति प्रोच्यते ॥१५॥ ) अनुवाद—प्राणियोंको हनन करनेसे ( कोई ) आर्य नहीं होता, सभी प्राणियोंकी हिंसा न करनेसे ( उसे ) आर्य कहा जाता है। जेतवन बहुतसे शील-आदि-युक्त भिक्षु २७१-न सीलब्बतमत्तेन बाहुसच्चेन वा पन । अथवा समाधिलाभेन विविच्चसयनेन वा ॥१६॥ ( न शीलव्रतमात्रेण बाहुश्रुत्येन वा पुनः । अथवा समाधिलाभेन विविच्य शयनेन वा ॥१६॥ ) २७२-फुसामि नेक्खम्मसुखं अपुथुज्जनसेवितं । भिक्खू ! विस्सासमापादि अप्पत्तो आसवक्खयं ॥ १७॥