गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ११ ॥ छन्दों के साथ प्रणव का सम्बन्ध और व्याख्यान ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११ ३८३
मकारान्तोऽवसानार्थै । प्रतिष्ठा वा अवसानं, प्रतिष्ठित्या एव । अथोभयोः कामयोराप्त्या
एतौ वै छन्दः प्रवाहावरं छन्दः परञ्छन्दोऽतिप्रवहतः, तस्यायुर्न हिनस्ति, छन्दसां
छन्दोऽतिप्रौढं स्यात्, यत्रैव यं द्विष्यातं मनसा प्रैव विध्येन्छन्दसां क्रन्दत्रे द्रवति वाचं वा
शीर्य्यत इति । त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह, यज्ञस्यैव तद्बर्हिषौ नह्यति, स्थेम्ने बलाया-
विस्रंसाय । यद्यपि छन्दः प्रातःसवने युज्येतार्द्धर्चश एव तस्य शंस्यं गायत्र्या रूपेण ।
अथो प्रातःसवनरूपेणेति, न त्रिष्टुब्जगत्यावेत्तस्मिन् स्थानेऽर्द्धर्चशस्ये यत् किञ्चिच्छन्दः
प्रातःसवने युज्येतां पच्छ एवैनयोः शस्यमिति सा स्थितिः ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ छन्दों के साथ प्रणव का सम्बन्ध और व्याख्यान ॥
(अथ एतत् नाना च्छन्दांसि अन्तरेण गर्ताः इव) फिर यह अनेक छन्द [पूर्व
कण्डिका में कहे हुये] एक दूसरे के बीच गर्तों [गड्ढों] के समान हैं। (अथ एते अविष्ठे
बलिष्ठे) फिर यह दोनों [दो प्रकार के छन्द पूर्व कण्डिका में कहे हुये] अति विख्यात और
अति बलवान् हैं। ('नान्तरे देवते ताभ्यां प्रतिपद्यते) अभिन्न देवता हैं, उन दोनों [दो प्रकार
के छन्दों] से समझा जाता है। (तत् गर्तस्कन्दं रोहस्य रूपं स्वर्ग्यं तदनवानं सङ्क्रामेत्)
उससे गर्त [गड्ढा वा भूमिच्छिद्र] को प्राप्त होके अङ्कुर के रूप स्वर्ग को उसके अनुकूल
निश्चय करके अब वह [पुरुष] अच्छे प्रकार प्राप्त करे। (अमृतं वै प्रणवः, अमृतेन एव
तत् मृत्युं तरति) अमृत [अविनाशी] ही प्रणव [स्तुति योग्य ओम्] है, अमृत
[अविनाशी ओम्] के साथ ही तब वह मृत्यु को पार करता है। (तत् यथा मन्त्रेण वा
वंशेन वा गर्तं सङ्क्रामेत्, एवं तत् प्रणवेन उपसन्तनोति) सो जैसे मन्त्र [विचार] द्वारा
अथवा बांस द्वारा गड्ढे को अच्छे प्रकार प्राप्त करे, वैसे ही तत्त्व को प्रणव द्वारा वह अच्छे
प्रकार फैलाता है। (ब्रह्म ह वै प्रणवः, ब्रह्मणा एव अस्मै तत् ब्रह्म उपसन्तनोति) ब्रह्म
[सब से बड़ा] ही निश्चय करके प्रणव है, ब्रह्म के द्वारा ही इस [संसार] के लिये उस
ब्रह्मज्ञान को मनुष्य अच्छे प्रकार फैलाता है। (प्रजाकामानां प्रणवः शुद्धः मकारान्तः
स्यात्, प्रतिष्ठाकामानां प्रणवः मकारान्तः स्यात् इति ह एके आहुः) प्रजा चाहने वालों
११-(अन्तरेण) परस्परमध्ये (गर्ताः) हसृमृग्रिण्वमि० (उ० ३।८६) गॄ
निगरणे-तन्। भूमिच्छिद्राणि (अविष्ठे) श्रु श्रवणे-अप्, श्रवः-मतुप्, इष्ठन्,
मतुपो लुक्। अतिशयेन प्रसिद्धे (नान्तरे) अनन्तरे। अभेदे (ताभ्याम्) द्विप्रकाराभ्यां
छन्दोभ्याम् (गर्तस्कन्दम्) गर्त+स्कन्दिङ्गतिशोषणयोः-णमुल्। गर्तं स्कत्त्वा
प्राप्य (रोहस्य) अङ्कुरस्य (न) सम्प्रति (सङ्क्रामेत्) सम्यक् प्राप्नुयात् (अमृतम्)
१. नान्तरे देवते से लेकर तदनवानम् तक पूर्व संस्करण का मूल कण्डिका का
पाठ अत्यन्त भ्रष्ट होने के कारण भाष्य भी असङ्गत हो गया है। पाठ हमने शोधा है।
वाक्य का भाव इस प्रकार है-"जो गायत्री एवं जगती छन्दों के पादों में ४-४ अक्षरों का
भेद है मानों गायत्री छन्द का पाद गड्ढे का किनारा है और जगती में ४ अक्षरों की अधिकता
मानों (रोहस्य रूपम् स्वर्ग्यम्) चढ़ाई का स्वर्ग का रूप है ! (तत् अनवानम्) उस पाद
को बिना श्वास तोड़े एक साथ बोलना चाहिये ॥ पहिले दशम कण्डिका में गाय.ो एवं
जगती छन्दों का प्रकरण आया था, उसी का यहाँ पुनः वर्णन है ॥ सम्पा० ॥
३८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११
का प्रणव [ओम्] शुद्ध मकारान्त है, और प्रतिष्ठा चाहने वालों का प्रणव मकारान्त है—ऐसा
कोई कोई कहते हैं । ( शुद्धः प्रणवः इति तु एव स्थितः मीमांसितः ) प्रणव शुद्ध है—यह
जो स्थिर तत्त्व से निर्णय किया हुआ [ सिद्धान्त ] है । ( अथ अतः इह शुद्धः इह पूर्णः
इति शुद्धः प्रणवः शस्त्रानुवचनयोः मध्ये स्यात् इति ह स्म कौषीतकिः आह ) फिर इस
कारण से कि—वह यहाँ शुद्ध है, वह यहाँ पूर्ण है—वह शुद्ध प्रणव दोनों स्तोत्र और व्याख्यान
के बीच में है—ऐसा कौषीतकि [ तत्त्व परीक्षक का पुत्र ऋषि ] कहता है । ( तथा संहितं
भवति मकारान्तः अवसानार्थे ) इस प्रकार से यह संगत होता है—मकारान्त [ ओम् ]
सीमा वा ठहराव के लिये है। ( प्रतिष्ठा वै अवसानं प्रतिष्ठित्थै एव ) प्रतिष्ठा [ठहराव]
ही सीमा है, वह [ ओम् ] प्रतिष्ठा के लिये ही है । ( अथ उभयोः कामयोः आप्त्यै एतौ
वै छन्दःप्रवाहौ अरं छन्दः परं छन्दः अतिप्रवहतः ) फिर [ प्रजा और प्रतिष्ठा की ] दोनों
कामनाओं की प्राप्ति के लिये यह दोनों छन्द प्रवाह अरं छन्द और परं छन्द [ अर्थात्
पर्याप्त छन्द और श्रेष्ठ छन्द ] अत्यन्त करके बहते रहते हैं । ( तस्य आयुः न हिनस्ति,
छन्दसां छन्दः अतिप्रौढं स्यात् ) उस के आयु को वह नहीं नाश करता [ जिसका ]
छन्द [ वेद ज्ञान ] छन्दों के बीच अति पुष्ट होवे । ( यत्र एव यं द्विष्यात् तं मनसा एव
प्र विध्येत् ) जहां पर ही जिससे द्वेष करे, उसको मनन से ही छेद डाले । ( छन्दसां
क्रन्दत्रे वाचं द्रवति वा शीर्यते इति ) छन्दों के बोलने वाले के लिये वह [ शत्रु अपनी ]
वाणी पिघला देता है वा [ आप ] नष्ट हो जाता है । ( त्रिः प्रथमां त्रिः उत्तमाम्
अन्वाह तत् बर्हिसो यज्ञस्य एव स्थेम्ने बलाय अविस्त्रंसाय नह्यति ) वह तीन बार
पहिली [ ऋचा ] और तीन बार सबसे पिछली [ ऋचा ] पढ़ता है और उससे दो वृद्धि-
कारक व्यवहारों [ प्रजा कामना और प्रतिष्ठा कामना, अथवा दो कुशाओं ] को यज्ञ की
स्थिरता के लिये, बल के लिये और अविनाश के लिए नियत करता है । ( यद्यपि प्रात -
सवने अर्धर्चशः एव तस्य शंस्यं छन्दः गायत्र्याः रूपेण युज्येत, अथो प्रातःपवन-
रूपेण इति ) यद्यपि प्रातःसवन में आधी आधी ऋचाओं से ही उस का बोलने योग्य छन्द
गायत्री के रूप से बोला जावे और प्रातःसवन के रूप से भी । ( त्रिष्टुब्जगत्यौ एतस्मिन्
स्थाने अर्धर्चशस्ये न युज्येताम् यत् किञ्चित् छन्दः प्रातःसवने ) त्रिष्टुप् और जगती
छन्द इस स्थान पर आधी आधी ऋचाओं के बोलने में न बोले जावें, जो कुछ छन्द प्रातः-
सवन में [ होवे वह ही बोला जावे ] । ( पच्छः एव एनयोः शस्यम् इति सा
अविनाशि ब्रह्म ( मन्त्रेण ) विचारेण ( वंशेन ) तृणजातिभेदेन ( मीमांसितः ) तत्त्वेन
निर्णीतः ( शस्त्रानुवचनयोः ) स्तोत्रव्याख्यानयोः ( कौषीतकिः ) कुसेरुन्मोमेदेताः ( उ०
४ । १०६ ) कुष निष्कर्षे—इतः, स्वार्थे—कन् दीर्घश्च । कुषीतक—इञ् अपत्यार्थे ।
कुषीतकस्य तत्त्वनिष्कर्षकस्य पुत्रः । ऋषिविशेषः ( संहितम् ) संगतम् ( अवसानम् )
विरामः । सीमा ( अरम् ) अलम् । पर्याप्तम् ( परम् ) श्रेष्ठम् ( अतिप्रौढम् ) अति
प्रवृद्धम् ( क्रन्दत्रे ) कथयित्रे ( द्रवति ) रसीभूतां नग्ना करोति ( बर्हिसो ) वृद्धिभ्य-
हारौ । कुशौ ( स्थेम्ने ) स्थिर—इमनिच् । स्थिरतायै ( अविस्त्रंसाय ) अविध्वं-
साय .( अर्धर्चशः ) अर्धर्चप्रयोगेण ( शंस्यं, शस्यम् ) शंसु कथने—क्यप् ।
कण्डिका १२ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३। क० १२ ३८५
स्थितिः) पाद पाद करके ही इन दोनों [ त्रिष्टुप् और जगती ] का कथन होवे-यह
मर्यादा है ॥ ११ ॥
भावार्थः—प्रणव वा ओम् सर्वनियन्ता और सर्वरक्षक है। जहाँ जहां मन्त्र में अवसान
अर्थात् विराम किया जावे, वहाँ ओम् शब्द बोला जावे ॥ ११ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का अर्थ और अधिक विचारणीय है। प्रणव वा ओम् के लिये
माण्डूक्योपनिषद् और यही गो० ब्रा० पू० १। १६–२८ देखो ॥
कण्डिका १२ ॥
अथात एकाहस्य प्रातःसवनम् । प्रजापतिं ह वै यज्ञं तन्वानं बहिष्पवमान
एव मृत्युः मृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत् । स आग्नेय्या गायत्र्याज्यं प्रत्यपद्यत ।
मृत्युर्वाव तं पश्यत् प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । तं साम्राज्येष्ठ सीदत् । स वायव्या
प्रउगं प्रत्यपद्यत । मृत्युर्वाव तं पश्यत् प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । तं माध्यन्दिने
पवमानेऽसीदत् । स ऐन्द्र्या त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत । मृत्युर्वाव तं पश्यत्
प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । स तेनैव द्रविणे पूर्वो निष्केवल्यस्य स्तोत्रियमासीदत्,
तमस्तृणोत् । तस्मादु य एव पूर्वमासीदति, स तत् स्तृणुते । विद्वान् मृत्युरनवका-
शमपादद्रवत्, अश्रंष्ठसत, इतरो निष्केवल्यम् । तस्मादेकमेवोक्थं होता मरुत्वतीयेन
प्रतिपद्यते । निष्केवल्यमेवात्र हि प्रजापतिं मृत्युर्व्यजहात् ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ एकाह यज्ञ के प्रातःसवन में प्रजापति
मृत्यु को स्तोत्रों द्वारा भगाता है ॥
( अथ अतः एकाहस्य प्रातःसवनम् ) अब यहां एकाह [ एक दिन वाले ] यज्ञ
का प्रातःसवनं [ कहा जाता है ] । ( यज्ञं तन्वानं प्रजापतिं ह वै बहिष्पवमाने एव
मृत्युःमृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत ) यज्ञ फैलाते हुये प्रजापति पर वहिष्पवमान स्तोत्र
[ जैसे—उपास्मै गायता नरः......साम उ० १। १। तृच १-३ वा ६ मन्त्र ] पर ही
मृत्यु [ विघ्न ] ने मृत्युपाश से धावा किया। ( सः आग्नेय्या गायत्र्या आज्यं
प्रत्यपद्यत ) उस [ प्रजापति ] ने आग्नेयी गायत्री से [ अग्नि देवता वाले गायत्री छन्द से,
जैसे—अग्निं दूतं वृणीमहे......ऋग्० १। १२। १-१२, अथवा—समिधाग्निं दुवस्यत......
यजु० ३। १-३ ] आज्य [ उस गायत्री छन्द से घृत, इस नाम वाले स्तोत्र ] को आरम्भ
किया। ( मृत्युः वाव तं प्रजापतिं पश्यत् पर्य्यक्रामत् ) मृत्यु ने उस प्रजापति को देखा
और [ उस पर ] धावा किया। ( तं साम्राज्येष्ठ सीदत् ) उस [ प्रजापति ] को साम्राज्येष्ठ
कथनीयम् । कथनम् ( पच्छः ) पद्-शः । पादशः । पादेन पादेन ( स्थितिः )
मर्यादा ॥
१२—( तन्वानम् ) विस्तारयन्तम् ( बहिष्पवमाने ) एतन्नामके स्तोत्रे
( प्रत्युपाक्रामत ) प्रातिकूल्येन आक्रान्तवान् ( आज्यम् ) एतन्नामकं स्तोत्रम् (पश्यत्)
अपश्यत् (पर्य्यक्रामत् ) आक्रान्तवान् ( साम्राज्येष्ठ ) सामज्येष्ठे । एतन्नामके स्तोत्रे
( सीदत् ) असीदत् । प्राप्नोत् ( प्रउगम् ) प्र+युजिर् योगे—अच्, पृषोदरादिरूपम् ।
२५
३८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ क० १२ ॥
[ बृहत्साम नाम वाले स्तोत्र ] में उस [ मृत्यु ] ने पाया । ( सः वायव्या प्रउगं प्रत्य-
पद्यत ) उस [ प्रजापति ] ने वायवी से [ वायु देवता वाले गायत्री छन्द से, जैसे—वायवा
याहि दर्शतेमे・・・・・・ऋग्० १ । २ । १—३ ] प्रउग [ उस गायत्री छन्द से प्रयोग योग्य, इस
नाम वाला स्तोत्र ] को आरम्भ किया । ( मृत्युः वाव तं प्रजापतिं पश्यत् पर्य्यक्रामत् )
मृत्यु ने उस प्रजापति को देखा और [ उस पर ] धावा किया । ( तं माध्यन्दिने पवमाने
असीदत् ) उस [ प्रजापति ] को माध्यन्दिनं पवमान [ इस नाम वाले स्तोत्र ] में उसने
पाया । ( सः ऐन्द्र्या त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत ) उस [ प्रजापति ] ने ऐन्द्री त्रिष्टुप्
से [ इन्द्र देवता वाले त्रिष्टुप् छन्द से, जैसे—इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम्・・・・・・ऋग्०
१ । ३२ । १—१५ ] मरुत्वतीय [ मरुतों अर्थात् झोकों से युक्त मरुत्वान् इन्द्र अर्थात् वायु
वा बिजुली देवता वाले स्तोत्र ] को आरम्भ किया । ( मृत्युः वाव तं प्रजापतिं पश्यत्
पर्य्यक्रामत् ) मृत्यु ने उस प्रजापति को देखा और [ उस पर ] धावा किया । ( सः पूर्वः
तेन एव द्रविणे निष्केवल्यस्य स्तोत्रियम् आसीदत् तम् अस्तृणोत् ) उस [प्रजापति]
ने पहिले होकर उस [ मरुत्वतीय स्तोत्र ] से ही द्रविण [ नाम वाले यज्ञ भाग ] में निष्केवल्य
[ नाम वाले स्तोत्र ] के स्तोत्रिय [ नाम वाले स्तोत्र भाग ] को पाया और उस [ मृत्यु ]
को ढक दिया । ( तस्मात् उ यः एव पूर्वम् आसीदति, सः तत् स्तृणुते ) इसलिये जो
ही पुरुष पहिले पहुँचता है, वह उस [ मृत्यु ] को ढक देता है। (मृत्युः अनवकाशं विद्वान्
अपाद्रवत्, इतरः निष्केवल्यम् अशंसत् ) मृत्यु अनवसर जानता हुआ भाग गया, दूसरे
[ प्रजापति ] ने निष्केवल्य स्तोत्र पढ़ा । ( तस्मात् एकम् एव उक्थं होता मरुत्वतीयेन
प्रतिपद्यते ) इसलिये एक ही उक्थ [ कहने योग्य स्तोत्र ] को होता मरुत्वतीय स्तोत्र से
आरम्भ करता है। ( निष्केवल्यम् एव अत्र हि प्रजापतिं मृत्यु. व्यजहात् ) निष्केवल्य
स्तोत्र से ही यहाँ प्रजापति को मृत्यु ने छोड़ दिया है ॥ १२ ॥
भावार्थः—जैसे पहिले से विचार के साथ विघ्नों को हटा कर अग्नि प्रज्वलित कर-
के यज्ञ सिद्ध करते हैं, वैसे ही मनुष्य प्रत्येक कार्य्य को पहिले से विचार कर प्रयत्न के साथ
पूरा करें ॥ १२ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका के कुछ २ अंश के लिये ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १४ देखो ॥
विशेषः २—सङ्केतित मन्त्र वेद में देखो ॥
प्रउगं । प्रयोग र्हम् । एतन्नामकं स्तोत्रम् (प्रत्यपद्यत ) प्रारब्धवान् ( मरुत्वतीयम् )
द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोम० ( पा० ४ । २ । ३२ ) मरुत्वत्—छ, अस्य देवता
इत्यर्थे । मरुत्वान् इन्द्रो देवता यस्य तत् स्तोत्रम् ( द्रविणे ) बले—निघ० २ । ६ ।
घने--निघ० २ । १० । एतन्नामके यज्ञभागे ( निष्केवल्यस्य ) एतन्नामकस्य
स्तोत्रस्य ( स्तोत्रियम् ) स्तोत्र--घः । एतन्नामकं स्तोत्रभागम् ( अस्तृणोत् )
आच्छादितवान् ( विद्वान् ) जानन् ( अनवकाशम् ) अनवसरम् (-अपाद्रवत् )
दूरमगच्छत् ( अशंसत् ) स्तुतवान् ( प्रतिपद्यते ) आरभते ( निष्केवल्यम् )
निष्केवल्येन ( व्यजहात् ) विशेषेण त्यक्तवान् ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १३ ३८७
कण्डिका १३ ॥
मित्रावरुणावब्रवीद्, युवं न इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतं मैत्रावरुणीयाम् ।
तथेत्यब्रूताम् । तो सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्येताम् । तो हास्यैतद्यज्ञ-
स्याङ्गमनुसमाहरतां मैत्रावरुणीयाम् । तस्मात् मैत्रावरुणः प्रातःसवने मैत्रावरु-
णानि शंसति । तौ हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम् । यद्देव मैत्रावरुणानि शंसति,
प्रति वां सूर उदिते विधेम नमोभिर्मित्रावरुणोत हव्यैः । उत वामुषसो बुधिः माकं
सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति ऋचाभ्यनूक्तम् । मा नो मित्रावरुणा नो गन्तं रिशादसेति,
मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । प्र वो मित्राय गायतेति उक्थमुखम् । प्र मित्र-
योर्वरुणयोरिति पर्यासः । आयातं मित्रावरुणेति यजति । एते एव तद् देवते
यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न
ह्यानाराशंसाः सीदन्ति ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ प्रातःसवन में मैत्रावरुण द्वारा मित्र और
वरुण की स्तुति ॥
( मित्रावरुणौ अब्रवीत्, युवं नः यज्ञस्य इमम् अङ्गं मैत्रावरुणीयाम् अनु-
समाहरतम् ) वह [ यजमान ] मित्र और वरुण [ हितकारक और उत्तम आचरण वाले
दोनों पुरुषों ] के विषय में [ ब्रह्मा और होता से ] बोला—तुम दोनों हमारे यज्ञ के इस
अङ्ग को मित्र और वरुण वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो । ( तथा
इति अब्रूताम् ) ऐसा ही हो—वे दोनों [ ब्रह्मा और होता ] बोले । ( तौ सयुजौ सबलौ
प्रासहऽ भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम् ) [ -और ] वे दोनों [ मित्र और वरुण ] समान योग
[ मेल ] वाले, समान बल वाले और विजयी होकर मृत्यु को लांघकर चले हैं । ( तो हि
अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गं मैत्रावरुणीयाम् अनुसमाहरताम् ) उन दोनों ने ही इस यज्ञ
के इस अङ्ग को मित्र और वरुण वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है ।
( तस्मात् मैत्रावरुणः प्रातःसवने मैत्रावरुणानि शंसति ) इसलिये मैत्रावरुण [ मित्र
और वरुण की स्तुति करने वाला ऋत्विज् ] प्रातःसवन में मित्र और वरुण वाले [ स्तोत्र ]
बोलता है । ( तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम् अनुसमाहरताम् ) वे दोनों [ मित्र
और वरुण ] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को अनुकूलता से पूरा करें । ( यत् उ एव मैत्रा-
वरुणानि शंसति, मित्रावरुणा वां सूरे उदिते नमोभिः उत हव्यैः प्रति विधेम उत
१३--( मित्रावरुणौ ) हितकरं च श्रेष्ठं च पुरुषम् ( अब्रवीत् ) द्विकर्मकः ।
अकथयत् ( युवम् ) युवाम् ( अनुसमाहरतम् ) अनुकूलतया समापयतम् ( मैत्रा-
वरुणीयाम् ) मित्रवरुणसम्बन्धिनीं स्तुतिम् ( सयुजौ ) युजिर् योगे - क्विप् ।
समानं युञ्जानौ ( सबलौ ) समानबलवन्तौ ( प्रासहा ) प्र+षह मर्षणे अभिभवे
च--अच्, आर्षो दीर्घः, विभक्तेराकारः । प्रकर्षेण जेतारौ ( अति ) अतीत्य ।
उल्लङ्घ्य ( प्रति ) प्रत्यक्षेण ( सूरे ) सूर्य्ये ( उदिते ) उद्गते ( विधेम ) पूजयेम
३८८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १३ ॥
वाम् उषसः बुधिः सूर्यस्य रश्मिभिः साकम्--इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) क्योंकि वह
ही [ मैत्रावरुण ] मित्र और वरुण वाले स्तोत्र [ इस प्रकार ] पढ़ता है--हे मित्र और
वरुण ! [ हितकारक और उत्तम आचरण वाले पुरुषो ] तुम दोनों को सूर्य के उदय होने
पर सत्कारों और ग्रहण करने योग्य अन्नों से प्रत्यक्ष करके हम पूजें, और तुम दोनों को प्रभात
वेला के ज्ञान में सूर्य की किरणों के साथ [ हम पूजें ]—यह इस ऋचा [ ब्राह्मण वचन ]
करके अनुकूल कहा गया है । ( रिशादसा मित्रावरुणा मा, नः नः गन्तम्, इति
मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ ) हे दुःख के नाश करने वाले मित्र और वरुण [ हितकारक
और उत्तम आचरण वाले पुरुषो ] तुम दोनों मत [ जाओ ], हमको हमको प्राप्त हो--
यह [ और पहिला ब्राह्मण वचन ] मैत्रावरुण के स्तोत्र के अनुरूप दो [ मन्त्र ] हैं । ( प्र वो
मित्राय गायत--इति उक्थमुखम्, प्र मित्रयोर्वरुणयोः, इति पर्यासः, आ यातं
मित्रावरुणा--इति यजति ) प्र वो मित्राय गायत--ऋग्० ५ । ६८ । १, यह उक्थ यज्ञ
का आरम्भ है, प्र मित्रयोर्वरुणयोः-ऋग्० ७ । ६६ । १, यह अन्त है, आ यातं मित्रावरुणा--
ऋग्० ७ । ६६ । १६, इससे वह यज्ञ करता है । ( एते एव देवते तत् यथाभागं प्रीणाति,
वषट्कृत्य अनुवषट्करोति ) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग के अनुसार
वह प्रसन्न करता है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता
है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे
[ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं--नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [ नहीं बढ़ते हैं ] ॥ १३ ॥
भावार्थः—चतुर मनुष्य विद्वानों की स्तुति उनके गुणों के अनुकूल करते हैं, उससे
संसार में आनन्द बढ़ता है ॥ १३ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१—प्र वो मित्राय गायत वरुणाय विपा गिरा । महिक्षत्रावृतं बृहत्--ऋग्०
५ । ६८ । १ ॥ [ हे विद्वानों ] ( वः ) अपने लिये ( विपा गिरा ) प्रेरित [ वेद ] वाणी
से ( मित्राय ) मित्र [ हितकारक ] और ( वरुणाय ) वरुण [ उत्तम आचरण वाले
पुरुष ] की ( प्र गायत ) अच्छे प्रकार बड़ाई करो । ( महिक्षत्रौ ) वे दोनों बड़े हानि से
बचाने वाले ( बृहत् ) बड़े ( ऋतम् ) सत्य नियम रूप हैं ॥
( नमोभिः ) सत्कारैः ( उत ) च ( हव्यैः ) ग्राह्यैरन्नैः ( बुधिः ) भुवः कित्
( उ० २ । ११२ ) बुध अवगमने--इसिन्, विभक्तेर्लुक् । बुधिसि । बोधे ( मा )
निषेधे ( मा गन्तम् ) मा गच्छतम् ( नः ) अस्मान् ( रिशादसा ) शत्रुनाशकौ
( पर्यासः ) परि उपरमे + अस सत्तायां--घञ् । समाप्तिः । अन्तः ( अभिमृशन्ते )
सर्वतो विचारयन्ति ऋषयः ( न ) निषेधे ( आप्याययन्ति ) वर्धयन्ति ( अनाराशंसाः )
नञ् + नृ नये--अच् + शंसु हिंसायां स्तुतौ कथने च--घञ् । नराः नेतारः शस्यन्ते
प्रशस्यन्ते यत्र स नराशंसः, नराशंसः एव नाराशंसः । नराणां प्रशंसारहितो यज्ञः
( सीदन्ति ) गच्छन्ति । प्रवर्त्तन्ते ॥
कण्डिका १४ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १४ ॥ ३८१
२—प्र मित्रयोर्वरुणयोः स्तोमो न एतु शूष्यः । नमस्वान् तुविजातयोः—ऋग्०
७ । ६६ । १५ ॥ (तुविजातयोः) बहुत प्रसिद्ध (मित्रयोः, वरुणयोः) मित्र और वरुण
[हितकारक और श्रेष्ठ आचरण वाले] दोनों को (नः) हमारा (शूष्यः) सुख देने वाला
और (नमस्वान्) उत्तम अन्नों वाला (स्तोमः) स्तुति योग्य व्यवहार (प्र एतु) अच्छे
प्रकार प्राप्त हो ॥
३—आ यातं मित्रावरुणा जुषाणावाहूतिं नरा। पातं सोममृतावृधा—ऋग्०
७ । ६६ । १६ ॥ (नरा) हे दोनों नरो ! [नेताओं] (मित्रावरुणा) मित्र और वरुण !
[हितकारक और उत्तम आचरण वाले पुरुषों] (आहुतिम्) आहुति [भेंट] को
(जुषाणौ) सेवन करते हुये (आ यातम्) आओ, (ऋतावृधा) हे सत्य नियम बढ़ाने
वाले दोनों (सोमम्) सोम [तत्त्व रस] की (पातम्) रक्षा करो ॥
कण्डिका १४ ॥
इन्द्रमब्रवीत्, त्वं न इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहर¹ ब्राह्मणाच्छंसीयाम्। केन
सहेति। सूर्य्येणेति। तथेत्यब्रूताम्। तौ सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम्।
तौ ह्यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतां ब्राह्मणाच्छंसीयाम्। तस्माद् ब्राह्मणाच्छंसी
प्रातःसवन ऐन्द्राणि सूर्य्याण्यङ्गानि शंसति। तौ ह्यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम्।
यद्वेव ऐन्द्राणि सूर्य्याण्यङ्गानि शंसति, इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि
पूर्वपीतिरिति ऋचाभ्यनूक्तम्। आ याहि सुषुमा हि त आ नो याहि सुतावत इति
ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ। अयमु त्वा विचर्षण इति उक्थमुखम्। उद्
घेदभिश्रुतामघमिति पर्य्यासः। इन्द्र ऋतुविदमिति यजति। एते एव तद् देवते यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमृशन्ते, नाप्याययन्ति न ह्वानाराशंस्याः
सीदन्ति ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ प्रातः सवन में ब्राह्मणाच्छंसी द्वारा इन्द्र॑ और
सूर्य की स्तुति ॥
(इन्द्रम् अब्रवीत्, त्वं नः यज्ञस्य इमम् अङ्गं ब्राह्मणाच्छंसीयाम् अनुसमाहर)
वह [यजमान] इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] के विषय में [ब्रह्मा और होता से]
बोला—तू [तुम दोनों] हमारे यज्ञ के इस अङ्ग को ब्राह्मणाच्छंसी [वेद से स्तुति करने
वाले ऋत्विज्] वाली [स्तुति] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो। (केन सह इति)
[वे बोले] किसके साथ। (सूर्येण इति) [यजमान बोला] सूर्य [प्रेरणा करने वाले
वा सूर्य के समान प्रतापी पुरुष] के साथ। (तथा इति अब्रूताम्) वे दोनों [ब्रह्मा और
होता] बोले—ऐसा ही हो। (तौ सयुजौ सबलौ प्रासहा भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम्)
और वे दोनों [इन्द्र और सूर्य] समान योग [मेल] वाले, समान बल वाले और विजयी
१४—(इन्द्रम्) परमैश्वर्यवन्तं पुरुषम् (त्वम्) युवाम् (अनुसमाहर)
१. पू. सं. 'समाहरन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १४ ॥
होकर मृत्युं को लांघ कर चले हैं। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गं ब्राह्मणाच्छंसीयाम्
अनुसमाहरताम्) उन दोनों ने ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को ब्राह्मणाच्छंसी वाली
[स्तुति] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है। (तस्मात् ब्राह्मणाच्छंसी प्रातःसवने
ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) इसलिये ब्राह्मणाच्छंसी [ऋत्विज्] प्रातःसवन में
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को बोलता है। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम्
अनुसमाहरताम्) वे दोनों [इन्द्र और सूर्य] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को अनुकूलता से पूरा
करें। (यत् उ एव ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) क्योंकि वह ही [ब्राह्मणाच्छंसी]
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को [इस प्रकार] बोलता है—(इन्द्र पिब प्रतिकामं
सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः—इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्र पिब प्रतिकामं
[ऋ० १० । ११२ । १] इस ऋचा [वेद मन्त्र] करके अनुकूल कहा गया है। (आ याहि
सुषुमा हि ते [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि सुतावतः......इति ब्राह्मणाच्छंसिनः
स्तोत्रियानुरूपौ) आ याहि सुषुमा [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि [ऋ०
८ । १७ । १] यह दो [मन्त्र] ब्राह्मणाच्छंसी के स्तुति के अनुरूप हैं। (अयमु त्वा
विचर्षणे—इति उक्थमुखम्) अयमु त्वा [ऋ० ८ । १७ । ७] यह उक्थ यज्ञ का
आरम्भ है। (उद् घेदभि श्रुता मघम्......इति पर्य्यासः) उद् घेदभि श्रुता मघम् [ऋ०
८ । ६३ । १] यह अन्त है। (इन्द्र ऋतुविदम्......इति यजति) इन्द्र ऋतुविदम्
[अथ० २० । ७ । ४] इससे वह यज्ञ करता है। (एते एव देवते तत् यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग
के अनुसार प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [अन्तिम आहुति दान]
करता है। (प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति)
वे [ऋषि लोग] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [नहीं बढ़ते हैं] ॥ १४ ॥
भावार्थः—कण्डिका १३ के समान है ॥ १४ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः । हर्षस्व
अनुकूलतया समापय (ब्राह्मणाच्छंसीयाम्) ब्राह्मणाच्छंसिसम्बन्धिनीं स्तुतिम् (सूर्याणि)
सूर्य-यत् । सूर्यसम्बन्धीनि (प्रतिकामम्) यथेच्छम् (सुतस्य) अभिषुतसोमस्य
(प्रातःसावः) प्रातः + षुञ् अभिषवे—घञ् ।' प्रातःकालाभिषुतः सोमरसः (पूर्वपीतिः)
पूर्वपातव्यरसः (सुषु'म) अभिषुतवन्तो वयम् (सुतवतः) उत्तमसन्तानयुक्तान्
(विचर्षणे) कृषेरादेश्च चः (उ० २ । १०४) वि+कृष विलेखने—अनिः, कस्य चः ।
विचर्षणिः पश्यतिकर्मा—निघ० ३ । ११ हे विविधं द्रष्टः । दूरदर्शिन् (उत्) ऊर्ध्वम्
(घ) अवश्यम् (इत्) एव (श्रुतमघम्) प्रख्यातधनयुक्तम् (ऋतुविदम्) प्रज्ञाप्रापकम्
अन्यद्गतम्—कं० १३ ॥
१. षुधातोर्लिटि उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५ ३६१
हन्तवे शूर शत्रूनुक्थेभिष्टे वीर्या३ प्र ब्रवाम--ऋग्० १० । ११२ । १ ॥ ( इन्द्र ) हे
इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष ] ( प्रतिकामम् ) इच्छानुसार ( सुतस्य ) निचोड़े हुये
( तत्त्वरस ] का ( पिव ) तू पान कर, ( प्रातःसावः ) प्रातःसवन का हवि ( तव हि )
तेरा ही ( पूर्वपीतिः ) प्रथम पान है। ( शूर ) हे शूर ! (शत्रून् हन्तवे ) शत्रुओं के मारने
को ( हर्षस्व ) प्रसन्न हो, ( उक्थेभिः ) स्तोत्रों से ( ते वीर्या ) तेरे वीर कर्मों को ( प्र
ब्रवाम ) हम कहें ॥
२--आ याहि सुषुमा हि त इन्द्र सोम पिवा इमम् । इदं बर्हिः सदो मम--
ऋग्० ८ । १७ । १ ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] ( आ याहि ) तू
आ, ( ते हि ) तेरे लिये ही ( सोमम् ) सोम [ तत्त्वरस ] ( सुषुम ) हमने निचोड़ा है,
( इमं पिव ) इसको पी, ( मम ) मेरे ( इदं बर्हिः) इस वृद्धिकारक व्यवहार में ( आ
सदः ) बैठ ॥
३--आ नो याहि सुतावतोऽस्माकं सुष्टुतीरुप । पिवा सु शिप्रिन्नन्धसः
अथर्व० २० । ४ । १, ऋग्० ८ । १७ । ४ ॥ [ हे इन्द्र राजन् ! ] ( अस्माकं सुष्टुतीः )
हमारी सुन्दर स्तुतियों को ( उप = उपेत्य ) प्राप्त होकर ( सुतवतः ) उत्तम पुत्रादि
[ सन्तानों ] वाले ( नः ) हम लोगों को ( आ याहि ) आकर प्राप्त हो । ( शिप्रिन् ) हे
दृढ़ जबड़े वाले ( अन्धसः ) इस अन्न रस का ( सु ) भले प्रकार ( पिव ) पान कर ॥
४--अयमु त्वा विचर्षणे जनीरिवाभि संवृतः । प्र सोम इन्द्र स॒र्पतु--अथर्व०
२० । ५ । १, ऋ० ८ । १७ । ७ ॥ (विचर्षणे ) हे दूरदर्शी ( इन्द्र ) इन्द्र ! [ परम
ऐश्वर्य वाले पुरुष ] ( अयम् उ ) यह ही ( अभि ) सब प्रकार ( संवृतः ) यथा विधि
स्वीकार किया हुआ ( सोमः ) सोम [ महोषधियों का रस ], ( जनीः इव ) कुल स्त्रियों के
समान, ( त्वा ) तुझको ( प्र सर्पतु ) अच्छे प्रकार प्राप्त होवे ॥
५--उद् घेदभि श्रुतामघं वृषभं नर्यापसम् । अस्तारमेषि सूर्य--अथर्व० २० ।
७ । १, ऋग्० ८ । ६३ । १, [ सायणभाष्य ] । साम० पू० २ । ४ । १ ॥ ( सूर्य ) हे
सूर्य ! [ सर्वव्यापक वा सर्वप्रेरक परमेश्वर ] (श्रुतमघम्) विख्यात धन वाले, (वृषभम्)
बलवान्, ( नर्यापसम् ) मनुष्यों के हितकारी कर्म वाले, ( अस्तारम् अभि ) शत्रुओं के
गिराने वाले पुरुष को ( इत् ) ही ( घ ) निश्चय करके ( उद् एषि ) तू उदय होता है ॥
६--इन्द्र ऋतुविदं सुतं सोमं हर्य पुरुष्टुत । पिवा वृषस्व तातृपिम्--अथर्व०
२० । ६ । २, तथा २० । ७ । ४ ॥ ( पुरुष्टुत ) हे बहुतों से बड़ाई किये गये ( इन्द्र )
इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले सेनापति ] ( ऋतुविदम् ) बुद्धि प्राप्त कराने वाले ( तातृपिम् )
तृप्त कराने वाले, ( सुतम् ) सिद्ध किये हुये ( सोमम् ) सोम [ महोषधियों के रस ] की
( हर्य ) इच्छा कर ( पिव ) पी (आ) और (वृषस्व) बलवान् हो ॥
कण्डिका १५ ॥
इन्द्राग्नी अब्रवीत्, 'युवाञ्च इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतमच्छावाकीयाम् । तथेत्य-
ब्रूताम् । तौ सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम् । तो हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनु-
१. पू. सं. “युवम्” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १५ ।। प्रातःसवन में अच्छावाक द्वारा इन्द्र और
५९२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५
समाहरतामच्छावाकीयाम्। तस्मादच्छावाकः प्रातःसवन ऐन्द्राग्नानि शंसति। तौ
हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम्। यद्वैवेन्द्राग्नानि शंसति, प्रातर्यावभिरागतन्देवे-
भिर्जेन्यावसू। इन्द्राग्नी सोमपीतय इति, ऋचाभ्यनूक्तम्। इन्द्राग्नी आगतन्तोशा
वृत्रहणा हुव इति, अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ। इन्द्राग्नी अपसस्परीत्युक्थमुखम्।
इहेन्द्राग्नी उपह्वय इति पर्यासः। इन्द्राग्नी आगतमिति, यजति। एते एव तद्देवते
यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न
ह्यनाराश१ꣳ साः सीदन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ।। प्रातःसवन में अच्छावाक द्वारा इन्द्र और
अग्नि की स्तुति ॥
(इन्द्राग्नी अब्रवीत्, युवां नः यज्ञस्य इमम् अङ्गम् अच्छावाकीयाम् अनुसमा-
हरतम्) वह [ यजमान ] इन्द्र और अग्नि [ वायु और विजुली के समान अध्यापक और
उपदेशक दोनों ] के विषय में [ ब्रह्मा और होता से ] बोला—तुम दोनों हमारे यज्ञ के इस
अङ्ग को अच्छावाक वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो। ( तथा इति
अब्रूताम् ) ऐसा ही हो—वे दोनों [ ब्रह्मा और होता ] बोले। ( तौ सयुजौ सबलौ
प्रासहा भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम् ) [ और ] वे दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] समान योग
[ मेल ] वाले, समान बल वाले और विजयी होकर मृत्यु को लांघ कर चले हैं, ( तौ हि
अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम् अच्छावाकीयाम् अनुसमाहरताम् ) उन दोनों ने ही इस यज्ञ
के इस अङ्ग को अच्छावाक वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है।
( तस्मात् अच्छावाकः प्रातःसवने ऐन्द्राग्नानि शंसति ) इसलिये अच्छावाक [ऋत्विज्]
प्रातः सवन में इन्द्र और अग्नि वाले [ स्तोत्र ] बोलता है। ( तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत्
अङ्गम् अनुसमाहरताम् ) वे दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को
अनुकूलता से पूरा करें। ( यत् उ एव ऐन्द्राग्नानि शंसति, प्रातर्यावभिरागतं देवे-
भिर्जेन्यावसू। इन्द्राग्नी सोमपीतये--इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) क्योंकि वह ही [ अच्छा-
वाक ] इन्द्र और अग्नि वाले स्तोत्र [ इस प्रकार ] पढ़ता है—[ प्रातर्यावभिरा······ऋग्०
८ । ३८ । ७ ]—यह इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। ( इन्द्राग्नी आगतम्, तोशा
वृत्रहणा हुवे इति अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ) हे इन्द्र और अग्नि ! तुम दोनों आओ—
ऋ० ३ । १२ । १, सन्तुष्ट करने वाले शत्रुओं के मारने वाले दोनों को मैं बुलाता हूँ—ऋ०
३ । १२ । ४—यह अच्छावाक के स्तोत्र के अनुकूल दो [ मन्त्र ] हैं। ( इन्द्राग्नी अपस-
स्परि—इति उक्थमुखम् ) हे इन्द्र और अग्नि ! [ वायु और बिजुली के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] तुम्हारे कर्म के सब ओर—ऋ० ३ । १२ । ७—यह उक्थ यज्ञ का
आरम्भ है। ( इहेन्द्राग्नी उपह्वये, इति पर्यासः ) यहाँ पर इन्द्र और अग्नि [ वायु और
१५—(अच्छावाकीयाम् ) अच्छावाकसम्बन्धिनीं स्तुतिम् (अच्छावाकः) ऋत्विग्
विशेषः ( प्रातर्यावभिः ) गो० उ० २ । २० । प्रातर्गामिभिः ( जेन्यावसू ) गो० उ०
२ । २० । जयशीलधनवन्तौ ( सोमपीतये ) अमृतरसपानाय ( तोशा ) तुष प्रीतौ तोषे
च—घञ्, षस्य शः। विभक्तेराकारः। तोषौ। सन्तोषको ( वृत्रहणा ) शत्रुनाशकौ
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५ ॥ ५९३
अग्नि के समान सभापति और सेनापति दोनों ] को समीप में बुलाता हूं—ऋ० १ । २१ ।
१ । यह अन्त है । ( इन्द्राग्नी आगतम्—इति यजति ) हे इन्द्र और अग्नि ! तुम दोनों
आओ—ऋ० ३ । १२ । १ ।, इससे वह यज्ञ करता है । ( एते एव देवते तत् यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति ) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग
के अनुसार वह प्रसन्न करता है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ]
करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे
[ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [ नहीं बढ़ते हैं ] ॥ १५ ॥
भावार्थः—कण्डिका १३ के समान है ॥ १५ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—( प्रातर्यावभिरागतं······ऋ० ८ । ३८ । ७ ) इस मन्त्र का अर्थ पृ० ३५२ में
किया है, वहीं देखें ॥
२—इन्द्राग्नी आ गतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् । अस्य पातं धियेषिता—ऋ०
३ । १२ । १ ॥ ( इन्द्राग्नी ) हे इन्द्र और अग्नि ! [ वायु और बिजुली के समान अध्यापक
और उपदेशक दोनों ] ( गीर्भिः ) वेदवाणियों के साथ ( नभः ) अन्तरिक्ष से ( वरेण्यम् )
स्वीकार करने योग्य ( सुतम् ) पुत्र को ( आ गतम् ) प्राप्त हो, और ( धिया ) श्रेष्ठ बुद्धि से
( इषिता ) ज्ञान देने वाले दोनों ( अस्य ) इस [ पुत्र ] की ( पातम् ) रक्षा करो ॥
३—तोशा वृत्रहणा हुवे सजित्वानापराजिता । इन्द्राग्नी वाजसातमा—ऋ०
३ । १२ । ४ ॥ ( तोशा ) सन्तुष्ट करने वाले, ( वृत्रहणा ) शत्रुओं के मारने वाले,
( सजित्वाना ) विजयी वीरों सहित रहने वाले, ( अपराजिता ) नहीं हराये गये
( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि [ सूर्य और बिजुली के समान सभापति और सेनापति दोनों ]
को ( हुवे ) मैं बुलाता हूं ॥
४—इन्द्राग्नी अपसस्पर्युप प्र यन्ति धीतयः । ऋतस्य पथ्या३ अनु—ऋ०
३ । १२ । ७ ॥ ( इन्द्राग्नी ) हे इन्द्र और अग्नि [ वायु और बिजुली के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] ( धीतयः ) [ हमारे ] कर्म ( अपसः परि ) [ तुम्हारे ] कर्म के सब
ओर ( ऋतस्य ) सत्य नियम के ( पथ्याः अनु ) बड़े मार्गों से ( उप प्र यन्ति ) समीप
में अच्छे प्रकार चलते हैं ॥
५—इहेन्द्राग्नी उपह्वये तयोरित्स्तोममुश्मसि । ता सोमं सोमपातमा—ऋ० १ ।
२१ । १ ॥ ( इह ) यहां पर ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि [वायु और अग्नि के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] को ( उप ह्वये ) समीप में बुलाता हूं, ( तयोः इत् ) उन दोनों
की ही ( स्तोमम् ) गुण प्रशंसा ( उश्मसि ) हम चाहते हैं । ( ता ) वे दोनों ( सोमम् )
( हुवे ) आह्वयामि ( अपसः ) कर्मणः—निघ० २ । १ ( परि ) सर्वतः । अन्यद्
गतम्—क० १३ ॥
कण्डिका १६॥
३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६
उत्पन्न संसार में (सोमपातमा) अत्यन्त सोम [तत्त्व रस] के पीने वाले [अथवा
अत्यन्त ऐश्वर्य के रक्षक] हैं॥
६-इन्द्राग्नी आगतम्-ऊपर संख्या २ देखो॥
कण्डिका १६॥
अथ शंसावोमिति, स्तोत्रियायानुरूपायोक्थमुखाय परिधानीयायै इति,
चतुश्चतुराह्वयन्ते । चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति । अथो चतुष्पादः पशवः,
पशूनामाप्त्यै अथो चतुष्पर्वाणो हि प्रातःसवने होत्रकाः । तस्माच्चतुःसर्वे गायत्राणि
शंसन्ति । गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति । तद्यत् समवतीभिः
परिदधति, अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति,
तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं,
तत्समृद्धम् । सर्वेऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरया-
मेति । अयं वै लोकः प्रातःसवनम् । तस्य पञ्च दिशः पञ्चोक्थानि । प्रातःसवनस्य स
एतैः पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ प्रातःसवन में (शंसावोम्) मन्त्र को
चार चार बार बोलें ॥
(अथ शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थमुखाय परिधानीयायै
इति चतुः चतुः आह्वयन्ते) फिर (शंसाव ओम्) हम दोनों स्तुति करें, हां
[क० १०]-इस मन्त्र से स्तोत्रिय [स्तुति योग्य व्यवहार] के लिये, अनुरूप [विषय
की अनुकूलता] के लिये, उक्थमुख [यज्ञ की मुख्यता] के लिये और परिधानीया
[समाप्ति क्रिया] के लिये--इस प्रकार चार चार बार वे बोलते हैं। (चतस्रः वै दिशः,
दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति) चार ही दिशा हैं, दिशाओं में उससे वे [याजक] प्रतिष्ठा
पाते हैं। (अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै) फिर चार पांव वाले पशु होते हैं,
पशुओं की प्राप्ति के लिये [यह यज्ञ है]। (अथो प्रातः सवने चतुष्पर्वाणः हि
होत्रकाः) फिर प्रातःसवन में चार प्रकार वाले ही सहायक होता लोग होते हैं। (तस्मात्
चतुः सर्वे गायत्राणि शंसन्ति) इसलिये चार बार वे सब गायत्री [गाने योग्य] छन्द
वाले स्तोत्रों को बोलते हैं। (गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति, यत्
तत् समवतीभिः परिदधति) गायत्री [गाने योग्य] छन्द वाले ही प्रातःसवन को वे सब
समवती ऋचाओं से [सम शब्द वाली ऋचाओं से जैसे-समं ज्योतिः सूर्येण...... अथर्व०
१६-(शंसावोम्) क० १० (स्तोत्रियाय) स्तुतियोग्यव्यवहाराय
(अनुरूपाय) विषयानुकूलत्वाय (उक्थमुखाय) यज्ञमुख्यतायै (परिधानीयायै)
समाप्तिक्रियायै (प्रतितिष्ठन्ति) प्रतिष्ठां प्राप्नुवन्ति (चतुष्पर्वाणः) स्नामदि-
पद्यर्तिपृ० (उ० ४ । ११३ ।) पृ पालनपूरणयोः-वनिप् । चतुरङ्गोपेतः
(समवतीभिः) समशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः (उदर्कः) उत्+ऋच स्तुतौ-घञ् ।
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६ ३९५
४ । १८ । १, इत्यादि मन्त्रों से समाप्त करते हैं, क्योंकि वहां समवती ऋचाओं से वे
समाप्त करते हैं । ( अन्तः वै पर्यासः अस्तः उदर्कः, अन्तेन एव अन्तं परिदधति ) अन्त
ही पर्यास [ विराम ] है, अन्त ही उदर्क [ अवसान वा विच्छेद अर्थात् रोक ] है, अन्त के
साथ ही अन्त को वे समाप्त करते हैं [ एक एक विषय पर रुक कर दूसरे को आरम्भ करके
पूरा करते हैं ] । ( सर्वे मद्वतीभिः यजन्ति, यत् तत् मद्वतीभिः यजन्ति ) वे सब
मद्वती [ मद् शब्द वाली ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं [ याज्या ऋचा बोलते हैं ], क्योंकि
वहाँ मद्वती ऋचाओं से वे यज्ञ करते हैं । ( सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिः अभिरूपाभिः
यजन्ति ) वे सब सुतवती [ सुत शब्द वाली ] ऋचाओं से, पीतवती [ पीत शब्द वाली ]
ऋचाओं से और अभिरूप [ विषय के अनुकूल ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं । [ मद्वती,
सुतवती और पीतवती ऋचाओं के लिये देखो आगे ऋग्० १ । १६ । ८ । और बहुवचन
शब्द होने से ब्राह्मण में समस्त इस नौ ऋचा वाले सूक्त का ग्रहण अभीष्ट है। अभिरूप शब्द
से यह प्रयोजन है कि अभीष्ट देवता की स्तुति में उस देवता के सूचक पद आ जावें ] ।
( यत् यज्ञे अभिरूपं, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में अनुकूल [ विषय के अनुकूल कर्म ] है,
वह समृद्ध है । ( सर्वे स्विष्टकृत्वा अनुवषट् कुर्वन्ति ) सब स्विष्टकृत् मन्त्र [ यदस्य
कर्मणोऽत्यरीरिचं.........देखो—गो० उ० ३ । १ ] पढ़कर अनुवषट् [ समाप्ति सूचक पद ]
पढ़ते हैं । ( अनुवषट्कारः स्विष्टकृतं नेत् अन्तरयाम इति ) अनुवषट्कार स्विष्टकृत् मन्त्र
को कभी भी बीच [ व्यवधान ] से नहीं लेता [ स्विष्टकृत् के पीछे ही अनुवषट् होता है ] ।
( अयं वै लोकः प्रातःसवनम् ) यह ही लोक प्रातःसवन है । ( तस्य पञ्च दिशः, प्रातः-
सवनस्य पञ्च उक्थानि ) उस [ लोक ] की पांच दिशायें [ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर
और एक ऊपर नीचे की दिश ] हैं और प्रातःसवन के पांच उक्थ [ समवती, मद्वती, सुत-
वती, पीतवती और अभिरूपा ऋचाओं वाले स्तोत्र ] हैं । ( सः एतैः पञ्चभिः उक्थैः
एताः पञ्च दिशः आप्नोति, एताः पञ्च दिशः आप्नोति ) वह [ यजमान ] इन पांच
प्रकार वाले स्तोत्रों से इन पांच दिशाओं को पाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—देश और काल के विचार से जो कार्य किये जाते है, वे सब प्रकार सिद्ध
होते हैं ॥ १६ ॥
विशेषः १— इस कण्डिका को मिलाओ—गो०उ० ३ । १, उ० ४ । ४ उ० ४ । १८
और ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १२ ॥
विशेषः २—पूर्वोक्त दो मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१— समं ज्योतिः सूर्येणाह्ना रात्री समावती । कृणोमि सत्यमूतयेऽरसाः
सन्तु कृत्वरीः—अथर्व० ४ । १८ । १ ॥ ( ज्योतिः ) ज्योति ( सूर्येण समम् ) सूर्य के
साथ साथ और ( रात्री ) रात्रि ( अह्ना समावती ) दिन के साथ वर्तमान है, [ ऐसे ही ]
विरामः । अवसानम् । विच्छेदः (मद्वतीभिः) मद्शब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( परिदधति )
समापयन्ति ( सुतवतीभिः ) सुतशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( पीतवतीभिः ) पीतशब्द-
युक्ताभिः ऋग्भिः ( अभिरूपाभिः ) अनुकूलविषययुक्ताभिः ऋग्भिः ( अन्तरयाम )
आर्षरूपम् । अन्तर्याति । अन्तरेण गच्छति ॥
कण्डिका १७ ॥
३९६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १७
मैं (सत्यम्) सत्य कर्म को (ऊतये) रक्षा के लिये (कृणोमि) करता हूं, (कृत्वरौः=
कृत्वर्यः) कतरने वाली विपत्तियां (अरुसाः) नीरोग (सन्तु) हो जावें ॥
२-विश्वमित् सवनं सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहा सोमपीतये-ऋग्०
१ । १६ । ८ ॥ (वृत्रहा) मेघ को प्राप्त होने वाला [वा हटाने वाला] (इन्द्रः)
वायु (सोमपीतये) उत्तम उत्तम पदार्थों का रस पिलाने के लिये और (मदाय) आनन्द
के लिये (इत्) ही (सवनम्) सुख के सिद्ध करने वाले (सुतम्) उत्पन्न हुये
(विश्वम्) जगत् को (गच्छति) प्राप्त होता है ॥
कण्डिका १७ ॥
घ्नन्ति वा एतत्सोमं, यदभिषुण्वन्ति । यज्ञं वा एतद् घ्नन्ति, यहक्षिणा
नीयन्ते । यज्ञं वा एतद्१ दक्षयन्ति, तद्दक्षिणानां दक्षिणात्वम् । स्वर्गो वै लोको
माध्यन्दिनं सवनम् । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै । बहुदेयं सेतुं वा एतत् यजमानः संस्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै
प्रजाक्रान्त्यै । द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यध्वर्युः, अस्याक्रान्तेनाक्रामयत्याग्नेय्याग्नीध्रीये,
अन्तरिक्षं तेन । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गं एतेन लोके हिरण्यं
हस्ते भवति । अथ नयति सत्यं वै हिरण्यं, सत्येनैवेनं तन्नयति । अग्रेण गार्हपत्यं
जघनेन सदोऽन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च । ता उदीचीरन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च
चात्वालावोत्सृजन्ति । एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकमायन् । ता वा एताः
पन्थानमभिवहन्ति ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ माध्यन्दिन सवन में दक्षिणा दातव्य है ॥
(एतत् वै सोमं घ्नन्ति, यत् अभिषुण्वन्ति, यज्ञं वै एतत् घ्नन्ति) इस
[प्रकार] से ही सोम [तत्वरस] को वे प्राप्त होते हैं जब [उसको] निचोड़ते हैं, यज्ञ
[देवपूजा, संगतिकरण, दान के व्यवहार] को ही इससे वे प्राप्त होते हैं । (यत् दक्षिणाः
नीयन्ते, यज्ञं वै एतद् दक्षयन्ति, तद् दक्षिणानां दक्षिणात्वम्) जो दक्षिणायें दी जाती
हैं, यज्ञ को ही यह [दक्षिणायें] अच्छे प्रकार चलाती हैं, यह ही दक्षिणाओं का दक्षिणापन
है । (स्वर्गः लोकः वै माध्यन्दिनं सवनम्) स्वर्ग लोक ही माध्यन्दिन सवन है ।
(यत् माध्यन्दिने सवने दक्षिणाः नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै) जो माध्य-
न्दिन सवन में दक्षिणायें दी जाती हैं, स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [वे हैं] । (बहुदेयं
सेतुं वै एतत् यजमानः स्वर्गस्य लोकस्य आक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै संस्कुरुते) बहुमूल्य
सेतु [जल तरण बन्ध] को ही इससे यजमान स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये और प्रजा
१७-(घ्नन्ति) हन हिंसागत्योः । गच्छन्ति । प्राप्नुवन्ति । मारयन्ति (अभि-
षुण्वन्ति) अभिषवेण पीडनेन प्राप्नुवन्ति (नीयन्ते) दीयन्ते (दक्षयन्ति) दक्ष
गतौ-णिच् । सम्यक् प्रापयन्ति (बहुदेयम्) बहुमूल्यम् (सेतुम्) जलतरणसाधनम्
(आक्रान्त्यै) प्राप्तये (अस्य) इमं यजमानम् (आक्रामयति) प्रापयति
१. पू. सं. "सक्षयन्ति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ ३९७
की प्राप्ति के लिये बनाता है। (द्वाभ्यां गार्हपत्ये अध्वर्युः जुहोति, अस्य आक्रान्तेन
तेन आग्नेय्या आग्नीध्रीये अन्तरिक्षम् आक्रामयति) दोनों [स्वर्ग और प्रजा] के
लिये गार्हपत्य [अग्नि] में अध्वर्यु हवन करता है, और इस [यजमान] को प्राप्त हुये
उस [कर्म] से आग्नेयी [अग्नि देवता वाली ऋचा] से आग्नीध्रीय [अग्नि प्रकाशक
व्यवहार] के बीच अन्तरिक्ष [मध्य लोक] में पहुँचाता है। (यत् माध्यन्दिने सवने
दक्षिणाः नीयन्ते, एतेन स्वर्गे लोके हिरण्यं हस्ते भवति) जो माध्यन्दिन सवन में
दक्षिणायें दी जाती हैं, इससे स्वर्ग लोक के बीच सुवर्ण [यजमान के] हाथ में होता है।
(अथ सत्यं वै हिरण्यं नयति, सत्येन एव एनं तत् नयति, अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन
सदः, आग्नीध्रीयं च सदः च अन्तरा) फिर सत्य ही सुवर्ण पहुँचाता है, सत्य से ही इस
[यजमान] को वह [सुवर्ण] ले चलता है, [अर्थात्] पहिले [सत्य] से गार्हपत्य यज्ञ
में और दूसरे [सुवर्ण] से सद [सभा] में [पहुँचाता] है, [और फिर] आग्नीध्रीय
[अग्नि प्रकाश स्थान] और सभा के बीच [वह पहुँचाता है]। (ताः उदीचीः आग्नी-
ध्रीयं च सदः च अन्तरा चात्वालम् उत्सृजन्ति) उन उत्तर दिशाओं में आग्नीध्रीय
और सभा के बीच चात्वाल [यज्ञ कुण्ड] वे [होता लोग] बनाते हैं। (एतेन ह स्म
वै अङ्गिरसः स्वर्गं लोकम् आयन्) इस [व्यवहार] से ही निश्चय करके अङ्गिराओं
[वेदवेत्ता लोगों] ने स्वर्ग लोक [सुख स्थान] पाया है। (ताः वै एताः पन्थानम्
अभिवहन्ति) वे ही यह [दक्षिणायें] मार्ग चलाती हैं ॥ १७ ॥
भावार्थः—क्रमानुसार कार्य करने से मनुष्य उन्नति करते हैं ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
आग्नीध्रेऽग्रे ददाति। यज्ञमुखं वा अग्नीत्, यज्ञमुखेनैव तद्यज्ञमुखं सम-
र्धयति। ब्रह्मणे ददाति। प्राजापत्यो वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेव तेन प्रीणाति। ऋत्वि-
ग्भ्यो ददाति, होत्रा एव तया प्रीणाति। सदस्येभ्यो ददाति, सोम १पीथंस्तया
निष्क्रीणीते। न हि तस्मा अर्हन्ति सोम १पीथं तया निष्क्रीणीयात्। यां शुश्रूषव
आर्षेयाय ददाति, देवलोके तयाध्नोति। यामशुश्रूषवेऽनार्षेयाय ददाति, मनुष्यलोके
तयाध्नोति। यामं प्रसुप्ताय ददाति, वनस्पतयस्तया प्रधन्ते। यां याचमानाय
ददाति, भ्रातृव्यन्तया जिन्वीते। यां भीषाक्षत्रं, तया ब्रह्मातीयात्। यां प्रतिनुदन्ते
सा व्याघ्री दक्षिणा। यस्तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री ह्येनं भूत्वा प्रब्लीनी-
यात्। अन्यया सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ हैनन्न प्रब्लीनाति ॥ १८ ॥
(आग्नेय्या) अग्निदेवताकया ऋचा (आग्नीध्रीये) आग्नीध्र—छः। आग्नीध्रस्य
अग्निप्रकाशकस्य व्यवहारे गृहे वा (जघनेन) जघन्येन। अधमेन। द्वितीयेन—
इत्यर्थः (अन्तरा) मध्ये (चात्वालम्) स्यात्तत्तिमृजेरालज्वलजालियचः (उ० १।
११६) चते याचने—वालच्। यज्ञकुण्डम् (अङ्गिरसः) वेदवेत्तारः (आयन्)
प्राप्तवन्तः ॥
१. पू. सं. 'सोमपीथः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥
३९८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥
(आग्नीध्रे अग्रे ददाति) आग्नीध्र [अग्नि प्रकाशक ऋत्विज्] को पहिले
वह [यजमान दक्षिणा] देता है। (अग्नीत् वै यज्ञमुखं यज्ञमुखेन एव तत् यज्ञमुखं
समर्धयति) अग्नीत् [अग्नि प्रकाशक] यज्ञ का मुखिया है, यज्ञ के मुखिया द्वारा ही तब
यज्ञ के मुख [आरम्भ] को वह समृद्ध [परिपूर्ण] करता है। (ब्रह्मणे ददाति) ब्रह्मा को
देता है। (प्राजापत्यः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम् एव तेन प्रीणाति) प्रजापति [परमेश्वर]
देवता वाला ही ब्रह्मा है, प्रजापति को ही उससे [दान से] वह प्रसन्न करता है।
(ऋत्विग्भ्यः ददाति, होत्राः एव तया प्रीणाति) ऋत्विजों को वह देता है, ऋत्विजों
को ही उस [दक्षिणा] से वह प्रसन्न करता है। (सदस्येभ्यः ददाति, सोमपीथं तया
निष्क्रीणीते) सदस्यों [दूसरे ऋत्विजों] को देता है, सोमपान [तत्त्वरस पीने] को उस
[दक्षिणा] से वह मोल लेता है। (तस्मै सोमपीथं न हि अर्हन्ति, तया निष्क्रीणी-
यात्) उस [पुरुष] के लिये सोमपान नहीं योग्य है, उस [दक्षिणा] से वह मोल लेवे।
(यां शुश्रूषवे आर्षेयाय ददाति, तया देवलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा करने
वाले वेदवेत्ता को देता है, उससे देवलोक [विद्वानों के समाज] में वह बढ़ता है। (याम्
अश्रुश्रूषवे अनार्षेयाय ददाति, तया मनुष्यलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा
करने वाले से भिन्न और वेद जानने वाले से भिन्न पुरुष को देता है, इससे मनुष्य लोक में
वह बढ़ता है। (यामं [यां] प्रसृप्ताय ददाति, वनस्पतयः तया प्रथन्ते) जो
[दक्षिणा] प्रसृप्त [विस्तृत सामान्य अधिकारी विशेष] को देता है, वनस्पतियां उससे
फैलती हैं। (यां याचमानाय ददाति, भ्रातृव्यं तया जिन्वीते ' जो दक्षिणा मांगने
वाले को देता है, वैरी को उससे वह प्रसन्न करता है [क्षमा देता है]। (यां भीषाक्षत्रं,
तया ब्रह्म अति ईयात्) जो [दक्षिणा] भय के व्यवहार से रक्षा करने वाले को
[वह देता है], उससे ब्रह्म [धन] को अत्यन्त करके वह पाता है। (यां प्रति-
नुदन्ते सा दक्षिणा व्याघ्री) जिसको वे [ऋत्विज् लोग] लौटा देते हैं, वह
दक्षिणा व्याघ्री [के समान भयानक] है। (यः तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री हि
भूत्वा एनं प्रच्छीनीयात्) जो [यजमान] उस [दक्षिणा] को फिर लौटा लेवे, वह
१८-(आग्नीध्रे) आग्नीध्राय। अग्निप्रकाशकाय (अग्नीत्) अग्निप्रज्वा-
लकः (समर्धयति) सम्यग् वर्धयति (होत्राः) स्त्रीलिङ्गो बहुवचनान्तः। ऋत्विग्-
विशेषान् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (शुश्रूषवे) सेवाशीलाय। उपासकाय
(आर्षेयाय) ऋषि-ढक्, ऋषिवेदः। वेदज्ञाय (देवलोके) विदुषां समाजे (ऋध्नोति)
वर्धते (अशुश्रूषवे) सेवकाद् भिन्नाय (अनार्षेयाय) वेदज्ञाद् भिन्नाय (यामं) याम्
(प्रसृप्ताय) विस्तृताय पुरुषाय (जिन्वीते) जिवि प्रीणने, आर्षरूपम्। जिन्वति।
प्रीणाति (भीषाक्षत्रम्) ञिभी भये-अङ् । टाप्, षुक् च+अक्षू व्याप्तौ-अच्+त्रैङ्
पालने-कः। भीषायाः भयस्य अक्षाद् व्यवहाराद् रक्षकाय (ब्रह्म) धनम्-
निघ० २।१०। (अति) अत्यन्तम् (ईयात्) प्राप्नुयात् (प्रतिनुदन्ते) प्रतिकूलं
कण्डिका १९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १९ ॥ ३६६
व्याघ्री ही होकर इसको दबा लेवे। (अन्यथा सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ ह एनं न
प्रब्लीनाति) दूसरी [दक्षिणा] के साथ वह [ऋत्विज् उसे] लौटा लेवे, फिर वह
निश्चय करके इस [यजमान] को नहीं दबाती है ॥ १८ ॥
भावार्थ:—मनुष्य विद्वानों के यथायोग्य सत्कार से उन्नति, और सत्कार योग्य
पुरुषों के अनादर से अवनति पाता है ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
यद् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तद्देवानां तेन प्रियं धामो-
पैति। यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजः, अग्नेरेव तेन प्रियं धामोपैति। यदविं
ददाति, आव्यन्तेनापजयति। यत् कृतान्नं ददाति, मांसन्तेन निष्क्रीणीते। यदनो
वा रथो वा ददाति¹ शरीरन्तेन। यद्वासो ददाति, बृहस्पतिं तेन। यद्धिरण्यं ददाति,
आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते। यदश्वं ददाति, सौर्यो वा अश्वः, सूर्य्यस्यैव तेन प्रियं
धामोपैति। अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम्। रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तन्निरवजयति।
यन्मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्ववजयेत्। स्वर्भानुर्वा आसुरिः सूर्य्यन्तम-
साविध्यत्। तदत्रिरपनुनोद। तदत्रिरन्वपश्यत्। यदात्रेयाय हिरण्यं ददाति, तम
एव तेनापहते²। अथो ज्योतिरुपरिष्टाद्धारयंति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥१९॥
कण्डिका १९ ॥ दक्षिणा में दातव्य पदार्थ और उनके गुण ॥
(यत् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, तत् तेन विश्वेषाम् एव देवानां प्रियं
धाम उपैति) जो वह गौ देता है, सब दिव्य गुण वाली ही गौ है, तब उस [दान] से
सब ही दिव्य गुणों का प्रिय धाम [तेज] वह पाता है। (यत् अजं ददाति, आग्नेयः वै
अजः, तेन अग्नेः एव प्रियं धाम उपैति) जो वह बकरा देता है, अग्नि के गुण वाला
बकरा है, उससे अग्नि का ही प्रिय तेज पाता है। (यत् अविं ददाति, तेन आव्यम्
अपजयति) जो वह मेंढ़ा देता है, उससे वह मेंढ़ा से उत्पन्न पदार्थ [ऊन आदि] पाता
है। (यत् कृतान्नं ददाति, तेन मांसं निष्क्रीणीते) जो वह बनाया हुआ अन्न देता है
उससे वह मांस [मनन साधक गुण] बढ़ाता है। (यत् अनः वा रथः वा ददाति, तेन
शरीरम्) जो वह छकड़ा अथवा रथ [देता है], उससे वह शरीर [बढ़ाता है]। (यत्
प्रेरयन्ति (प्रतिगृह्णीयात्) प्रतिकूलं स्वीकुर्यात् (प्रब्लीनीयात्) प्र+ब्ली
वरणे आच्छादने। आच्छादयेत् (प्रब्लीनाति) आच्छादयति ॥
१९—(गाम्) धेनुम् (वैश्वदेवी) सर्वदिव्यगुणयुक्ता (देवानाम्)
दिव्यगुणानाम् (धाम) तेजः। स्थानम् (अजम्) अज गतिक्षेपणयोः—अच्
छागम् (अविम्) अव रक्षणे—इन्। मेषम् (आव्यम्) अवि—ष्यञ्। अवेः मेषात्
प्राप्तं पदार्थम् (मांसम्) मनेर्दीर्घश्च (उ० ३।६४) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो
दीर्घश्च। मांसं माननं वा मानसं वा मनो अस्मिन् सीदतीति वा-—निरु० ४।३।
मननसाधकं गुणम् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (अनः) शकटम् (रथः)
१. पू. सं. “ददाति” इति पाठो नास्ति ॥ २. पू. सं. “अपहेत” इति पाठः ॥ सम्पा०॥
कण्डिका २० ॥
४०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ॥
वासः ददाति, तेन बृहस्पतिम् ) जो वह वस्त्र देता है, उससे वह बृहस्पति [ बड़े बड़ों
के पालन करने वाले गुण, बढ़ाता है ] । ( यत् हिरण्यं ददाति, तेन वर्षीयः आयुः
कुरुते ) जो वह सुवर्ण देता है, उससे वह अति बड़ा जीवन करता है । ( यत् अश्वं
ददाति, सौर्यः वै अश्वः, तेन सूर्यस्य एव प्रियं धाम उपैति ) जो वह घोड़ा देता है,
सूर्य के गुण वाला [ वेगवान् ] ही घोड़ा है, उससे वह सूर्य का ही प्रिय तेज पाता है ।
( अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम् ) अन्त में प्रतिहर्त्ता [ द्वारपाल, ऋत्विज् ] के लिये दान है ।
( रौद्रः वै प्रतिहर्त्ता, तत् रुद्रम् एव निरवजयति ) उग्र स्वभाव वाला ही प्रतिहर्त्ता है,
उससे वह उग्र स्वभाव को ही निकाल कर जीतता है । ( यत् मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्,
मध्यतः रुद्रम् अन्ववयजेत् ) जो वह बीच से प्रतिहर्त्ता को देवे, बीच से वह उग्र स्वभाव
को सर्वथा निकाल देवे । ( आसुरिः वै स्वर्भानुः सूर्य्यं तमसा अविध्यत् ) आसुरि
[ मेघ से उत्पन्न ], आकाश में दिखाई देने वाले [ राहु अर्थात् अन्धकार ] ने सूर्य को
अन्धकार द्वारा छेद डाला । ( तत् अत्रिः अपनुनोद ) उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ]
ने हटा दिया, ( तत् अत्रिः अन्वपश्यत् ) उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने
वेद में ] दिखा दिया है [ देखो गो० पू० २ । १७ ] । ( यत् आत्रेयाय हिरण्यं ददाति
तेन तमः एव अपहते ) जो वह आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले
ब्राह्मण ] को सुवर्ण देता है, उससे वह अन्धकार ही हटाता है। ( अथो स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै ज्योतिः उपरिष्टात् धारयति ) फिर वह स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये ज्योति
[ अपने ] ऊपर धारण करता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—दानी पुरुष दान पदार्थों के गुण जानकर दानग्रहीता की योग्यता के
अनुसार उनका दान करे ॥ १६ ॥
विशेषः—एकाह यज्ञ के प्रातःसवन का विषय कण्डिका १२ से चलकर अब कण्डिका
१६ पर समाप्त हुआ ॥
कण्डिका २० ॥
अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमग्रे साम वास्तां, सैव
नामर्गासीत्, अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामोपावदत्, मिथुनं सम्भवाव
रथम् ( बृहस्पतिम् ) बृहतां महतां पालकं गुणम् ( वर्षीयः ) प्रियस्थिरस्फिरोरु०
( पा० ६ । ४ । १५७ ) वृद्ध-ईयसुन् । अतिवृद्धम् । बहुदीर्घम् ( प्रतिहर्त्रे ) द्वारपाल-
काय । ऋत्विग्विशेषाय ( रौद्रः ) उग्रस्वभावयुक्तः ( रुद्रम् ) उग्रगुणम् ( अन्व-
वयजेत् ) अनु निरन्तरम् अवयजेत् । दूरं कुर्यात् ( स्वर्भानुः ) दाभाभ्यां नुः ( उ०
३ । ३२ ) स्वः+भा दीप्तौ—नुः । स्वः, आकाशे भाति दीप्यते असौ । राहुः । अंध-
कारकर्ता ( आसुरिः ) अत इन् ( पा० ४ । १ । ९५ ) असुर—इञ् । असुरो मेघः—
निघ० १ । १० । मेघोत्पन्नो ऽन्धकारः ( अत्रिः ) गो० पू० २ । १७ । सदा ज्ञानवान्
परमात्मा ( अपनुनोद ) दूरीकृतवान् ( अन्वपश्यत् ) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे
( आत्रेयाय ) अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकाय ( अपहते ) ओहाक् त्यागे
इत्यस्य रूपम् । अपत्यजति ।
कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०१
प्रजात्या इति । नेत्यब्रवीत्साम, ज्यायान् वा अतो मम महिमेति । ते द्वे भूत्वो-
पावदताम् । ते न प्रतिवचनं समवदत् । तास्तिस्रो भूत्वोपावदन् । यत् तिस्रो
भूत्वोपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् । यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात्तिसृभिः
स्तुवन्ति, तिसृभिरुद्गायन्ति, तिसृभिर्हि साम सम्मितं भवति । तस्मादेकस्य
बह्व्यो जाया भवन्ति, न ह्येकस्या बहवः सह पतयः । यद्वै तत्सा चामश्च
समवदताम्, तत् सामाभवत् । तत् साम्नः सामत्वम् । सामन् भवति श्रेष्ठतां
गच्छति । यो वै भवति, स सामन् भवति । असा१मन्य इति ह निन्दन्ते । ते वै
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेताम्, आहावश्च हिङ्कारश्च प्रस्तावश्च प्रथमा
चोद्गीथश्च मध्यमा च प्रतिहारश्चोत्तमा च निधनञ्च वषट्कारश्च । ते यत्
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहुः, पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशव
इति । यदु विराजं दशनीमभिसम्पद्ये२तां तस्मादाहुर्विराजो यज्ञो दशम्यां प्रति-
ष्ठित इति । यदु बृहत्याः प्रतिपद्यते, बार्हतो वा एषः य एषस्तपति, तदेनं स्वेन
रूपेण समर्धयति द्वे तिस्रः करोति । पुनरादाय प्रजात्यै रूपं, द्वाविवाग्रे भवतः ।
तत उपजायते ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के
सम्बन्ध का वर्णन ॥
( अथ अतः एकाहस्य एव माध्यन्दिनम् ) अब यहां एकाह यज्ञ का माध्यन्दिन
[ सवन, कहा जाता है ] । ( इदम् अग्रे ऋक् च वै साम वा आस्ताम् ) इससे पहिले
ऋक् [ स्तुति योग्य प्रकृति ] और साम [ मोक्षदाता ब्रह्म ] यह दोनों थे । ( सा एव नाम
ऋक् आसीत्, अमः नाम साम ) सा [ साम शब्द का पहिला अक्षर सा का अर्थ
लक्ष्मी है ] नाम वाली ही ऋक् थी और अमः [ साम शब्द का दूसरा अक्षर, अमः का अर्थ
ज्ञान है ] नाम वाला साम था । ( सा वै ऋक् साम उपावदत्, मिथुनं प्रजात्यै
सम्भवाव इति ) सा [ नाम वाली ] ऋक् पास आकर साम से बोली—हम दोनों जोड़ा
होकर सन्तान के लिये समर्थ होवें । ( न इति, साम अब्रवीत्, मम महिमा अतः वै
ज्यायान् इति ) नहीं, साम बोला, मेरी महिमा इस [ तेरी महिमा ] से बहुत अधिक है ।
( ते द्वे भूत्वा उपावदताम् ) [ ऋक् दो हो गईं ] वे [ कारण और कार्य रूप प्रकृति ]
दोनों होकर पास आकर [ साम से उसी प्रकार ] बोलीं । ( ते प्रतिवचनं न समवदत् )
२०—( ऋक् ) स्तुत्या वाणी । प्रकृतिः ( सा ) षो अन्तकर्मणि—डः
टाप् । लक्ष्मीः । प्रकृतिः ( अमः ) अम गतौ भोजने च—असुन् । ज्ञानम् ( सोम )
मोक्षस्वरूपं ब्रह्म ( मिथुनम् ) यथा भवति तथा । मिथुनेन संयोगेन ( संभवाव )
समर्थौ भवताम् ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ( ज्यायान् ) वृद्ध—ईयसुन् । वृद्धतरः
( अतः ) अस्मात् । ऋङ्महिम्नः सकाशात् ( उपावदताम् ) उपेत्य उक्तवत्यौ
( ते ) तयोः ( प्रतिवचनम् ) प्रत्युत्तरम् ( समवदत् ) समवादमङ्गीकारं कृतवान्
१. पू. सं. 'असामान्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. सम्पद्येयाताम् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६
४०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २०
उन दोनों का प्रत्युत्तर उस [ साम ] ने स्वीकार न किया । ( ताः तिस्रः भूत्वा
उपावदन् ) [ वह ऋक् तीन हो गई ] वे [ सत्त्व रज तम रूप ] तीनों होकर [ साम से
उसी प्रकार ] बोलीं । ( यत् तिस्रः भूत्वा उपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् ) जो
तीन होकर बोलीं, उससे उसने तीनों के साथ संयोग किया [ सृष्टि करने का सामर्थ्य उनमें
दिया ] । ( यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति, तिसृभिः उद्गायन्ति,
तिसृभिः हि साम सम्मितं भवति ) जो उसने तीनों के साथ संयोग किया, इसलिये
तीन [ ऋचाओं ] से वह स्तुति करते हैं और तीन से ही उद्गीथ [ ऊंचा गान ] करते हैं,
और तीन से ही साम सम्मानित होता है । ( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति,
एकस्याः बहवः पतयः सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और
एक पत्नी के बहुत पति एक साथ नहीं होते [ यह वेद विरुद्ध है, आगे विशेषः २ देखो ] ।
( यत् उ एतत् सा च अमः च समवदताम्, तत् साम अभवत् ) जो ही इस प्रकार
सा [ ऋक् वा प्रकृति ] और अमः [ ज्ञान ] दोनों संयुक्त हुये, वह साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ]
हुआ । ( तत् साम्नः सामत्वम् ) वह ही साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ] का सामत्व
[ मोक्ष दातापन ] है । ( सामन् भवति श्रेष्ठतां गच्छति ) जो [ मनुष्य ] साम
[ साम के समान सुखदायक ] होता है, वह श्रेष्ठता पाता है । ( यः वै भवति सः
सामन् भवति ) जो ही पदार्थ सत्ता वाला है वह साम [ ब्रह्म के सामर्थ्य ] में है ।
( असामन्यः इति हु निन्दन्ते ) [ जो ऐसा न माने ] वह असामन्यं = श्रेष्ठ नहीं है— इस
प्रकार लोग निन्दा करते हैं । ( ते वै पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् )
वे दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] ही पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी, जल,
तेज, वायु, आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी, जल, तेज,
वायु, आकाश ] होकर समर्थ होते हैं । ( आहावः च हिङ्कारः च प्रस्तावः च
प्रथमा च उद्गीथः च मध्यमा च प्रतिहारः च उत्तमा च निधनं च वषट्कारः च )
[ सो ही यज्ञ के दश अङ्ग हैं ] आहाव [ आवाहन मन्त्र ] १, और हिङ्कार [ हिं शब्द ] २,
( समभवत् ) समभवनं संयोगं कृतवान् ( सम्मितम् ) सम्मानितम् ( सामन् )
सामवेदेन मोक्षज्ञानेन ( भवति ) सत्तावान् अस्ति ( असामन्यः ) असाधारणः ।
असमदर्शी । पक्षपाती ( अन्यत् ) एकप्रकारेण । द्वितीयप्रकारेण ( कल्पेताम् )
समर्थे भवताम् ( आहावः ) आह्वानमन्त्रः ( प्रस्तावः ) प्रस्तोत्रा गातव्यः ( उद्-
गीथः ) उद्गात्रा गातव्यः ( प्रतिहारः ) प्रतिहर्त्रा गातव्यः ( निधनम् ) अन्ते
१. यहाँ पति साम है ऋक् पत्नी है। तीन ऋचाओं को संयुक्त कर साम-गान की प्रक्रिया
होती है, अतः एक साम = पति की तीन ऋक् = पत्नियां हुईं । यह पति पत्नी का साम एवं
ऋक् को आधार मान कर आलङ्कारिक वर्णन है । अतः "तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः
भवन्ति" वाक्य का अर्थ है-इसलिये एकस्य साम्नः पत्युः = एक साम पति के बहुत सी
जायाः = ऋक् पत्नियां होती हैं परन्तु एक ऋक् से अनेक सामगान सम्पन्न नहीं होते अतः
"बहवः पतयः सह न" कहा । इसमें कोई अवैदिकता नहीं, क्योंकि यहाँ साम, ऋक् की
आलङ्कारिक चर्चा है न कि लौकिक पति पत्नी की ॥सम्पा०॥