गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषयेWait, is there a danda after भवति?लक्ष्मीश्च भवति । अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषये`

Line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, look at line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, let's look at "मह्यन्देहीत्याशयः": Is it "मह्यन्देहीत्याशयः" or "महान्देहीत्यावान्"? Earlier I saw "मह्यन्देहीत्याशयः". Look at footnote 6: ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति वत्सम्प्रदानेऽधिकरणत्वविवक्षाऽत्र बोध्या ॥ Wait, look at footnote 6! ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति... Wait! It says "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"!! Not "समप्रब्राह्मणे"! "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" (a well-known Varttika on Panini: "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" or similar, or "स

२४० अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके तीकैरेव पानमवगम्यते । “श्रीर्भवाऽसी”-ति खल्वस्मच्छाखायाम्मन्त्रपाठः । अतस्तत्रैव होरिलपद्धतेरुक्तिर्योजनीया। तत्र प्रमाणञ्च— “यशसोयशोऽसीति त्रि-स्तूष्णी बहुचतुर्थकम् । कनिष्ठादिभिरङ्गुष्ठयोगेन तिसृभिः क्रमात् ॥ मधुपर्कप्रयोगेतु पाशने विधिरिष्यते ॥” इति परिशिष्टान्तरवचनमिति बोध्यम् ॥ १५ ॥ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ १६ ॥ मधुपर्कस्य पिबेत् ॥ १६ ॥ भूयएवाभिपीय शेषं ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ १७ ॥ भूय. । पुनरपि । एवकारकरणात्तूष्णीमेव । अभिपीय आभिमुख्येन पीत्वा शेषमवशिष्टम् । ब्राह्मणायेति । ब्राह्मणपदं पुत्रादिपरम्। “नोच्छिष्टं कस्यचिद् दद्याद् न्यत्र जायापुत्रशिष्येभ्यः” इति स्मरणात् । “उच्छिष्टमगुरोर्भोज्यम्”-ति वसि ष्ठवचनाच्च । तदभावे पुनरब्राह्मणायापि दद्यात् । तच्चाद्भिः प्रोक्ष्येतिविशेषः । तथा च द्राह्मायणसूत्रम् “तदभावेऽद्भिः संप्रोक्ष्य-(१)ब्राह्मणाये”-(१।२।२१। ति । लाट्यायनोऽप्येवमेव । ( १।३।११ ) सर्वोभावे “प्राग्वाऽसञ्चरे निनये दिति पारस्करीयेव गतिरन्यशाखीयाऽप्यविरोधिनीति । वीरपद्धतिरप्येव मेव । “मधुपर्कशेषमसञ्च(२)रदेशे धारयेदि”ति ॥ १६ ॥ आचान्तोदकाय गौरितिनापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १८ ॥ अत्र सप्तम्यर्थे चतुर्थी । अर्हणीये कृताचमने सति । यद्वा तादर्थ्ये चतु र्थी । यथा स शृणोति तथेति ( तदर्थम् ) अनेनोच्चैस्त्वं वचनस्य व्यक्तम् । क्रियाग्रहणाद्वा चतुर्थी ( पा० १।४।३२ वा० ) मधुपर्कभक्षणेनोच्छिष्टतापहत्या आचमनं विधीयते नचानेन ( भोजनेन ) भुक्त्वा कर्म्माचरणदोष इत्युक्तमध- स्तात् ( २।३।१७ ) ॥ १८ ॥ नापितेन त्रिर्गौरित्युक्ते खल्वयमर्हणीयस्तमेव नापितमुद्दिश्य— “मुञ्च गां वरुणपाशाद्द्विषन्तं मेऽभिधेही”ति । तज्जह्यमुष्यचोभयोरुत्सृज गामत्तु तृणानि पिबत्त्वदकम्”-तिब्रूयात् १८ ( मं ब्रा २।८।१२) “मुञ्चगामि”ति मन्त्रं ब्रूयात् । मन्त्रार्थस्तु-अर्हणीयोनापितं वदति-एतां

( १ ) अत्र शूद्रवर्जमिति तद्भाष्यात्क्षत्रियवैश्ययोरन्यतरायेति प्रतीयते । युक्तञ्चैतत् । ‘नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे, तथाह्यर्थगतिः’ इतिपाणिनीयपरिभाषणात् । महाभाष्य ऽपि “नह्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते लोष्टमानीयकृतीभवति”-त्युक्तत्वेन तद्भिन्नस्य तत्सदृशस्यैव ग्रहणम्भवतीति ॥ ( २ ) जनसञ्चारवर्जिते ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०७ ‘गां’ ‘वरुणपाशात्’ त्रिशिखबन्धनात् ‘मुञ्च’ मोचय। ततश्च ‘उत्सृज’ विसर्जय। सेयं विसृष्टा सती ‘तृणानि’ घासान् ‘अत्तु’ भक्षयतु। ‘उदकं च’ ‘पिवतु’ एवं नापितमुक्त्वाऽर्हणीयामाह—हे अर्हणीये! (१) (पूजनीये!) एवम्मोचिता त्वम् ‘मे’ ममार्चनीयस्य । ‘अमुष्य’ अर्हयितुः ‘च’ ‘उभयोः’ ‘द्विषन्तं’ द्वेष्टारं तं तवाऽऽनेतारम् ‘अभिधेहि’ बधान । (२) ‘जहि’ विनाशय च ॥ १३ ॥ इति । अत्राऽमुष्येतिपदस्थाने प्रकृतत्वादहर्हयितुर्यजमानस्य नाम गृह्णीयात् । अहः पदस्थाने नामादेशस्याचार्यसम्मतैः कर्मप्रदीपे कात्यायनेनोक्तत्वात् । तथाच छ- न्दोगगृह्यान्तरमपि-“सञ्चोदितामनुमन्त्रयते मुञ्च गामित्यमुष्य चेत्यर्हयितुर्ना- मब्रूयादि”-तिचन्द्रकान्तः । समस्तमन्त्रान्तांश्च तञ्जह्यामुष्येतिपदयोर्म्मध्ये मम देवदत्तस्य चैवमध्याहारशङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ मन्त्रमध्ये इतिकारकरणं पूर्व- पदानां यथावस्थितानामेव पाठार्थम् । इतिसुरारिमिश्राः । अतएव (३)तमिति पदे नोहः। तस्येतिकारात्प्राक्तनेन द्विषन्तमित्यनेन सम्बन्धादिति च चन्द्रकान्तः।९ “माता रुद्राणामि”-त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २० ॥ ( मंत्रा० २।८।१४ ) गामित्यनुवर्त्तते । अनुमन्त्रणमिहालोचनम् । तथचगृह्यासङ्ग्रहः— ‘’स्पृशन्ननामिकाग्रेण क्वचिदालोकयन्नपि । आमन्त्रणीये सर्वत्र सदैवमनुमन्त्रयेत् ॥ ” इति । मन्त्रोयथा “माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः। प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ट”।।१४।।इति। अस्यार्थः—येयमहर्हणार्थ-( मालम्भननिमित्त- ) ज्ञैरानीता सा ‘रुद्राणां’ ‘माता’ मातृवन्मान्या ‘वसूनां’ देवविशेषाणां ‘दुहिता’ दुहितृवत्पाल्या ‘आदि- त्यानां ‘स्वसा’ स्वसृवदनुकम्प्या ‘अमृतस्य’ दुग्धदध्यादेः ‘नाभिः’ उत्पत्तिस्थान- म्। अतएताम् ‘गाम्’ ‘अनागाम्’ (४) सर्वथाऽनपराधिनम्। अतएव ‘अदितिम्’ ( १ ) अत्रार्हणसाधनभूते इत्यर्थः । “अर्हणापुत्रवा ऽसे”ति पूर्वोपन्यस्त श्रुतौ तथै- वार्थस्यावगतेः । यद्यपि कृत्यप्रत्ययो भावकर्म्मणोरेव विहितस्तथापि “कृत्यल्युटोबहुलम्” ( पा० ३।३।११३ ) इति बहुलग्रहणादत्स्नानीयञ्चूर्णमिति वदिहकरणेऽनीयर् ॥ ( २ ) अत्राभिपूर्वो दधाति र्बन्धने चुरादाविदन्तोऽप्याख्यातः ॥ ( ३ ) वस्तुतस्तु ( सूत्रे ) इतिकारो यथास्थितस्वरूपपरामर्शार्थको मध्यमणिन्या- येनोभयोरपि सम्बन्धन्नधिकृतस्वरूपं परामृशति । वीरपद्धत्यादिष्वेवमेव पाठात् । गृह्या- न्तरवचनन्तु शाखान्तरविषयम् । भवदेवभट्ट-भट्टनारायणादयस्तु-अत्रपठ्यमानमन्त्रका- ण्डे “इति” पदं न पठ्यते। केवलमाचार्येणैवोक्तमर्थम्प्रतिपिपादयिषुणा प्रक्षिप्तन्तदित्याहुः॥ ( ४ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इतिन्यायेन “आगोऽपराधं” इत्यभिधाने सान्तोऽद- न्तश्च लभ्यते । तेनात्र बहुव्रीहिः ॥

अनवखण्डनीयां देवमातरं वा (१) । हेयजमानपरिचारकाः ! यूयम् ‘मा वधिष्ट’ मा ब्रत । अहमेव ‘नु’ भोः (२)‘चिकितुषे’ ज्ञानसम्पन्नाय (३)‘जनाय’ अस्मै (४)यजमानाय ‘प्रवाचम्’ प्रोक्तवानस्मि(५) अनागां गां मा वधिष्टेति ॥ १४ ॥ इति ॥ २० ॥ अत्र ( नापितोक्त्यनन्तरं तत्प्रतिवचनादिस्थाने ) विशेषमाह— अन्यत्र यज्ञात् ॥ २१ ॥ यज्ञोज्योतिष्टोमादिः । ततोऽन्यत्रैवंकुर्यात्(६) ॥ २१ ॥ यज्ञेहि किंकुर्यादित्युच्यते— कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २२ ॥ अधियज्ञम् । (७) यज्ञे पुनर्नापितेन गौरित्युच्चैस्त्रिरुक्ते खल्वयमर्हणीयः । कुरुत । आलभध्वमित्यग्निस्यामिप्रभृतयः । तथाचलाट्यायनश्रौतसूत्रम “कुरु- तेति गवि प्रोक्तायां

आचार्येणाऽपि यथोक्तं गोमोक्षणमनुमन्त्रणञ्चेति द्वयमप्यभिहितम्॥ २२ ॥ षडर्ध्या भवन्ति ॥ २३ ॥ अर्घम्पूजाविधिमर्हन्तीत्यर्ध्याः। "मूल्ये पूजाविधावर्घ" इत्यमरः। "दण्डा- दिभ्योयत्" ( पा० ५।१।६६ ) इति यत्प्रत्ययः । ते खल्विमे षड्भवन्ति ॥२३॥ ते खल्विमे षडर्हणीया नामतोनिर्दिश्यन्ते- आचार्य ऋत्विक्-स्नातको-राजा-विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति॥२४॥ तत्राचार्योमनुनोक्तः- "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः। सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥" इति। योब्राह्मणः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यसहितां वेदशाखां सर्वामध्या- पयति तमाचार्यम्पूर्वं मुनयोवदन्ति । कल्पो-यज्ञविद्या । श्रौतगृह्य-भेदभिन्नो, रहस्यमुपनिषत् । वेदत्वेऽप्युपनिषदां प्राधान्यविवक्षया पृथग्निर्देशोगोबली(१)- वर्द्दन्यायेन बोध्यः । ऋत्विगपि तेनैवाभिहितः- "आग्न्याधेयं पाकयज्ञमग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतोयस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥" इति । आहवनीयाग्न्युत्पादनमग्न्याधेयम् । अष्टकादीन्पाकयज्ञान् । अग्निष्टो- मादीन् यज्ञान् । कृतवरणोयोयस्य करोति स तस्य ऋत्विगिह शास्त्रेऽभिधीयते । वेदमधीत्य यः स्नाति स स्नातः । स्नात एव स्नातकः । ते च स्नातकादयो व्या- ख्याताः पारस्करेण-"समाप्य वेदमसमाप्य व्रतं यः स्नाति स विद्यास्नातकः । समाप्य व्रतमसमाप्य वेदं यः स्नाति स व्रतस्नातकः । उभयं समाप्य यः स्नाति स विद्याव्रतस्नातकः" इति । राजाऽभिषेकादिगुणगणयुक्तोजनेश्वरः । विवा- ह्यो-विवाहयितव्योवरः । प्रियः । विद्यातपः प्रभृतिभिर्गुणैः प्रीतिविषयः । अ- तिथिः ( १।४।१ सू० ) यथोक्तलक्षणः ॥ मनुः- "एकरात्रं हि निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितोयस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥" इति । प्रियश्चायं वृत्तस्वाध्यायगुणयोगाद्भवतीत्याह- "विद्यातपः समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाम्रिषु । निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्विषान् ॥"

(१) गामानय-बलीवर्द्दानयेत्युक्ते बलीवर्द्दोऽपि गौरवेति पृथक् तस्याभिधानं प्राधान्यख्यापनाय । एष एव ब्राह्मणवशिष्ठन्यायार्थः ॥

directly follows! Wait, then it's णे (ṇe)! Wait, but between ण and न्य, is there a letter? Wait, look at L30: "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥" or "करणेऽन्यञ्च..."? Wait, there is an avagraha? No, there is 'न्य' directly! Wait, look at the space: कुर्वीत [space] करणे [space?] न्यञ्चकर्म्मणः ॥ Wait, is there a space between करणे and न्यञ्च? There is no space, it looks like: "करणेन्यञ्चकर्म्मणः" or "करणे न्यञ्चकर्म्मणः". Wait, look at the top of ण: it has an e-matra: णे. Wait, what about the letter after it? It's 'न्य' (nya) with 'ञ्च' (ñca)! And then 'कर्म्मणः' (karmmaṇaḥ)! Wait, what is the word before it? "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥"

Let's double-check line by line to ensure 100% accuracy.

Line 1: २६४ अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके

Line 2: इति । प्रियइति विशेषणाद्विद्या

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७५

कृत्वाऽग्न्यभिमुखौ(१)पाणी स्वस्थानस्थौ सु (२) संयतौ ॥” इति । वामत इति षष्ठीसमर्थात्त्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) तेन वाम- स्य करस्य बाह्यमुपरिस्थम् । आत्माभिमुख-मग्न्यभिमुखं दक्षिणङ्करङ्कुर्वीतेति सम्बन्धः । एवञ्चापरिकृतदक्षिणहस्तः करद्वयमधोमुखमग्न्यभिमुखञ्च भूमावा- रोप्य भूमिजपङ्कुर्यादिति पर्यवसितोऽर्थः ॥ मन्त्रमाह-इदमिति । यथा- “इदम्भूमेर्भजामह इदम्भद्रं सुमङ्गलम् । परा सपत्नान्बाधस्वान्येषाम् विन्दते धनम् ॥” इति । अस्यार्थः । हे अग्ने ! यदेतद् ‘भूमेः’ सम्बन्धि स्थण्डिलम् । (भव- ताधिष्ठितम् ) ‘इदं’ वयं ‘भजामहे’ सेवामहे । “भजसेवायां” (भ्वा०आ०) लट् । गृह्णीम इति यावत् । किम्भूतम् ? ‘भद्रं’ कल्याणकरम्(३) भजनीयं वा । ‘सुमङ्गलम्’ प्रशस्ततरम् । इदमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । किञ्च हे अग्ने ! ‘सपत्नान्’ शत्रूनस्माकम् ‘परावाधस्व’ सुष्ठु (४)पीडय । किञ्च (५)यो- ऽप्यनेन मन्त्रेण विवाहादियज्ञकर्मणि भवदधिष्ठितभूमेरवयवं गृह्णाति सोऽपि ‘अन्येषाम्’ ईश्वराणां ( धनिनाम् ) सम्बन्धि । ‘धनं’ विन्दते’ प्राप्नोति ॥१॥ इति ॥ ३ ॥ वस्वन्तꣳरात्रौ, धनमिति दिवा ॥ ४ ॥ रात्रौ क्रियमाणे कर्म्मणि । वसुशब्दान्तोमन्त्रः पठनीयः । दिवा-दिवसे धन शब्दान्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ “इमꣳस्तोममि”ति तृचेन परिसमूहेत् ॥ ५ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।२-४ ) ‘इमं स्तोमम्’ इति-एवमादिना । तृचेन । तिसृणामृचां समाहारस्तृचम् “ऋक्चित्रेरुत्तरपदादिलोपश्चच्छन्दसि” ( पा० ६।१।३४ वा० ) इति सम्प्रसार- णादौ, कृते रूपम् । “छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ती”ति महाभाष्यम् । तेन “इमं” “भराम” “शकेम”-ति ऋक्त्रयेणेत्यर्थः ॥ ऋचोयथा- “इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सम्माहेमा मनीषा । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मारिषारिषामा वयन्तव ॥ २ ॥

( १ ) ‘हस्तौ’ इति मुद्रितपुस्तकपाठः । ( २ ) “सुसंहतौ” इति मु० पु० पाठः । ( ३ ) ‘“स्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गल शुभम्”त्यमरः ॥ ( ४ ) ‘“बाधृविलोड़ने” ( भ्वा० आ० ) विलोडनं प्रतीघातः । प्रार्थनायां लोट् । “व्यवहिताश्च” ( पा० १।४।८२ ) इत्युपसर्गस्य व्यवहित प्रयोगः ॥ ( ५ ) एषोऽर्थस्तात्पर्य्यगत्या गुणविष्णुवादिभिर्व्याख्यातं इहोद्धृतः ॥

२७६ अह्रैणावाबाधः । [ ४ प्रपाठके भरामैध्मं कृणवामा हवींषिते चितयन्तः पर्वणा पर्वणा वयम् ॥ जावातवे प्रतरां साधया धियोऽग्ने सख्ये मारिषामा वयन्तव ॥ ३ ॥ शकेम त्वा समिधं साधया धियस्ते देवा हविरदन्त्याहुतम् ॥ त्वमादित्याँ२॥ आवहताँ२॥ ह्यस्मस्यग्ने सख्येमारिषामा वयन्तव ॥४॥ इति । आसामर्थाः । वयम् 'इमं' (१)स्तुतिविशेषं 'सम्महेसा' सम्महेम । सम्यक् पूजोपकरणयुक्तं कुर्याम । छान्दसोदीर्घः ( पा० ६।३।१०७ ) एवमग्रे- ऽपि । 'हि' यतः । 'नः' अस्माकम् । 'अस्य' अग्नेः सकाशात् । 'भद्रा' कल्या- णी 'प्रमतिः' प्रकृष्टा बुद्धिः। 'संसदि' सभायां (२) (जनसमाजे) "जायते" इति शेषः । जया वयमपि स्तोतुं प्रभवाम इति भावः

" -> य न्ने द्वादश- -> wait, is it "यन्ने" or "यत्रे"? Look at the character: 'य' then 'त्रे'? Wait! Look at line 23: "अनिमिषत्सत्यं यत्रे द्वादश-" Wait, is it "यत्रे" or "यन्ने"? Look at the conjunct: it has a vertical stem and two slants: 'त्र' with 'े'! Wait, look at 'य' then 'त्रे': यत्रे! In Mantra Brahmana: "अनिमिषत् सत्यं यन् मे द्वादश पुत्राः" or "यत्रे"? Wait, let's look at the image: Is it 'य' + 'त्रे' = यत्रे? Wait, look at 'त्रे' in 'कुशत्रयेण' (line 9) and 'तत्र' (line 8): In line 8: 'स्तत्र' -> त्र has the exact same shape! Wait, but does it have an 'े'? Yes, an e-matra: 'यत्रे'! Wait, could it be 'यन्मे'? In 'न्मे': look at line 5 'वेम': no, in 'सन्नि' line 22: 'न्नि'. In line 21 'आत्मानं': 'त्म'. The letter after 'य' is clearly 'त्र' with 'े' = 'यत्रे'! Wait, could it be 'यत्रे' or 'य

यन्ति । त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि । जपन्तं मा मा प्रतिज्ञापीज्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्व्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदङ्कर्म्मकरिष्यामि तन्मे राध्यतान्तन्मे समृ- द्ध्यतान्तन्म उपपद्यतां समुद्रोमा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथोमा विश्व- वेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु । तस्मै विरूपाय दन्ताञ्जये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ ५॥” इति ॥ अस्यार्थः । ‘भूः’ पृथिवी ‘भुवः’ अन्तरिक्षम् ‘स्वः’ द्यौः ‘ॐ’ ॐकार आत्मा । एतेयदात्मानः । ततोऽपि ‘महान्त’ रुद्राभिन्नरूपम् ‘आत्मानम्’ ‘प्रपद्ये’ प्रपन्नोभवामि । हे भगवंस्त्वं ‘विरूपाक्षोऽसि’ विविध(नाना)रूपनेत्रोभवति । तथाचश्रुतिः “सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महान्- ग्निःप्रणीतः सर्वकर्म्मसु” इति । किञ्च ‘दन्ताञ्जिः’ दन्ताननक्ति व्यञ्जय(१)ती- ति । ‘तस्य’ एवम्भूतस्य ‘ते’ तव ‘शय्या’ शयनस्थानम् । ‘पर्णे’ पर्णतुल्ये उप- लेपनाभ्युक्षणादिभिः संस्कृते स्थण्डिले “भूमौ स्थानमग्नेः” इतिश्रुतेः । ‘गृहं गृहञ्च । सोर्लुक् ( पा० ७।१।३९ ) ‘अन्तरिक्षे’ सुवर्लोके । ‘विमित’ निम्मितं, हिरण्यगर्भप्रभृतिभिः । कीदृशं ! ‘हिरण्मयम्’ हिरण्य(२)मयम् । ‘तत्’ त- स्मिन् । डेलुँक् ( पा० ७।१।३९ ) गृहे ‘देवानाम्’ इन्द्रादीनां ‘हृदयानि’ “तिष्ठ- न्तीति”(३)शेषः । कस्मिन्निव ? ‘अयस्मये’ लौहमये(४) ‘कुम्भे’ “इवे-”ति- शेषः । ‘अन्तःमध्ये’ ‘सन्निहितानि’ एकीभूतानि ‘तानि’ देवताहृदयानि । ‘बल- भृच्च’ बलमुपचयात्मकं बिभर्त्तीतिक्विप् । ‘बलसाच्च’ बलंविपक्षाणां सादयतिस्फो- टयतीतिक्विप् । एतन्नामकौ अग्नेः प्रतीहारौ तौ ‘अप्रमनी’(५) अप्रमादिनौ । ‘अनिमिषत्’ अनिमिषन्तौ(६) सन्तौ यदेतौ ‘रक्षतः’ त्वाम् (अग्निम्) ‘तत् सत्यं’ ताभ्यांहि रक्षितेऽछन्नौ यजमानः पशुपुरोडासादि जुहोति । ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘द्वाद-

( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) अत औणादिक इन् ( उ० ४।१।१६ ) ( २ ) सुवर्णमयम् । “दाण्डिनायने०” ( पा०६।४।१७४ ) त्यादिना निपातः । तथा- च श्रुतिः “ज्वलितमग्निं प्रविशन्तमन्तरिक्षम्” इति ॥ ( ३ ) तैस्तैर्हृदयैक्यस्थिताऽग्निः प्रार्थ्यते कदापुनस्त्वमस्माकमग्रे हविरानविष्यसीति॥ ( ४ ) “अयस्मथादीनि च्छन्दसि” ( पा० १।४।२० ) इतिनिपातितः ॥ ( ५ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ता” इतिन्यायेन । प्रगतमनः शब्दादकारान्तान्मत्वर्थ्या ई-( पा० ५।२।१२२ ) प्रत्यये मत्वादल्लोपः । (पा० ६।४।१४८) प्रमनौ प्रमादी ॥ ततो- नञ्समासः । “वाच्छन्दस-” ( पा० ६।१।१०६ ) ति वा पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ( ६ ) अमीलिताक्षौ । औङोलुक् ( पा० ७।१।३९ ) ॥

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७६ शपुत्राः । अग्न्याख्याएव । 'ते' 'सम्वत्सरे' प्रत्यब्दम् । 'कामप्रेण' (१)अभि- लाषपूरकेण 'यज्ञेन' ज्योतिष्टोमादिना । यजमानं 'याजयित्वा' यागेन सम्पाद्य 'पुनः' 'ब्रह्मचर्य्यम्' ब्रह्मभूतं 'त्वाम्' 'उपयन्ति' । प्रविशन्ति । हे अग्ने ! 'त्वं' 'देवेषु' देवलोकेषु 'ब्राह्मणोऽसि' 'अहं' 'मनुष्येषु' मनुष्यलोकेषु 'ब्राह्मणः' 'वै' निश्चयेन । लोकः 'ब्राह्मणम्' एव 'उपधावति' आश्रयत्वेन ढौकते । ( सेवते ) अतः 'त्वां' त्वाम् 'उपधावामि' परिचरामि(२) । उपधावनकारणमाह — “जपन्तं(३)×××कार्षीः' इति । एदुक्तंभवति-जपहोमकर्मकाले ममप्रातिकू- ल्यम्भागाइति । अतः 'त्वां' 'प्रपद्ये' प्रपन्नोऽस्मि(४)। 'त्वया' 'प्रसूतः' अभ्यनुज्ञातः । 'इदं' प्रस्तुतं 'कर्म्म' करिष्यामि । यतएवमतः 'तत्' एतत्कर्म्म 'मे' मम 'राध्यताम्' (५)संसिध्यतु । 'तन्मे' 'समृद्धयताम्' (६) संवर्द्धताम् । 'तन्मे' 'उपपद्यताम्' फलप्रदानसमर्थं जायताम् । अत्र “तन्मे” इत्यादराति- शये भूयस्त्वम् । अथ यत्ते द्वादशपुत्रा इत्युक्तान्नामतः कतिचन प्रयोगतोनि- र्दिशति-'समुद्रेः' समुद्रइव 'विश्वव्यचाँः' विश्वंव्यचति विविधंगच्छ(७)- तीति विश्वव्यचाः । । 'ब्रह्मँ' तन्नामा अग्निश्च 'मा' माम् । अत्रकर्म्मणि प्रवृत्तम् 'अनुजानातु' अनुज्ञापयतु । तथा 'तुर्थः' तन्नामा 'विश्ववेदाँः' सर्वस्यकर्म्मजातस्यवेदित्रा । 'ब्रह्मणः' उक्तऋपस्य 'पुत्रः' 'मा' माम 'अनुजानातु' । तथा 'खाँत्रः' तन्नामा 'प्रचेताँः' प्रकृष्टमनाअग्निः एवं 'मैत्रावरुणः' मित्रवरुणदेव(८)त्यश्च 'मानुजानातु' पूर्ववदर्थः । हे अग्ने ! यतस्त्वमेवमनेकभेदः । तस्मै तुभ्यं “विरू×××त्रायनमः”॥ ६ ॥ इति ॥ काम्येषु च प्रपदः ॥ ७ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।५ ) ( १ ) "प्रापूरणे" ( अ०प० ) "आतोऽनुपसर्गेकः" ( पा० ३।२।३ ) इति के आ- तोलोपः ( पा० ६।४।६४ ) ॥ ( २ ) "व्यवहिताश्च" ( पा०१।४।८२ ) इत्युपोर्व्यवहितस्य प्रयोगः ॥ ( ३ ) अत्र जुह्वन्तमिति छान्दसोनुम् । ( पा० ६।३।१०९ ) वर्णागमरूपोनैरुक्तस मयेन । “नाभ्यस्ताच्छतुरि-” ( पा० ७।१।७८ ) इति नुमोभावस्य बोधनात् । ( ४ ) "प्रपन्नः शरणागत" इत्यभिधानम् ॥ ( ५ ) "राधसाधसंसिद्धौ” ( दि० प० ) लोट् प्रार्थनायाम् । श्यन् । अत्रपदव्य त्यय आर्षः । ( पा० ३।१।८५ ) ( ६ ) "ऋधुवृद्धौ” ( दि० प० ) लोट् पूर्ववत् ॥ ( ७ ) "अचुगतौ" ( भ्वा उ० ) ततोऽसुन् ( उ० ४।१४८ ) एवमग्रेऽपि । ( ८ ) अत्र “सास्यदेवता” ( पा० ४।२।२४ ) इत्यणादिवृद्धिः ॥ "देवताद्वन्द्वेच” ( पा० ६।३।२६ ) इति पूर्वपदस्यानङ् ॥

then: vertical bar, or wait: Could it be "त्रिर्वाभ्यस्तः"? Wait, look at 'र्वा': in Devanagari, 'वा' has a round belly on the left of the stem. Does this have a round belly? Yes, but look closely: it looks like 'र्भा' or 'र्वा'? Wait, look at "वैरूपाक्षं": 'वै' has a round belly. Here, it has a horizontal line at the top, a loop... wait, no, look at 'र्भा': Wait, compare with 'भूर्भुवः' in line 28: 'भू', 'र्भू'. In 'र्भू', the repha is on 'भू'. Here, look at: त्रि - र् - भा - भ्य - स्त - ः ? Wait, why would there be TWO bha's? Wait, is it "त्रिर्भाभ्यस्तः"? Look at it: त्रि र् (repha) then a letter with 'ा' (aa) then 'भ्य' (bhya) then 'स्तः' (staḥ) Wait! The letter with 'ा' is 'भ'? If it's 'भ', then it reads "त्रिर्भाभ्यस्तः". Wait, could it be "त्रिर्वाऽभ्यस्तः"? Wait! Look at the letter before 'भ्य': it is 'भा'? Wait, could it be "त्रिर्वा"?

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २८१ जपोऽयं समिधमेकाङ्कुशफलपुष्पसहितां गृहीत्वाकार्यः । जपान्ते च कुशमैशा- न्यां परित्यज्य फलपुष्पं ब्रह्मणे निवेद्य समिधन्तूष्णीमग्नौ क्षिपेत् । तथैवा- चारात् । पद्धतिकृतोऽप्येवम् ॥ अङ्गिराः- “वैरूपाक्षंजपेन्मन्त्रं प्रपदंञ्चैव यज्ञवित्” । इति । यज्ञवित्पदन्तदाचारलाभाय । इदमपि समिदादिग्रहणे प्रमाणमिति द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ अथ यज्ञवास्त्वन्ते पूर्णहोमः ( १।८।२६ ) तत्रशौनकः- “अथ पूर्णाहुतिन्दद्याद्गन्धपुष्पफलान्विताम् । साक्षतामूर्ध्वकायश्च समपाच्छक्रदिङ्मुखः ॥” इति । अथ-यज्ञवास्तन्ते ऊर्ध्वकायः । तिष्ठन् । कात्यायनः । “ततः पूर्णाहुतिङ्कृत्वा सर्वतन्त्रसमन्विताम् । गान्द्याद्यङ्गेज्ञवास्त्वन्ते ब्रह्मणे वाससी तथा ॥ इति । ततो-यज्ञवास्त्वन्ते । पूर्णाहुतिङ्कृत्वेत्यन्वयः । वस्त्रदक्षिणाच वि- शेषोपदेशस्थलएव । अन्यथा पूर्णपात्रादिकमेव । “ब्रह्मणे दक्षिणादेया या यत्रपरिकीर्त्तिते”ति वचनात् । गोभिलीये- “पूर्णाहुतिञ्च “मूर्द्धानन्दिव” इत्यभिपातयेत्” इति । पद्धतौ तु-“पूर्ण- होमं यशसे जुहोमी”ति मन्त्रेणायं पूर्णहोमोऽक्तः । मन्त्रलिङ्गात्तदप्यविरुद्धमे- वेतिदिक् ॥ ततो “वसुभ्यः स्वाहे”-त्यविच्छिन्नामाज्यधारामग्नौ दद्यात् । तत्रगृह्यासङ्ग्रहकारः- “यज्ञवास्तुक्रियाङ्गत्वाद् विधिदृष्टेन कर्म्मणा । आज्यधारामविच्छिन्नाम्पातयेदनलोपरि ॥” इति । ततःस्रुवलग्नसघृतभस्मना त्र्यायुषकरणम् । तत्रच- “ततोऽनामिकया कुर्य्याद्विन्दुं सघृतभस्मना । हृद्यंसयोर्ललाटे च त्र्यायुषेतिपदैः क्रमात् ॥” इतिवचनं प्रमाणयंन्ति शिष्टाः । ततः-वसुभ्यः स्वाहेति होमानन्तरम् ॥ एतत्प्रकारउक्तोऽधस्तात्समन्त्रकः ( २।९।२१ ) ॥ इति श्रीः ॥ ३६ गो० गृ० सू०

अथ-सर्वगृह्य(१)कर्माङ्गाभ्युदयिकसूत्रम्-- ( श्राद्धकल्पचतुर्थखण्डस्थम् ) अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्। प्रदक्षिणमुपचारः। ऋज- वोदर्भैः । यवैस्तिलार्थः । सम्पन्नमितितृप्तिप्रश्नः । दधिवदराक्षत- मिश्रान्पिण्डान् । नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्योमातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामिति । अस्तु स्वाहेत्युक्ते न स्वधाम्प्र- युञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥ गो० गृ० सूत्रम्- वृद्धिपूर्त्ते युग्मानाशयेत्। प्रदक्षिणमुपचारः।यवैस्तिलार्थः।(४।३।३५-३७) इतिच॥ अथेत्या(२)रम्भार्थकमपि मुखतोमङ्गलार्थम् । आभ्युदयिके अभ्युदयप्रयोजनके “तदस्ये-”त्यधिकृत्य “प्रयोजनम्” ( पा० ५।१।१०९ ) इतिविहितस्यठञ्इकादेशेन ( पा० ७।३।५ ) पदसिद्धेरुपपादनात् । अभ्युदयः समृद्धिरित्यनर्थान्तरम् । “नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते” इति शुभकर्म्मनिर्णय- धृतं भविष्यपुराणम् । तथा च नान्दीपदस्य चतुर्थीसमासबलेन तदर्थपर- तया नान्दीश्राद्धमप्येतदेवात एवात्र पितरोऽपि नान्दीमुखा एव सूत्रेऽन्यत्रचा- भिहिताः । तदिदं श्राद्धं मातृकापूजा-वसोर्द्धाराऽऽयुष्यमन्त्रजपान्कृत्वा कार्यम् । तथाच कर्म्मप्रदीपे कात्यायनः- कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाऽधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः॥ प्रतिमासु च शुभ्रा-( द्धा )-सु लिखिता वा पटादिषु । अपिवाऽक्षतपुञ्जेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥ कुड्यलग्नां वसोर्द्धारां सप्तवारान्घृतेन तु । कारयेत्पञ्चवारान्वा नातिनीचां नचोच्छ्रिताम् ॥ ( १ ) तथा च सूत्रम्-“सर्वाण्येवान्वाहार्यवन्ति” ( १।१।५ ) इति । अन्वाहार्य- मेतन्मते नान्दीमुखमिति तत्रैवावोचाम ॥ ( २ ) तथा चामरः “मङ्गलाऽनन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ” इति। तत्रसकृदु- च्चरितन्यायेनैकस्यैकत्रानेकार्थत्वमनुपपन्नमिति मुखत इत्युक्तम् । उच्चारणेनैवायं यात्रायां मृदङ्गादिध्वनिवन्मङ्गलं जनयति । तथाचोक्तं “ॐ कारश्चाथशब्दश्चद्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” इति । माङ्गलिकौ-मङ्गलप्रयोजनकौ ॥ “प्रयोजनम्” ( पा० ५।१।१०९ ) इति ठक् । तस्येकः । अत्र “तदस्ये” त्यनुवर्त्तते ।

गोभिल-श्राद्धकल्पे— २८३ आयुष्याणि च शान्त्यर्थं जप्त्वा तत्र समाहितः । षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥” इति ॥ कर्मादिषु-कर्म्मणामादिषु । सर्वेषु-श्राद्धवत्सु । “मातॄः सम्पूजयित्वा तु पितृभ्यः सुसमाहितः । वृद्धिश्राद्धन्ततः कुर्यात्सदाऽभ्युदयकारकम्(१) ॥” इत्यादिवचनेषु सर्वत्राभ्युदयिकसहभावेनैतद्विधानात्तदेकमूलकत्वकल्पना- लाघवात् । “यत्र यत्र भवेच्छ्राद्धन्तत्र तत्रैव मातरः” इति कात्यायनोक्तेश्च । तेन यत्राभ्युदयिकश्राद्धन्न विहितं, यथा निष्क्रमणा- न्नप्राशनयोस्तत्रैतदपि न भवति । सगणाधिपाः । गणेशपूर्विकाः । “पूर्वं(२)वि- नायकः पूज्योमातरस्तदनन्तरम्” ॥ इति वचनात् । मातरस्तु-यथाह बह्व

• ka) Then hyphen -! Then: वक- or बक-! Does वसु mean बक? Wait, does वसु mean "बक"? Or "वृक"? Wait! Look at वक-: could it be वृक-? No, there is no ri-kar under व. It is वक- or चक्र-? Wait, look at राजसु: "राजसु" means "among kings" (Vasu is the name of several kings, like Chediraja Vasu, Vasu Uparichara)! YES! "राजसु" = in the sense of kings (चेदिराजो वसुरुद्देश्यः)! "वसुः ... राजसु" = Vasu is the name of kings! And "तोये" = in water! And "ऽर्क" = the sun! And "भा" = light! And "अग्नौ" / "देवभेदे" = among gods, Agni! And what about "वक-" or "बक-"? Wait, could it be "चेक-"? "केक-"? "कवि-"? "वृक-"? Look at the letters: It is वक- or बक- (in Bengali/Maithili typography, व and ब are often identical, printed as व). Wait, could it be शुक-? No, no u-kar. Could it be वक = a particular king

पातयेद्”—ति दानोद्द्योतलेखनमपि तदभिप्रायकमेवेति द्रष्टव्यम्। इति महा- महो० हर्षनाथशर्म्माणः संस्कारदीपकेप्राहुः। सा च धारा “ॐ एतमुत्यमि”त्यादि वसुप्रकाशकमन्त्रेण कार्या। न तु “वसोः पवित्रमि”ति पारक्येण। अक्रिया(१)पत्तेः। मन्त्रस्यतु सकृदेव पाठो- नत्वावृत्त्या। बीजाभावात्। इति मुरारिमिश्राः। वाचस्पतिमिश्रादयोऽप्येवम्। यद्यप्येकजातीयत्वेऽपि धाराकर्मणाम्भेदात्सर्वत्र मन्त्रान्वयोयुक्तः। “मन्त्रा- न्तैः कर्मादिः सन्निपात्यः” इति कात्यायनसूत्रात्। तथापि गोशतादौ संख्या- विशेषस्य देवतावच्छेदकत्ववत् इहापि सप्तादेरवच्छेदकत्वात्। सप्तत्वाद्यवच्छिन्न- धारादानमेकमेवकर्मेति सकृदेवपाठो मन्त्रस्य। तथा च परिभाषाध्याये का- त्यायनः—“एकद्रव्ये कर्म्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवचनं कृतार्थत्वात्” इति क्रियादौ, मन्त्रवचनमुक्तं, क्रिया च साभ्यासा एकैवेति न पुनर्वचनम्। “सकृते कृतः शास्त्रार्थः” इति न्यायादिति तदर्थ इति दिक्॥ इत्थन्धाराकरणानन्तरम् आयुष्याणि(२)-आयुर्वृद्धिकराणि “आयुष्यं ब्रह्मवर्चस्यम्” इत्यादीनि सूक्तानि। शान्त्यर्थम्-अमङ्गलन्निवृत्त्यर्थम्। अत एव नैतज्जपस्य श्राद्धाङ्गत्वं, फलश्रुत्या प्रधानत्वावगमात्। तदनु-तत्पश्चात्। षड्भ्य इति। मात्रादीनामप्युपलक्षणम्। तथा च शातातपः— “मात्तॄणां प्रथमं श्राद्धं पित्तॄणां तदनन्तरम्। ततोमातामहानाञ्च वृद्धौ श्राद्धत्रयं भवेत्॥” इति। मत्स्यपुराणम्— “उत्सवानन्दसन्ताने यज्ञोद्वाहादिमङ्गले। मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम्॥ ततोमातामहानाञ्च विश्वेदेवास्तथैव च॥” इति। उत्सवानन्दहेतौ सन्ताने। सत्पुत्रोत्पत्ताविति यावत्। अत्रोद्वाहपद- म्बृष्यन्तरोक्तकन्यापुत्रविवाहपरम्। एकमूलकत्वकल्पनालाघवात्। एतेन यज्ञवत् स्वीयविवाहोऽप्याभ्युदयिकनिमित्तमित्यपास्तम्। “स्वपितृभ्यः पिता द- दद्याद्”—ति वचनात् पितुरभावे स्वविवाहस्यापि निमित्तत्वम्। न तु पितरि सत्य- पीति श्राद्धकल्पस्मृतिसारादयः। “अपरे च नान्दीमुखेभ्यः श्राद्धन्तु पितृभ्यः कार्यमृद्धये। ततोविवाहः कर्त्तव्यः शुद्धः शुभफलप्रदः” इति ब्रह्मपुराणवचना- त्स्वविवाहे काम्यमाभ्युदयिकं न तु नित्यमित्याहुः। प्रथमविवाहेऽपि पितुरन्ये-

( १ ) तथा च कात्यायनः। “अक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्मकारिणाम्। अक्रिया च परोक्ताच तृतीयाचायथाक्रिये”-ति॥ ( २ ) आयुषेहितानीत्यर्थे “गवादिभ्यत्वन्” ( पा० ५।१।२ ) यत्प्रत्ययः॥

ेन पार्व्वणे योविधिरुक्तः सोऽत्रामिषव्युदासेन बोध्य इति- Wait, वसिष्ठेन: वसिष्ठेन or वसिष्टेन? Look at line 17: वसिष्ठेन - wait, look at line 16: वसिष्ठोक्तोविधिः. In line 17: वसिष्ठेन पार्व्वणे योविधिरुक्तः सोऽत्रामिषव्युदासेन बोध्य इति- Wait, is it पार्व्वणे (double v)? Yes, पार्व्वणे.

Line 18: तदर्थः। तथा च मधुदानं निषिद्धम्। आमिषत्वात्। अत्र श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि- Wait, श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि-: opening quote is before र्ना! Yes, श्रीदत्तादिभि“र्नात्रामि-.

Line 19: षप्रयोग” इति सिद्धवल्लिखितम्। यत्तु-“पिण्डाँश्च दधिमध्वक्तानवदराणि यवां- Wait, यत्तु-“पिण्डाँश्च: hyphen and quote, then पिण्डाँश्च.

Line 20: स्तथा” इति ब्रह्मपुराणीयवचनेन-पिण्डे मधुदानविधानात्

गोभिल-श्राद्धकल्पे— २८७

“अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह योभवेत् । प्रातरामन्त्रितान्विप्रान्युग्मानुभयतः स्थितान् । उपवेश्य कुशान्दद्यादृजुनैव हि पाणिना ॥” इति । प्रातरिति । तथाचात्र ( वृद्धिश्राद्धे ) श्राद्धदिने प्रातरेवामन्त्रणं, न तु विकृतिन्यायप्राप्त-पाक्षिक-पूर्वदिने । वैकृतविशेषविधेरधिकबलत्वात् । युग्मानिति । तथा च चतुर्विंशतिरत्रश्राद्धिन इति मुख्यः कल्पः । ऋजुनैवेति । पित्र्यतीर्थनिषेधः ॥ तथा— “निपातनं हि सव्यस्य जानुनो न विधीयते क्वचित् । सदा परिचरेद्भक्त्या पितॄनप्यत्र देववत् ॥” इति । सव्यस्य–वामस्य । देववत्–दक्षिणजानुपातेन । प्राङ्मुखोपवेशनेन च ॥ तथा— “नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यन्तीर्थमिष्यते । पात्राणां पूरणादीनि दैवेनैव हि कारयेत् ॥” इति । पित्र्यतीर्थम्-तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्यरूपम् । दैवेन-अङ्गुल्यग्ररूपदेवतीर्थेन । अत्रैतदनन्तरं “सव्येन सोपवीतेन ऋजुदर्भैश्च धीमता । पितॄणां रूपमास्थाय देवाह्यन्नं समश्नते ॥ तस्मात्सव्येन दातव्यं वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः” । इति शुभ- कर्म्मनिर्णये मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ केचिदत्रभूस्वाम्यन्नदानेऽपि दैवविधिमिच्छ- न्ति । तन्न । तस्याभ्युदयिकबहिर्भूतत्वेन दैवविधौ प्रमाणाभावात् । तस्मात्पि- त्र्यविधिनैव तत्कर्त्तव्यम् । आभ्युदयिकबहिर्भावादेव तत्रामिष-(मध्वादि-)प्रयोगोऽपिन निषिद्धः ॥ तथा— “ज्येष्ठोत्तरकरान्युग्मान्कराग्राप्रपवित्रकान् । कृत्वाऽर्घ्यं संप्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते ॥” इति । ज्येष्ठोत्तरकरान्-पूर्वोपवेशितोज्येष्ठस्तदुत्तरकरान्-तत्प्रधानकरान् । ज्येष्ठ- स्योत्तरे उपरि कारा येषान्तादृशानिति वा । युग्मब्राह्मणपक्षे योयदपेक्षया पश्चादुप- पवेशितस्तद्दक्षिणकरोपरि पूर्वोपवेशितदक्षिणकरो यथाभवति तथाऽवस्थिता- निति यावत् । कराग्राप्रपवित्रकान्-कराग्रेऽग्रं यस्य तथाभूतं पवित्रं येषान्ता- दृशान् । कराग्रेऽप्रपवित्रकं पवित्राग्रं येषामिति गौडीयव्याख्यानन्तु न युक्तम् । अग्रपदस्य परनिपातापत्तेः । आर्षत्वानुसरणन्तुसत्याङ्गत्यायुक्तम् । नैकैक- स्येति । तथा च युग्मब्राह्मणपक्षे मिलितहस्त एवार्घ्यं देयम् । तथा— “मधुमध्विति यस्तत्र त्रिज॑पोऽशितुमिच्छताम् । गायत्र्यनन्तरं, सोऽत्र मधुमन्त्रविवर्जितः ॥” इति ॥

२८८ अभ्युदयिक-(नान्दी) श्राद्धविधिः । [ ४र्थं खण्डम्-

मधुमध्विति । त्रिरभ्यस्तो योजपस्तत्र-प्रकृतौ-पार्वणे । अन्नोत्सर्गानन्त- रम् । भोजनपूर्वकाले गायत्रीमधुपाठानन्तरं, स इह विकृतौ आभ्युदयिके मधु- मन्त्रविवर्जितः कार्य इत्यर्थः । एवञ्च नेदानीम्मधुमती(१) पाठः । अन्यदातु स्त पाठ एवेति परिशिष्टप्रकाशः । तेनान्नाभिमन्त्रण एव मधुमन्त्रपाठोनान्य- त्रेति निर्वाधा एवेति श्रीदत्तोपाध्याय-वर्द्धमानोपाध्यायादयः । अत एव पितृभक्तौ “नात्रमधुव्वाता पाठः” इति सामान्यत एवोक्तम् । प्रयोगे च तदुल्लेखानाकृतः रुद्रधरीयश्राद्धविवेकेऽप्येवम् ॥ किन्तु कात्यायनेन तथानेोक्तमिति गोभिलीयैरन्नाभिमन्त्रणे मधुमन्त्रः पाठ्य इति मे प्रतिभातीति महामहो०हर्षनाथशर्म्माणः संस्कारदीपके प्राहुः ॥ तथा— “न