गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद
६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥ वनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वाने- वमेतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३५ ॥ कण्डिका ३५ ॥ सावित्री वा गायत्री मन्त्र के दूसरे पाद की व्याख्या ॥ ( भर्गो देवस्य धीमहि इति सावित्र्याः द्वितीयः पादः ) प्रकाशमान परमेश्वर के तेज को हम धारण करें- यह सावित्री का दूसरा पाद है । ( अन्तरिक्षेण यजुः समदधात्, यजुषा वायुम्, वायुना अभ्रम्, अभ्रेण वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्, ओषधिवनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् ) अन्तरिक्ष [ आकाश ] के साथ यजु [ पूजनीय कर्म वा संगति कर्म ] को उस [ दूसरे पाद ] ने ठहराया, यजु के साथ वायु को, वायु के साथ जल रखने वाले मेघ को, मेघ के साथ वर्षा को, वर्षा के साथ ओषधियों [ सोमलता, यव आदि ] और वनस्पतियों [ पीपल आदि ] को, ओषधि और वनस्पतियों के साथ पशुओं [ जीवों ] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] को । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः द्वितीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है अनकट उसका तांता [ वंश ], अनकट जीवन होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकर पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस दूसरे पाद को बताता है ॥ ३५ ॥ भावार्थः मनुष्य सावित्री के दूसरे पाद के साथ यजुर्वेद, अन्तरिक्ष वायु आदि के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३५ ॥ कण्डिका ३६ ॥ धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्र्यास्तृतीयः पादो दिवा साम समदधात् साम्नाऽऽदित्यमादित्येन रश्मीन् रश्मिभिर्वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पतीनौषधिवन- ३५--( भर्गः ) तेजः ( देवस्य ) प्रकाशमयस्य । परमेश्वरस्य ( धीमहि ) डुधाञ् धारणपोषणयोः—विधिलिङि छान्दसं १ रूपम् । दधीमहि । धरेमहि ( यजुः ) अतिपॄवपियजि० ( उ० २ । ११७ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु--उसिः । यजुर्वेदम् । संगतिकरणम् । सत्कर्मविद्याम् ( पशून् ) जीवान् । अन्यद् गतम् ॥ १. अत्र छन्दस्युभयथा ( पा० ३ । ४ ) इत्यर्धधातुकत्वात् शप् न । सम्पा० ॥
कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७ ६५ स्पतिभिः पशून् प॑शुभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणं, ब्राह्मणेन व्रतं, व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतं सावित्र्यास्तृतीयं पादं व्याचष्टे ॥ ३६ ॥ कण्डिका ३६ ।। सावित्री वा गायत्री मन्त्र के तीसरे पाद की व्याख्या ।। (धियो यो नः प्रचोदयात्—इति सावित्र्याः तृतीयः पादः) जो हमारी बुद्धियों वा कर्मों को आगे बढ़ावे—यह सावित्री का तीसरा पाद है। (दिवा साम, साम्ना आदित्यम्, आदित्येन रश्मीन्, रश्मिभिः वर्षम्, वर्षेण ओषधिवनस्पतीन्, ओषधि- वनस्पतिभिः पशून्, पशुभिः कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम्, ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात्) प्रकाश के साथ साम [मोक्षज्ञान] को साम के साथ प्रकाशमान वा रस लेने वाले सूर्य को, सूर्य के साथ किरणों को, किरणों के साथ वर्षा को, वर्षा के साथ ओषधियों [सोमलता यव आदि] और वनस्पतियों [पीपल आदि ] को, ओषधि और वनस्पतियों के साथ पशुओं [जीवों] को, पशुओं के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [यथार्थता] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] को उस [ तीसरे पाद ] ने ठहराया । (व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्नं जीवनं भवति, यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतम् सावित्र्याः तृतीयं पादं व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता— [ वंश ], अनकट जीवन होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकार पुरुष इस प्रकार से सावित्री के तीसरे पाद को बताता है ॥ ३६ ॥ भावार्थः—मनुष्य सावित्री के तीसरे पाद के साथ सामवेद द्यौलोक आदित्य आदि के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३६ ॥ कण्डिका ३७ ॥ तेन ह वा एवं विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्माभिपन्नं प्रसितं परामृष्टं १, ब्रह्मणाऽ- काशमभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टमा २, काशेन वायुरभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टो ३, ३६--( धियः ) ध्यायतेः संप्रसारणं च ( वा० पा० ३ । २ । १७८ ) ध्यै चिन्तने—क्विप् संप्रसारणं च । धीः कर्मनाम--निघ० २ । १ । प्रज्ञानाम-निघ० ३ । ९ । बुद्धीः । कर्माणि ( आदित्यम् ) आदीप्यमानम् । रसानामादातारम् । सूर्यम् ( रश्मीन् ) अश्नोतेरशच् ( उ० ४ । ४६) अशूङ् व्याप्तौ—मिः, धातोः रश्चा- देशः । किरणान् । अन्यद्गतम् ।। १. यह प्रकरण तैत्तिरीय उपनिषद् २, १ से तुलनीय है ।। सम्पा० ।। ५
कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥
६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३७ वायुना ज्योतिरभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ४, ज्योतिषाऽपोऽभिपन्ना ग्रसिताः परा- मृष्टा ५, अद्भिर्भूमि॑रभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ६, भूम्याऽन्नमभिपन्नं ग्रसितं परामृष्ट ७, मन्नेन प्राणोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टः ८, प्राणेन मनोऽभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ९, मनसा वागभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा १० वाचा वेदा अभिपन्ना ग्रसिताः परामृष्टा ११, वेदैर्यज्ञोऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्ट १२, स्तानि ह वा एतानि द्वादशमहाभूतान्येवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञ एव पराऽर्द्ध्यः ॥ ३७ ॥ कण्डिका ३७ ॥ बारह महातत्त्वों की परम्परा ॥ ( तेन ह वै एवम् विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्म अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) उस ही ऐसे [ सावित्री का अर्थ जानने वाले ] विद्वान् ब्राह्मण करके ब्रह्म [ ईश्वर ] सब प्रकार पाया गया, ग्रसा गया [ पचाया गया वा सुधार के उसका रस लिया गया ] और प्रधानता से छूआ गया है । १ । ( ब्रह्मणा आकाशम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) ब्रह्म [ परमेश्वर ] करके आकाश सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । २ । ( आकाशेन वायुः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्ट ) आकाश करके वायु [ पवन ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ३ । ( वायुना ज्योतिः अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) वायु करके प्रकाश सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ४ । ( ज्योतिषा अपः + आपः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) प्रकाश करके जल सब ओर से पाया गया ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ५ । ( अद्भिः भूमिः अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ) जल करके भूमि सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से छूई गई है । ६ । ( भूम्या अन्नम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) भूमि करके अन्न सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ७ । अन्नेन प्राणः अभि- पन्नः ग्रसितः परामृष्टः ) अन्न करके प्राण [ जीवन सामर्थ्य ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ८ । ( प्राणेन मनः अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् ) प्राण करके मन [ अन्तःकरण ] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है । ९ । ( मनसा वाक् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा ) मन करके वाणी सब ओर से पायी गई, ग्रसी गई और प्रधानता से छूई गई है । १० । ( वाचा वेदाः अभिपन्नाः ग्रसिताः परामृष्टाः ) वाणी करके वेद सब ओर से पाये ३७-( एवम् ) अनेन प्रकारेण । सावित्र्यर्थविचारेण ( ब्रह्म ) परमेश्वरः ( अभिपन्नम् ) सर्वतः प्राप्तम् ( ग्रसितम् ) भक्षितम् । पाचितम् । रसाय गृहीतम् । (परामृष्टम्) परा + मृश आमर्शने प्रणिधाने च-क्तः । प्राधान्येन स्पृष्टम् ( मनः ) मन ज्ञाने-असुन् । सङ्कल्पाविकल्पात्मकमन्तःकरणम् ( यज्ञः ) देवपूजासंगति- करणदानव्यवहारः ( महाभूतानि ) पूर्वोक्तानि महातत्त्वानि ( विधिप्रतिष्ठि- तानि ) विधानेन स्थापितानि ( तेषाम् ) भूतानां मध्ये ( पराऽर्द्ध्यः ) छन्दसि च (पा० ५ । १ । ६७) परार्द्धं-यत् । परार्द्धं प्रधानत्वमहंतीति । अतिश्रेष्ठः ॥
कण्डिका ३८ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८ ६७ गये, ग्रसे गये और प्रधानता से छूये गये हैं। ११ । (वेदैः यज्ञः अभिपन्नः ग्रसितः परामृष्टः) वेदों करके यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान व्यवहार] सब ओर से पाया गया, ग्रसा गया और प्रधानता से छूआ गया है। १२। (तानि ह वै एतानि द्वादश महाभूतानि एवंविधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञः एव पराद्धर्ध्यः) यही बारह महातत्त्व इस प्रकार विधान के साथ ठहरे हुये हैं, उनमें यज्ञ ही अति श्रेष्ठ है ॥ ३७ ॥ भावार्थः-ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्म आदि बारह तत्त्वों के यथावत् ज्ञान से परम गति पाता है ॥ ३७ ॥ कण्डिका ३८ ॥ तं ह स्मैतमेवं विद्वांसो मन्यन्ते विद्म एनमिति याथातथ्यमविद्वांसोऽयं यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठितो १, वेदा वाचि प्रतिष्ठिता २, वाङ् मनसि प्रतिष्ठिता ३, मनः प्राणे प्रतिष्ठितं ४, प्राणोऽन्ने प्रतिष्ठितो ५, ऽन्नं भूमौ प्रतिष्ठितं ६ भूमिरप्सु प्रतिष्ठिता ७, आपो ज्योतिषि प्रतिष्ठिता ८, ज्योतिर्वायौ प्रतिष्ठितं ६, वायुरा- काशे प्रतिष्ठितः १० आकाशं ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ११, ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्मविदि प्रति- ष्ठितं १२, यो ह वा एवं वित् स ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं लभते सुरभींश्च गन्धान् सोऽपहतपाप्मानन्तां श्रियमश्नुते य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतां वेदानां मातरं सावित्रींसम्पदमुपनिषदमुपास्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३८ ॥ कण्डिका ३८ ॥ दूसरे प्रकार से पूर्वोक्त बारह तत्त्वों का विचार (तं ह स्म एतम् एवं विद्वांसः मन्यन्ते विद्मः एनम् इति याथातथ्यम् अविद्वांसः) उस ही [यज्ञ] को इस प्रकार जानने वाले मानते हैं—हम इस [यज्ञ] को जानते हैं—सचमुच वे अज्ञानी हैं। (अयम् यज्ञः वेदेषु प्रतिष्ठितः) यह यज्ञ [देवपूजा संगतिकरण दानव्यवहार] वेदों में ठहरा हुआ है। १। (वेदाः वाचि प्रतिष्ठिताः) वेद वाणी में ठहरे हुये हैं। २। (वाक् मनसि प्रतिष्ठिता) वाणी मन में ठहरी हुई है। ३। (मनः प्राणे प्रतिष्ठितम्) मन प्राण में ठहरा हुआ है। ४। (प्राणः अन्ने प्रतिष्ठितः) प्राण अन्न में ठहरा हुआ है। ५। (अन्नं भूमौ प्रतिष्ठितम्) अन्न भूमि में ठहरा हुआ है। ६। (भूमिः अप्सु प्रतिष्ठिता) भूमि जल में ठहरी हुई है। ७। (आपः ज्योतिषि प्रतिष्ठिताः) जल प्रकाश में ठहरा हुआ है। ८। (ज्योतिः वायौ प्रतिष्ठितम्) प्रकाश पवन में ठहरा हुआ है। ६। (वायुः आकाशे प्रतिष्ठितः) पवन आकाश में ठहरा हुआ है। १०। (आकाशम् ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम्) आकाश ब्रह्म [परमात्मा] में ठहरा हुआ है। ११। (ब्रह्म ३८-(तम्) पूर्वोक्तं यज्ञम् (विद्वांसः) जानन्तः (मन्यन्ते) जानन्ति। (विद्मः) वयं जानीमः (एनम्) यज्ञम् (याथातथ्यम्) यथातथा—प्यञ्। वास्तविकं पदार्थम् (अविद्वांसः) अविदन्तः (पुण्याम्) पवित्राम् (सुरभीन्) मनोहरान् (अपहतपाप्मा) विनष्टपापः (अनन्तां श्रियम्) अनन्तसेवनीयसम्प-
कण्डिका ३९ ॥
६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३८ ब्रह्मविदि ब्राह्मणे प्रतिष्ठितम् ) ब्रह्म वेद जानने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] में ठहरा हुआ है। १२ । ( यः ह वै एवं वित् मः ब्रह्मवित्, पुण्यां च कीर्तिं सुरभीन् च गन्धान् लभते ) जो ही ऐसा जानने वाला है वह ब्रह्मज्ञानी है और पवित्र कीर्ति और सुन्दर गन्धों [ चन्दनादि ] को पाता है। ( सः अपहृतपाप्मा अनन्तां श्रियम् अश्नुते, यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् एवम् एतां वेशनां मातरं सावित्रीसम्पदम् उपनिषदम् उपास्ते इति ब्राह्मणम् ) वह पाप से छूटा हुआ पुरुष अनन्त श्री [ सेवनीय सम्पत्ति ] भोगता है जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् इस प्रकार से इस वेदों की माता सावित्री रूप सम्पदा उपनिषद् [ ब्रह्मविद्या ] को भजता है--यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ३८ ॥ भावार्थः—ईश्वर और उसके कर्मों को वेद द्वारा यथावत् जानकर ब्रह्मज्ञानी बड़ा यश और आनन्द पाता है ॥ ३८ ॥ विशेषः—इस कण्डिका का कण्डिका ३७ से मिलान करके गायत्री मन्त्र के अर्थों के साथ अपनी विचारशक्ति बढ़ाओ ॥ कण्डिका ३९ ॥ आपो गर्भं जनयन्तीरित्यपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञोऽद्भियर्यज्ञः प्रणीयमानः प्राङ्तायते¹, तस्मादाचमनीयं पूर्वमाहारयति स यदाचामति त्रिराचामति द्विः परिशुम्भत्यायुरवरुह्य पाप्मानं निर्णुदत्युपसाद्य यजुषोद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्यावसाय प्राचीः शाखाः सन्धाय निरङ्गुष्ठे पाणावमृतमस्यमृतोपस्तरणमस्यमृताय त्वोप- स्तृणामीति पाणावुदकमानीय जीवास्थेति सूक्तेन त्रिराचामति । स यत्पूर्वमाचा- मति सप्त प्राणांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथै- तदग्निं वायुमादित्यं चन्द्रमसमपः पशूनन्यांश्च प्रजास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्या- पोऽमृतम् । स यद् द्वितीयमाचामति सप्तापानांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरात् मात्रास्तद्यथैतत्पौर्णमासीमष्टकाममावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञ दक्षिणास्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतम् । स यत्तृतीयमाचामति सप्त व्यानां- स्तानेतेनास्मिन्नाप्याययति या ह्येता बाह्याः शरीरान्मात्रास्तद्यथैतत् पृथिवीमन्त- रिक्षं दिवन्नक्षत्राण्यूतूनार्त्तवान् संवत्सरांस्तानेतेनास्मिन्नाप्याययत्यापोऽमृतं पुरुषो ब्रह्माथांप्रियन्निगमो भवति तस्माद्वै विद्वान् पुरुषमिदं पुण्डरीकमिति प्राण एष ग पुरि शेते स पुरि शेते इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्याचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स यत्पूर्वमाचामति पुरस्ताद्धो- मांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे स यद् द्वितीयमाचामत्याज्यभागौ तेनास्मिन्नवरुन्धे, स त्तिम् ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( सावित्रीसम्पदम् ) गायत्रीरूपसम्पत्तिम् ( उपनिष- दम् ) ब्रह्मविद्याम् ( उपास्ते ) भजते । सेवते ॥ १. 'प्राङ्णायते' इति पू० सं० पाठः, स चायुक्तः । सम्पा० ॥
कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ ६६ यत्तृतीयमाचामति संस्थितहोमांस्तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यद् द्विः परिशुम्भति तत्स- मित्संबर्हिः, स यत्सर्वाणि खानि सर्वं देहमाप्याययति यच्चान्यदातारं मन्त्रकार्थ्यं यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेनास्मिन्नवरुन्धे, स यदोंपूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्त आसर्वमेधा- देते क्रतव एत एवास्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु कामचारः कामविमोचनं भवत्यद्धं च न प्रमीयते य एवं वेद । तदप्येतद् ऋचोक्तम् । आपो भृग्वङ्गिरो रूपमापो भृग्वङ्गिरोमयं । सर्वं- मापॊमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयं । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसोऽनुगाः । अपां पुष्पं मूर्तिराकाशं पवित्रमुत्तममित्याचम्याभ्युक्ष्यात्मानमनुमन्त्रयत इन्द्र जोवेति ब्राह्मणम् ॥ ३९ ॥ इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥ कण्डिका ३९ ॥ आचमन के विधान और लाभ ॥ ( आपो गर्भं जनयन्तीः इति-अथ० ४ । २ । ८ ) गर्भ [ अर्थात् बालक रूप संसार ] को उत्पन्न करते हुये जल [ इस मन्त्र से सिद्ध होता है कि ] ( अपां गर्भः पुरुषः सः यज्ञः ) जल का गर्भ [ अन्तर्यामी ] पुरुष [ ब्रह्म ] है वही यज्ञ है । ( अद्भिः प्र णीयमानः यज्ञः प्राङ्तायते तस्मात् आचमनीयम् पूर्वम् आहारयति ) जल के साथ चलाया हुआ यज्ञ पहिले विस्तृत किया जाता है इसलिये आचमन योग्य जल वह [ व्रतधारी ] पहिले विधि के साथ पीता है । ( सः यत् आचामति त्रिः आचामति ) वह जब आचमन करता है, तीन बार आचमन करता है, (द्विः परिशुम्भति ) दो बार सजाता है [ आगे देखो ], ( आयुः अवरुह्य पाप्मानं निर्णुदति ) आयु पर चढ़कर [ बढ़ाकर ] पाप को निकाल देता है । ( यजुषा उपसाद्य मन्त्रान् उद्धृत्य प्रयुज्य अवसाय, प्राचीः शाखाः सन्धाय निरंगुष्ठे पाणौ-अमृतम् असि, अमृत ! उपस्तरणम् असि, अमृताय त्वा उपस्तृणामि इति [ ब्राह्मणवचनानि ] पाणौ उदकम् आनीय-जीवाः स्थ इति सूक्तेन [ अथ० १९ । ६६ । १-४ ] त्रिः आचामति ) देवपूजा के साथ पास आकर, मन्त्रों को निकाल कर, प्रयोग में ला कर ओर निश्चय करके, और पुरानी शाखाओं [ वेदव्याख्याओं ] को मिला कर, अगूंठा छोड़ कर हाथ में-तू अमृत [ मृत्यु से बचाने वाला जल ] है, हे अमृत ! तू बहुत फैलाने वाला है, अमरपन के लिये तुझे फैलाता हूँ [ पीता हूँ-इन तीन ब्राह्मण वचनों से ] हाथ में ३६-(जनयन्तीः) जनयतेः शतृः । जसि पूर्वसवर्णदीर्घः । जनयन्त्य । उत्पा- दयन्त्यः (प्रणीयमानः) प्रवर्त्तमानः ( प्राङ्तायते ) प्र+अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन्, तनु विस्तारे कर्मणि लट् । तनोतेर्यकि (पा० ६ । ४ । ४४) इति आत्वम् । प्राङ् पूर्वे तायते । विस्तार्यते ( आचमनीयम् ) आचमनयोग्यं जलम् ( आहारयति ) विधि- पूर्वकं पिबति ( परिशुम्भति ) शुम्भ शोभायाम्-णिजर्थे । परिशुम्भयति । सर्वतः शोभयति ( अवरुह्य ) आरुह्य । दीर्घं कृत्वा ( यजुषा ) देवपूजनेन ( उद्धृत्य ) उत् +धृञ् धारणे वा हृञ् हरणे-ल्यप् । पृथक् कृत्वा ( प्रयुज्य ) प्रयोगे नीत्वा
७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ जल लेकर—तुम जीव वाले हो—इस सूक्त से [ चार मन्त्रों से ] तीन बार आचमन करता है। (सः यत् पूर्वम् आचामति सप्त तान् प्राणान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ताः च अपि ], याः हि शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्. अग्निं वायुम् आदित्यं चन्द्रमसम् अपः अन्यान् पशून् च प्रजाः तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति—आपः अमृतम् ) वह जो पहिला आचमन करता है उन सात प्राणों [ शरीर में भीतर जाने वाले जीवनवर्धक श्वासों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो यह शरीर से बाहर चलती हुई मात्रावें हैं, सो जैसे यह हैं--अग्नि १ [ अर्थात् शारीरिक, पार्थिव, समुद्रीय, गुप्त प्रकट बिजुली आदि अग्नि विद्या ] वायु २ [ अर्थात् पवन विद्या जैसे पवन क्या है और उसका प्रभाव सब जीवों, सब पृथिवी सूर्य आदि लोकों पर क्या है ], सूर्य ३ [ अर्थात् सूर्य विद्या, जैसे सूर्य का पृथिवी आदि लोकों और उनके पदार्थों से और उन सबका सूर्य लोक से क्या सम्बन्ध है ], चन्द्रमा ४ [ अर्थात् चन्द्र विद्या, जैसे उपग्रह चन्द्रमा अपने ग्रह पृथिवी पर किस सम्बन्ध से क्या प्रभाव करता है और अन्य चन्द्रमाओं का अन्य ग्रहों से क्या सम्बन्ध है ], जल ५ [ अर्थात् जल विद्या, जैसे जल क्या है और वह भूमण्डल, मेघमण्डल, सूर्यमण्डल आदि लोकों से क्या सम्बन्ध रखता है ], जीव वाले पशु ६ [ अर्थात् पशु विद्या, जैसे गौ घोड़ा आदि जीव पृथिवी लोक और दूसरे लोकों में कैसे उपकारी होते हैं ], और प्रजाओं ७ [ अर्थात् प्रजा की विद्या कि परमात्मा की सृष्टि में भूलोक, चन्द्रलोक, सूर्यलोक आदि के मनुष्य और जीवजन्तुओं का सम्बन्ध आपस में और दूसरे लोक वालों से क्या है ]--इन सबको इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। (सः यत् द्वितीयम् आचा- मति सप्त तान् अपानान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ ताः च अपि ], याः हि शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्, पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञं दक्षिणाः. तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति--आपः अमृतम् ) वह जो दूसरा आचमन करता है, उन सात अपानों [ शरीर से बाहर निकलने वाले ( अवसाय ) अव+षो अन्तकर्मणि-ल्यप् । निश्चित्य ( प्राचीः ) पूर्वस्मिन् काले भवाः ( शाखाः ) वेदव्याख्याः ( संधाय ) सम्+दधातेः---ल्यप् । संयुज्य । ( अमृतम् ) नास्ति मृतं मरणं यस्मात् तत् । जलम् ( उपस्तरणम् ) उप + स्तृञ् विस्तारे आच्छादने च--ल्युट् । बहुविस्तारकम् ( अमृताय ) अमरणाय । ( उपस्तृणामि ) अधिकं विस्तारयामि । आचामामि । ( एतेन ) अनेन विधिना ( अस्मिन् ) दृश्यमाने शरीरे ( एताः ) एतेस्तुट् च ( उ० १ । १३३ ) इण् गतौ-- अदिः प्रत्ययः, तस्य च तुडागमः । गमनशीलाः (अग्निम्) अग्निविद्याप्रकाशम् (वायुम्) पवनविद्याम् ( आदित्यम् ) आदीद्यमानसूर्यविद्याम् ( चन्द्रमसम् ) आह्ला- दकचन्द्रविद्याम् ( अपः ) व्यापकजलविद्याम् ( पशून् ) गवाश्वादिजीवान् । ( अन्यान् ) माछाणसिभ्यो यः ( उ० ४ । १०९ ) अन प्राणने--षप्रत्ययः । प्राणिन. । ( आप्याययति ) आ+प्यैङ् वृद्धौ-णिच् । समन्तात् वर्धयति । पोषयति (अपानान्)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ · ७१ प्रभासों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो शरीर से बाहर चलती हुई मात्रा यें हैं, सो जैसे यह हैं-- पौर्णमासी १, [ अर्थात् पूर्णमासेष्टि, जिसमें विचारा जाता है कि उस दिन चन्द्रमा पूरा क्यों दीखता है, पृथिवी, समुद्र आदि पर उसका क्या प्रभाव होता है ], अष्टका २, [ अष्टमी आदि तिथि का यज्ञ, जिसमें विद्वान् पित्तर लोग विचारते हैं कि ज्योतिष शास्त्र की मर्यादा से इन तिथियों में सूर्य और चन्द्र आदि लोकों का क्या प्रभाव पड़ता है]. अमावास्या ३, [ अर्थात् दर्शष्टि जिसमें विचार होता है कि अमावस को सूर्य और चन्द्रमा एक राशि में आकर क्या प्रभाव डालते हैं ], श्रद्धा ४, [ अर्थात् ईश्वर और वेदों में विश्वास ], दीक्षा ५, [ नियम और व्रत पालन की शिक्षा ]. यज्ञ ६, [ परमेश्वर और विद्वानों का सत्कार. परस्पर संयोग और विद्या आदि का दान ]. और दक्षिणायें ७, [ यज्ञ समाप्ति पर विद्वानों के सत्कार के लिये द्रव्य ] - इन सब को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। ( सः यत् तृतीयम् आचामति सप्त तान् व्यानान् एतेन अस्मिन् आप्याययति [ ताः च अपि ] याः हि शरीरात् बाह्याः एताः मात्राः, तत् यथा एतत्, पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिवं नक्षत्राणि ऋतून् आर्त्तवान् संवत्सरान् तान् एतेन अस्मिन् आप्याययति - आपः अमृतम् ) वह जो तीसरा आचमन करता है उन सात व्यानों [ शरीर में फैले हुए पवनों ] को इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है [ और उन मात्राओं को भी पुष्ट करता है ] जो शरीर से बाहर चलती हुई मात्रायें हैं, सो जैसे यह हैं पृथिवी १, [ भूगर्भ विद्या, राज्य पालनादि विद्या ], अन्तरिक्ष २, [ वायुमण्डल, मेघमण्डल, आदि की विद्या ] प्रकाश ३, [ प्रकाश के ताप, आकर्षण और फैलाव आदि की विद्या ]; नक्षत्रों ४ प्रश्वासान् । शरीरबहिर्गामिनो दोषनाशकान् वायून् (पौर्णमासीम् १) पूर्ण- मास-अण्, ङीप् । पूर्णमासेष्टिम् । पूर्णचन्द्रसम्बन्धिनीं विद्याम् (अष्ट- कास्) इष्यशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अशूङ् व्याप्तौ अश भोजने वा-तकन्, टाप् । अष्टका पितृदैवत्ये (वा० पा० ७ । ३ । ४५) इत्वाभावः । अष्टम्यादितिथौ पितॄणां समागमेन ज्योतिषविद्याविचारम् (अमावास्याम्) अमा सह वसतः चन्द्राकौँ यत्र । अमावस्यदन्यतरस्याम् (पा० ३ । १ । १२२) अमा + वस निवासे-ण्यत्, टाप् । कृष्णपक्षशेषतिथिम्, तद्दिने चन्द्राकैकराशिस्थौ भवतः । दर्शष्टिम् (श्रद्धाम् ) ईश्वरवेदयोर्निश्चयम् (दीक्षाम्) नियमव्रतयोः शिक्षाम् । (यज्ञम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-नङ् । परमेश्वरविद्वत्सत्कारपरस्परसंयोग- विद्यादिदानव्यवहारम् (दक्षिणाः) यज्ञसमाप्तौ विद्वद्भ्यः सत्कारद्रव्याणि । (व्यानान्) सर्वशरीरव्यापकान् वायून् (पृथिवीम्) भूगर्भविद्यां राज्यपालनादि- विद्यां च (अन्तरिक्षम्) मध्यलोकस्थवायुमण्डलमेघमण्डलादिविद्याम् (दिवम्) सूर्यतापाकर्षणविस्तारादिविद्याम् (नक्षत्राणि) णक्ष गतौ-अत्रन् । गतिशीलानां १. पूर्णमासोऽस्यां वर्त्ततं इति पौर्णमासी तिथिः, इत्यत्र पूर्णमासाद्ण् (वा० ४ । २ । ३५) इति अण् ॥ सम्पा० ॥
७२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ [ तारागणों के परस्पर आकर्षण रखने, अपने अपने मार्ग पर चलने उछलने डूबने आदि की विद्या ], ऋतुओं ५, [ वसन्त आदि ऋतुओं के क्रम और कारण आदि की विद्या ], आर्त्तवों ६, [ ऋतुओं में उत्पन्न पदार्थों, फूल फल आदि की उत्पत्ति और उपकार की विद्या ], और संवत्सरों ७, [ वर्ष में ऋतु महीने आदि कैसे बसते हैं और सब मनुष्य आदि प्राणी कैसे उसका उपभोग करते हैं, इसकी विद्या ] - इन सबको इस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पुष्ट करता है, [ क्योंकि ] जल अमृत है। ( पुरुषः ब्रह्म, अथ आप्रियनिंगमः भवति ) पुरुष ब्रह्म है और यह सब प्रकार प्रिय निगम [ वैदिक सिद्धान्त ] है, ( तस्मात् वै विद्वान् पुरुषम् इदम् पुण्डरीकम् इति ) [ आचष्टे ] इस- लिए ही विद्वान् मनुष्य पुरुष को ऐश्वर्यवान् शुद्धस्वरूप ब्रह्म [ कहता है ] ( एषः सः प्राणः पुरि शेते सः पुरि शेते इति ) यही प्राण शरीर में रहता है, यही शरीर में रहता है। (पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुषः इति आचक्षते ) शरीर में वर्त्तमान रहते हुये प्राण [ जीवन साधन ] को पुरुष [ आत्मा वा परमात्मा ] कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [ आँख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आँख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं [ देखो कण्डिका १ तथा ७ ]। [वही प्रकरण दूसरे प्रकार कहा जाता है] (सः यत् पूर्वम् आचामति पुरस्ताद्धो- मान् तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो पहिला आचमन करता है पुरस्तात् होमों [ पहिले होम विशेषों के फलों ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है। (सः यत् द्वितीयम् आचामति आज्यभागौ तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो दूसरा आचमन करता है दो आज्य भागों [ अग्नि के उत्तर और दक्षिण भाग में घी की दो आहुति विशेष के फल ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है। ( सः यत् तृतीयम् आचा- मति संस्थितहोमान् तेन अस्मिन् अवरुन्धे ) वह जो तीसरा आचमन करता है संस्थितहोमों [ अन्तिम होम विशेषों के फल ] को उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है। ( सः यत् द्विः परिशुम्भति तत् समित्संबर्हिः ) वह जो दो बार सजाता है वह समिधा [ काष्ठ ] और विधिपूर्वक अग्नि है, ( सः यत् सर्वाणि खानि सर्वं देहम् तारागणानां परस्पराकर्षणविज्ञानम् (ऋतून् ) वसन्तादीनां क्रमकारणादिबोधम् । ( आर्त्तवान् ) ऋतु-अण् । ऋतुभवानां पुष्पफलादिपदार्थानां ज्ञानम् (संवत्सरान् ) संपूर्वाच्चित् ( उ० ३ । ७२ ) सम् + वस निवासे-सरन् । संवसन्ति वसन्तादयो यत्र । कालोपभोगविद्याः ( पुरुषः ) पुरः कुषन् ( उ० ४ । ७४ ) पुर अग्रगमने - कुषन् । पुरुषः पुरिखादः पुरिशयः पूरयतेर्वा पूरयन्त्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य - निरु० २ । ३ । अग्रगामी परमात्मा ( इदम् ) इन्देः कमिञ्लोपश्च ( उ० ४ । १५७) इदि परमैश्वर्ये-कमिन्, नलोपः । परमैश्वर्ययुक्तम् (पुण्डरीकम् ) फर्फरीकादयश्च ( उ० ४ । २० ) पुण शुद्धौ धर्मकृत्यकरणे च-ईकन्, पृषोदरादित्वात् साधुः । शुद्धस्वरूपं ब्रह्म । (पुरिशयम्) पुरि + शीङ् स्वप्ने - अच् । पुरि शरीरे वर्त्तमानम् (पुरस्ताद्धोमान्) होमविशेषान्, तेषां फलम् ( अवरुन्धे ) प्राप्नोति ( आज्यभागौ ) अग्नेरुत्तर- दक्षिणभागयोर्घाहुतिद्वयम् (संस्थितहोमान् ) यज्ञविशेषान् (समित्संबर्हिः)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ क० ३६ ७५ ·आप्याययति, यत् च अन्यत् आतार मन्त्रकार्यं यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेन· अस्मिन् ·अवरुन्धे ) वह जो सब इन्द्रियों और सब देह को पुष्ट करता है और जो कोई दूसरा सब प्रकार तराने वाला मन्त्र कार्यं यज्ञ में आ जाता है, उस सबको उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है । ( सः यत् ओं पूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्ते आसर्वमेधात् अस्य एते एते एव क्रतव ) वह जो ओम् को पहिले कह के मन्त्रों को प्रयोग में लाता है सर्वमेध यज्ञ [ सब पदार्थों पर धारणावती बुद्धि वाले यज्ञ ] तक उसके यही यही सब कर्म होते हैं, ( सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु [ अस्य ] कामचारः कामविमोचनं भवति अद्धे॑ च न प्रमीयते, यः ·एवं वेद ) और सब लोकों में, सब देवों [ दिव्य पदार्थों ] में, सब वेदों में, सब तत्त्वों में, और सब जीवों में [ इसका ] सुकामना से विचरना और कुकामना का परित्याग होता है, और वह खण्डिन आयु में नहीं मरता है, जो ऐसा जानता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यह भी इस ऋचा [ ब्राह्मण वचन ] करके कहा गया है । ( आपः भृग्वाङ्गिरोरूपम् आपः भृग्वङ्गिरोमयम् । सर्वम् आपोमयं सर्वं भूतं भृग्वङ्गिरोमयंम् एते त्रयः वेदाः भृगून् अङ्गिरसः अन्तरा अनुगाः ) व्यापक जल प्रकाशमान ज्ञान वाले परमात्मा का रूप है, व्यापक जल प्रकाशमान परमात्मा से परिपूर्ण हैं । सब जगत् जलमय [ जल से परिपूर्ण ] है और सब प्राणीमात्र प्रकाशमान ज्ञानवाले परमात्मा से परिपूर्ण हैं । और यह तीनों वेद [ अर्थात कर्म उपासना ज्ञान ] प्रकाशमान ज्ञान वाले [ चारों वेदों ] के भीतर साथ साथ चलने वाले हैं । [ यह षट्पदा अनुष्टुप् छन्द ब्राह्मण है, इसके पिछले चार पाद कण्डिका २६ में आये हैं, ( अनुगाः ) के स्थान पर वहां ( श्रिताः ) पद है ॥ ( अपां पुष्पं मूर्तिः आकाशम् पवित्रम् उत्तमम् इति आचम्य अभ्युक्ष्य इन्द्रजीव आत्मानम् अनुमन्त्रयते इति ब्राह्मणम् ) व्यापक जल का विकाश और वृद्धि, आकाश [ के समान व्यापक ] पवित्र और उत्तम [ ब्रह्म ] है - इस [ ब्राह्मण यज्ञकाष्ठं विधानपूर्वंकोऽग्निश्च ( खानि ) इन्द्रियाणि ( आतारम् ) आ + तृ संतारणे - घञ् । समन्तात् तारकमुपकारकम् ( स्कन्दति ) स्कन्दिर् गतिशोष- णयोः । गच्छति ( आसर्वमेधात् ) आङ् मर्य्यादायाम् । सर्वपदार्थेषु मेधा धार- णावती बुद्धिर्यस्मिन् स सर्वमेधो यज्ञः । तस्य समाप्तिपर्य्यन्तम् ( क्रतवः ) कृञः क्रतु. ( उ० १ । ७६ ) करोतेः—क्रतुः । क्रतुः कर्मनाम—निघ० २ । १ । प्रजानाम निघ० ३ । ६ । कर्माणि । ( एते एते ) अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते--निरु० १० । ४२ । इति द्वित्वम् ( देवेषु ) दिव्यपदार्थेषु ( भूतेषु ) तत्त्वेषु ( सत्त्वेषु ) जीवेषु ( कामचारः ) स्वकामेन विचरणम् ( कामविमोचनम् ) कुकामपरि- त्यागः ( अद्धे॑ ) ऋधु वृद्धौ--घञ् । खण्डिते जीवने ( प्रमीयते ) मीङ् प्राणवियोगे = मरणे म्रियते ( पुष्यम् ) पुष पुष्टौ, क्यप् । विकाशः । विशिष्टप्रकाशः ( मूर्तिः ) मुर्च्छा मोहवृद्ध्योः--क्तिन् । न ध्याख्यापृमूर्च्छिमदाम्
७४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६ वृचन ] से आचमन करके और मार्जन करके - इन्द्रजीव-अथर्व० १६ । ७० । १ । इस मन्त्र से अपने को मन्त्र के अनुकूल बनाता है, यह ब्राह्मण है ॥ ३६ ॥ भावार्थः-व्रतधारी पुरुष आचमनादि क्रिया से स्वस्थचित्त होकर अपने शिर के सात छिद्रों से सम्बन्ध वाले सात प्राण, सात अपान और सात व्यान वायु को वश में करके अग्नि, वायु आदि इस सप्तक, पौर्णमासी अष्टका आदि इस सप्तक तथा पृथिवी, अन्तरिक्ष आदि इस सप्तक, और दूसरी पदार्थ विद्याओं से उपकार लेकर संसार की भलाई करता है । अथर्व० १० । २ । ६ में वर्णन है-( कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम् । येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्मनि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति यामम् ) कर्ता प्रजापति ने [ प्राणी के ] मस्तक में सात गोलक खोदे, यह दोनों कान, दो नथने, दोनों आंखें और एक मुख । जिनके विजय की महिमा में चौपाये और दोपाये जीव अनेक प्रकार से सन्मार्ग से चलते हैं ॥ ३६ ॥ विशेषः १--इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद का० १५ सूक्त १५, १६ और १७ से करो वहाँ मन्त्रों और भाष्य में प्राण, अपान और व्यान तथा अग्नि आदि पदार्थों का सविस्तार वर्णन है ॥ विशेषः २--प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १--आपो वत्स॑ जनयन्ती॒र्गर्भमग्रे समै॑रयन् । तस्योत जायमानस्योल्ब आसीद्धिरण्मयः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ अथ० ४ । २ । ८ ॠ० १० । १२१ । ७ । यजु० २७ । २५ । ( अग्रे ) पहिले ही पहले ( वत्सम् ) निवास स्थान संसार को वा बालक रूप संसार को ( जनयन्तीः ) उत्पन्न करते हुए ( आपः ) जल- धाराओं [ वा तन्मात्राओं ने ] ( गर्भम् ) बालक [ रूप संसार ] को ( समैरयन् ) यथावत् प्रकट किया, ( उत ) और ( तस्य ) उस ( जायमानस्य ) उत्पन्न होते हुये [ बालक, संसार ] का ( उल्बः ) जरायु [ गर्भ की झिल्ली ] ( हिरण्ययः ) तेजोमय परमात्मा ( आसीत् ) था, उस ( कस्मै ) सुखदायक प्रजापति परमेश्वर की ( देवाय ) दिव्य गुण के लिये ( हविषा ) भक्ति के साथ ( विधेम ) हम सेवा किया करें ॥ [ ब्राह्मण के 'गर्भं' के स्थान पर वेद में 'वत्सं' है, दोनों पदों का अर्थ "बालक" है ] ॥ २--जीवा स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ १ ॥ उपजीवा स्थोप जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ २ ॥ संजीवा स्थ संजीव्यासं सर्वमायुर्जी- व्यासम् ॥ ३ ॥ जीवला स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ ४ ॥ अथ० का० १६ । सू० ६६ । [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवाः ) जीने वाले ( स्थ ) हो, ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ १ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( उपजीवाः ) आश्रय से जीने वाले ( स्थ ) हो, ( उपजी- ( पा० ८ । २ । ५७ ) तकारस्य नत्वाभावः । राल्लोपः ( पा० ६ । ४ । २१ ) इति ष्ठस्य लोपः । हलि च ( पा० ८ । २ ७७ ) इति उपधायाः दीर्घः । प्रतिमा (अभ्युक्ष्य) मार्जनं कृत्वा ( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रानुकूलं करोति ॥
प्रपाठकः समाप्तः ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १ ७५ व्यासम् ) मैं सहारे से जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ २ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( संजीवाः ) मिलकर जीने वाले ( स्थ ) हो, ( संजीव्यासम् ) मैं मिलकर जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ ३ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवलाः ) जीवनदाता ( स्थ ) हो ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ ४ ॥ ३-इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम् । सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥१॥ अथ० क० १६ सू० ७० । ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ परम ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ( जीव ) तू जीता रहे, ( सूर्य ) हे सूर्य ! [ सूर्य समान तेजस्वी ] ( जीव ) तू जीता रहे, ( देवाः ) हे विद्वानों ! तुम ( जीवाः ) जीने वाले [ हो ], ( अहम् ) मैं ( जीव्यासम् ) जीता रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीमन्तस्याजीरावगायकवाडाधिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे प्रथम- प्रपाठकः समाप्तः । अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे चैत्रमासे शुक्लचतुर्दश्यां तिथौ १८८० [ अशीत्युत्तरैकोन- विंशतितशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥ मुद्रितम्--ज्येष्ठकृष्ण १२ संवत् १६८१ वि० ता० ३० मई १६२४ ई० ॥ अथ द्वितीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ओम् ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे इत्याचार्यमाह । तस्मिन् देवाः सम्मनसो भवन्तीति वायुमाह स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रमित्यादित्यमाह दीक्षितो दीर्घश्मश्रुरेव दीक्षित एष दीर्घश्मश्रुरेव एवाचार्यस्थाने तिष्ठन्नाचार्य इति स्तूयते, वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुरिति स्तूयते, द्यौःस्थाने तिष्ठन्नादित्य इति स्तूयते । तदप्येतदृचोक्तं ब्रह्मचारीष्णन्निति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १॥ ब्रह्मचारी की महिमा ॥ ( ओम् ब्रह्मचारी उभे रोदसी इष्णन् चरति [ अथ० ११ । ५ । १ पाद १ ]- इति आचार्यम् आह ) ओम् [ रक्षक परमात्मा है ], ब्रह्मचारी [ वेदपाठी वीर्यनिरोही पुरुष ] सूर्य और पृथिवी दोनों को लगातार खोजता हुआ विचरता है—यह आचार्य को वह [ ईश्वर ] कहता है ( तस्मिन् देवाः सम्मनसः भवन्ति [ उक्त मन्त्र पाद २ ] इति वायुम् आह ) उस [ ब्रह्मचारी ] में देवता [ विजय चाहने वाले पुरुष ] एकमन
७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १ होते हैं--यह पवन [ के समान पुरुष ] को वह कहता है । ( सः सद्यः पूर्वस्मात् उत्तरं समुद्रम् एति [ अथ० ११ । ५ । ६ पाद ३ ]--इति आदित्यम् आह ) वह अभी पहिले [ समुद्र अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम ] से अगले समुद्र [ गृहाश्रम ] को प्राप्त होता है--यह आदित्य [ सूर्य समान ब्रह्मचारी ] को वह कहता है । ( दीक्षितः दीर्घश्मश्रुः [ अथ० ११ । ५ । ६ । पाद २ ]--एषः दीक्षितः एषः दीर्घश्मश्रुः, एषः एव आचार्य्यस्थाने तिष्ठन् आचार्य्यः इति स्तूयते ), वह दीक्षा पाये हुये [ नियम व्रत करता हुआ ] बड़ी बड़ी दाढ़ी मूंछ वाला है--यह दीक्षा पाये हुये, यह बड़ी बड़ी दाढ़ी मूंछ वाला, यही [ ब्रह्मचारी ] आचार्य के पद पर ठहरा हुआ, यह आचार्य है -ऐसा स्तुति किया जाता है, ( वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुः इति स्तूयते ) विजुली के स्थान [ अति वेग ] में ठहरा हुआ वह वायु [ पवन के समान शीघ्रगामी ] है--ऐसा स्तुति किया जाता है ( द्यौः स्थाने तिष्ठन् आदित्यः इति स्तूयते ) प्रकाश के स्थान [ ज्ञान के प्रकाश ] में ठहरा हुआ वह आदित्य [ सूर्य समान तेजस्वी ] है--ऐसा स्तुति किया जाता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् - ब्रह्मचारी इष्णन् [ अथ० ११ । ५ । १ पाद १ ]--इति ब्राह्मणम् , यह भी इस ऋचा करके कहा गया है--ब्रह्मचारी लगातार खोजता हुआ--यह ब्राह्मण है ॥ भावार्थः-ब्रह्मचारी वेदाध्ययन और इन्द्रिय दमनरूप तपोबल से सब सूर्य, पृथिवी आदि स्थूल और सूक्ष्म पदार्थों को जानकर और उनसे उपकार लेकर संसार को सुखी करता है ॥ १ ॥ विशेषः १- प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १- ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति । स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति ॥ अथ० ११ । ५ । १ । ( ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी [ वेदपाठो और वीर्य्यनिग्रही पुरुष ] ( उभे ) दोनों ( रोदसी ) सूर्य और पृथिवी को ( इष्णन् ) लगातार खोजता हुआ ( चरति ) विचरता है, ( तस्मिन् ) उस [ ब्रह्मचारी ] में ( देवाः ) विजय चाहने वाले पुरुष ( संमनसः ) एक १--(ब्रह्मचारी) ब्रह्म+चर गतीभक्षणयोः--णिनिः । ब्रह्मणे वेदाय वीर्य्यनिग्रहाय च चरणशीलः पुरुषः ( इष्णन् ) इष आभीक्ष्ण्ये--शतृः । पुनः पुनरन्विच्छन् ( चरति ) विचरति । प्रवर्त्तते ( रोदसी ) द्यावापृथिव्यौ ( आह ) ईश्वरो ब्रवीति । ( देवाः ) विजिगीषवः ( सम्मनसः ) समानमनस्काः ( वायुम् ) वायुतुल्यस्वभावयुक्तम् ( सद्यः ) तत्क्षणम् ( पूर्वस्मात् ) प्रथमसमुद्ररूपाद् ब्रह्मचर्या- श्रमात् ( उत्तरम् ) अनन्तरम् ( समुद्रम् ) गृहाश्रमरूपं समुद्रम् ( आदित्यम् ) सूर्य- तुल्यतेजस्विनम् ( दीक्षितः ) प्राप्तदीक्षः । धृतनियमः ( दीर्घश्मश्रुः ) लम्बमान- मुखस्थलोमा (वैद्युतस्थाने) वायुतुल्यवेगस्थाने ( द्यौः स्थाने ) द्युस्थाने । ज्ञानप्रकाश- पदे ( स्तूयते ) प्रशस्यते ॥
कण्डिका २ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७७ मन (भवन्ति) होते हैं। (सः) उसने (पृथिवीम्) पृथिवी (च) और (दिवम्) सूर्य लोक को (दाधार) धारण किया है [उपयं गी बनाया है], (सः) वह (आचार्यम्) आचार्य [साङ्गोपाङ्ग वेदों के पढ़ाने वाले पुरुष] को (तपसा) अपने तप से (पिपर्ति) परिपूर्ण करता है ॥ २—ब्रह्मचर्येति समिधा समिद्धः कार्ष्णं वसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः । स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रं लोकान्तसंगृभ्य मुहुराचरिक्रत् ॥ अथ० ११ । ५ । ६ ॥ (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (समिधा) [विद्या के] प्रकाश से (समिद्धः) प्रकाशित, (कार्ष्णम्) कृष्ण मृग का चर्म (वसानः) धारण किये हुये (दीक्षितः) दीक्षित, होकर [व्रत धारण करके] (दीर्घश्मश्रुः) बड़े बड़े दाढ़ी मूंछ रखाये हुये (एति) चलता है। (सः) वह (सद्यः) अभी (पूर्वस्मात्) पहिले [समुद्र] से [अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम से] (उत्तरम् समुद्रम्) अगले समुद्र [गृहस्थाश्रम] को (एति) प्राप्त होता है और (लोकान्) लोगों को (संगृभ्य) संग्रह करके (मुहुः) बारम्बार (आचरिक्रत्) अतिशय करके पुकारता है ॥ विशेषः २—भगवान् पतञ्जलि कहते हैं—[ब्रह्मचर्य्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः— योगदर्शन, पाद २ सूत्र ३८] ब्रह्मचर्य्य [वेदों के विचार और जितेन्द्रियता] के अभ्यास में वीर्य [वीरता अर्थात् धैर्य और शरीर, इन्द्रिय और मन के निरतिशय सामर्थ्य] का लाभ होता है ॥ विशेषः ३—भगवान् मनु ने आचार्य का लक्षण किया है—[उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते—मनु० अध्याय २ श्लोक १४०] जो द्विज [ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, ] शिष्य का उपनयन करके कल्प [यज्ञ आदि के विधान] और रहस्य [उपनिषद् आदि ब्रह्मविद्या] के साथ वेद पढ़ावे, उसको आचार्य्य कहते हैं ॥ कण्डिका २ ॥ जायमानो ह वै ब्राह्मणः, सप्तेन्द्रियाण्यभिजायन्ते, ब्रह्मवर्चसंच्च १, यशश्च २, स्वप्नश्च ३, क्रोधश्च ४, श्लाघाश्च ५, रूपञ्च ६, पुण्यमेव गन्धं सप्तमम् ७ तानि ह वा अस्यैतानि ब्रह्मचर्य्यमुपेतोऽपक्रामन्ति, मृगानस्य ब्रह्मवर्चसं १, गच्छत्या- चार्य्यं यशो २, ऽजगरं स्वप्नो ३, वराहं क्रोधो ४, ऽपःश्लाघा ५, कुमारीं रूप ६, मोषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः ७। स यन्मृगाजिनानि वस्ते तेन तद् ब्रह्मवर्चसमव- रुन्धे, यदस्य मृगेषु भवति स ह स्नातो ब्रह्मवर्चसी भवति । स यदहरहराचार्य्याय कर्म करोति तेन तद्यशोऽवरुन्धे यदस्याचार्य्ये भवति स ह स्नातो यशस्वी भवति । स यत्सुषुप्सुर्निद्रामभिनयति तेन तं स्वप्नमवरुन्धे योऽस्याजगरे भवति तं ह स्नातं स्वपन्तमाहुः स्वपितु मैनं बोबुधयेति । स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरुन्धे योऽस्य वराहे भवति तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते । अथाद्भिः श्लाघ्यमानो न.
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मचारी के सात मनोरागों का दमन
७८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २ स्नायात्तेन तां श्लाघामवरुन्धे, याऽस्याप्सु भवति स ह स्नातः श्लाघीयोऽन्येभ्यः श्लाघ्यते । अथैतद्ब्रह्मचारिणो रूपं यत्कुमार्यास्तान्नयान्नोदैक्षतैरैति वेति मुखं विपरिधापयेत्तेन तद्रूपमवरुन्धे, यदस्य कुमार्यां भवति तं ह स्नातं कुमारीमिव निरीक्षन्ते । अथैतद् ब्रह्मचारिणः पुण्यो गन्धो य ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य नोपजिघ्रेत्तेन तं पुण्य गन्धमवरुन्धे, योऽस्यौषधिवनस्पतिषु भवति स ह स्नातः पुण्यगन्धिर्भवति ॥२॥ कण्डिका २ ॥ ब्रह्मचारी के सात मनोरागों का दमन आदि कर्त्तव्य ॥ ( जायमानः ह वै ब्राह्मणः सप्त इन्द्रियाणि अभिजायन्ते [ अभिजनयति ] ब्रह्मवर्चसं च यशः च स्वप्नं च क्रोधं च श्लाघां च रूपं च पुण्यम् एव गन्धं सप्तमम् ) उत्पन्न होता हुआ [ उपनयन आदि संस्कार किये हुये ] ही ब्राह्मण [ ब्रह्मचारी ] सात इन्द्रियों [ मनोरागों ] को वश में करता है, ब्रह्मवर्चस [ वेद पढने का तेज ] १, यश २ स्वप्न [ नींद ] ३, क्रोध ४ घमण्ड ५, रूप ६, और सातवें पवित्र गन्ध को भी ७ । ( तानि ह वै एतानि अस्य ब्रह्मचर्यम् उपेतः अपक्रामन्ति ) वे सब ही इस ब्रह्मचर्य पाये हुये के दूर चले जाते हैं, ( मृगान् अस्य ब्रह्मवर्चसं गच्छति, आचार्यं यशः, अजगरं स्वप्नः, वराहं क्रोधः, अपः श्लाघा, कुमारीं रूपम्, ओषधि- वनस्पतीन् पुण्यः गन्धः ) मृगों [ सिंहों वा हरिणों ] को इसके वेद पढ़ने का तेज जाता है १, आचार्य को यश २, अजगर [ बड़े सांप विशेष ] को नींद ३, सूअर को क्रोध ४, जल को घमण्ड ५, कुमारी [ कन्या ] को रूप [ सुन्दरता ] ६, और ओषधि वनस्पतियों को पवित्र गन्ध ७ । ( सः यत् मृगाजिनानि वस्ते तेन तत् ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्धे, यत् अस्य मृगेषु भवति, सः ह स्नातः ब्रह्मवर्चसी भवति, ) वह जो मृगछालायें पहिरता है उससे उस ब्रह्मतेज को पाता है जो उसका मृगों [ सिंहों वा हरिणों ] में होता है, वही स्नातक [ विद्या में स्नान किया हुआ ] ब्रह्मवर्चसी [ वेद पढ़ने से तेज वाला ] होता है । १ । ( सः यत् अहरहः आचार्याय कर्म करोति तेन तत् यशः अवरुन्धे यत् अस्य आचार्ये भवति, सः ह स्नातः यशस्वी भवति ) वह जो दिन दिन आचार्य २--( जायमानः ) उत्पद्यमानः । उपनयनादिसंस्कारं प्राप्यमाणः ( इन्द्रियाणि ) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्र्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ( पा० ५।२।६३ ) इन्द्र--घप्रत्ययः । इन्द्रियं धननाम--निघ० २ । १० । मनोरागान् । (अभिजायन्ते) अभि जनौ प्रादुर्भावे-श्यन्, ज्ञाजनोर्जा (पा० ७।३।७६) इति धातोः 'जा' आदेशः, आत्मनेपदस्य लटि बहुवचने रूपम् । अभिजनयति । अभिभवति । (ब्रह्मवर्चसम्) वेदाध्ययनतेजः ( श्लाघाम् ) श्लाघृ कथने-अङ्, टाप् । आत्मस्तुतिम् । दम्भम् ( रूपम् ) सौन्दर्यम् ( उपेतः ) प्रथमा षष्ठ्यर्थे । उपेतस्य । प्राप्तस्य ( अपक्रामन्ति ) दूरे गच्छन्ति ( अजगरम् ) बृहत्सर्पविशेषम् ( वराहम् ) वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति खनति भूमिम् । वर + आ + हन हिंसागत्योः-
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७६
के लिये कर्म [ वेदाध्ययन और अन्य सेवा ] करता है, उससे वह उस यश को पाता है जो उसका आचार्य में होता है, वही स्नातक यशस्वी होता है। २ । ( सः यत् सुषुप्सुः निद्रां निनयति तेन तं स्वप्नम् अवरुन्धे यः अस्य अजगरे भवति तं ह स्नातं स्वपन्तं आहु.-—स्वपितु मा एन बोबुधथ इति ) वह जो सोने की इच्छा करता हुआ निद्रा को हटा देता है, उससे उस स्वप्न [ निद्रा ] को पाता है जो इसका अजगर में होता है, उस ही सोते हुए स्नातक को लोग कहते हैं--यह सोता रहे इसे तुम मत जगाओ ।। ३ ।। ( सः यत् क्रुद्धः वाचा कञ्चन न हिनस्ति, [ यतः ] पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव मन्यमानः, तेन तं क्रोधम् अवरुन्धे, यः अस्य वराहे भवति, तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते ) वह जो क्रुद्ध होकर वाणी से किसी को नहीं सताता है, [ क्योंकि अपने को ] पुरुष पुरुष से अधिक पापी के समान वह मानता हुआ है, उससे वह उस क्रोध को पाता है जो इसका सूअर में होता है. उस ही स्नातक के क्रोध अधिक घमण्डी में प्रवेश करते हैं। ४ । ( अथ अद्भ्यः श्लाघ्यमानः न स्नायात् तेन ताम् श्लाघाम् अवरुन्धे या अस्य अप्सु भवति, सः ह स्नातः श्लाघीयः अन्नेभ्यः श्लाघ्यते ) और वह जल से घमण्ड करता हुआ न स्नान करे, उससे वह उस घमण्ड को पाता है जो इसका जल में होता है वही प्रशंसनीय स्नातक अन्नों के लिये बड़ाई किया जाता है। ५ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणो रूपम् यत् कुमार्याः तां नग्नां न उदक्षेत एति वेति मुखं विपरिधापयेत्, तेन तत् रूपम् अवरुन्धे यत् अस्य कुमार्यां भवति, तं ह स्नातं कुमारीम् इव निरीक्षन्ते ) और यही ब्रह्मचारी का रूप है जो कुमारी का है, उसको वह नङ्गा न देखे, चलते फिरते मुख ढक लेवे, उससे वह उस रूप को पाता है जो इसका कुमारी में है, उस ही स्नातक को कुमारी के समान [ रूपवान् ] देखते हैं। ६ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणः पुण्यः गन्धः यः ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य न उपजिघ्रेत्, तेन तं पुण्यं गन्धम् अवरुन्धे यः अस्य ओषधि- वनस्पतिषु भवति, सः ह स्नातः पुण्यगन्धिः भवति ) और यह ब्रह्मचारी का पवित्र गन्ध है जो ओषधि वनस्पतियों का है उनके पवित्र गन्ध को तोड़कर न सूंघे, उससे वह
ङप्रत्ययः । वराहो मेघो भवति......अयम्पीतरो वराह एतस्मादेव । वृहति मूलानि वरं वरं मूलं वृहतीति वा—निरु० ५ । ४ । शूकरम् ( अपः ) जलम् ( कुमारीम् ) अनूढां कन्याम् ( मृगाजिनानि ) हरिणचर्माणि ( वस्ते ) आच्छादयति ( स्नातः ) स्नातकः । वेदाध्ययनानन्तरं कृतसमावर्त्तनाङ्गस्नानः ( कर्म ) वेदाध्ययनम् । अन्यशुश्रूषां च ( सुषुप्सुः ) त्रिष्वप् शये-सन्, उः प्रत्ययः । शयनेच्छुकः ( निनयति ) दूरीकरोति ( मा बोबुधथ ) मा बोधयत ( पापीयान् ) पापवत्-ईयसुन् । विन्मतोर्लुक् ( पा० ५ । ३ । ६५ ) मतुपो लुक् । पापितरः ( श्लाघीयसम् ) श्लाघावत्-ईयसुन् । पूर्ववत् मतुपो लुक् । प्रशंसनीयतरम् ( श्लाघ्यमानः ) स्तूयमानः ( श्लाघीयः ) वृद्धाच्छः ( पा० ४ । २ । १०६ ) श्लाघा--छः । प्रशंसनीयः ( एति ) गच्छति ( वेति ) वी गतौ--लट् । चलति ( विपरिधापयेत् ) आच्छादयेत् ( प्रच्छिद्य ) प्र + छिदिर् द्वैधीकरणे--ल्यप् । विभिद्य ॥
कण्डिका ३ ॥
८० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ३ उस पवित्र गन्ध को पाता है जो इसका ओषधि वनस्पतियों में है, वही स्नातक पवित्र गन्ध वाला होता है ॥ २ ॥ भावार्थः-ब्रह्मचारी राग द्वेष आदि दोषों को छोड़ कर वेदाध्ययन करके ब्रह्मवर्चसी होता है ॥ २ ॥ कण्डिका ३ ॥ स वा एष उपयंश्चतुर्द्धोपैत्यग्निं पादेनाचार्यं पादेन ग्रामं पादेन मृत्युं पादेन, स यदहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्तेन तं पादमवरुन्धे, योऽस्याग्नौ भवति । स यदहरहराचार्य्याय कर्म करोति, तेन तं पादमवरुन्धे, यो- ऽस्याचार्ये भवति । स यदहरहर्ग्रामं प्रविश्य भिक्षामेव परीप्सति न मैथुनन्तेन तं पादमवरुन्धे, योऽस्य ग्रामे भवति, स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेनैव तं पादमवरुन्धे, योऽस्य मृत्यौ भवति ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ ब्रह्मचारी के कर्तव्य, आचार्य की सेवा आदि कर्म ॥ ( सः वै एषः उपयन् चतुर्धा उपैति, पादेन अग्निम्--१, पादेन आचार्यम्- २, पादेन ग्रामम् -३, पादेन मृत्युम्-४, ) वही यह [ ब्रह्मचारी ] पास आता हुआ चार प्रकार से सेवता है, चौथाई से अग्नि को- १, चौथाई से आचार्य को-२, चौथाई से ग्राम को-३, और चौथाई से मृत्यु को-४ । ( सः यत् अहरहः समिधः आहृत्य सायं प्रातः अग्निं परिचरेत्, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य अग्नौ भवति-१ ) वह जो समिधायें लाकर सायं प्रातः अग्नि को सेवे, उससे वह उस पद को पाता है जो इस- का अग्नि में होता है [ अर्थात् अग्निहोत्र करने से वह अग्नि समान तेजस्वी होता है ] १ । ( सः यत् अहरहः आचार्याय कर्म करोति, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य आचार्ये भवति-२ ) वह जो दिन दिन आचार्य के लिये कर्म करता है, उससे वह उस पद को पाता है जो इसका आचार्य में होता है [ अर्थात् आचार्य की सेवा से वह आचार्य के समान प्रतिष्ठा पाता है ]-२ । ( सः यत् अहरहः ग्रामं प्रविश्य भिक्षाम् एव परीप्सति न मैथुनम्, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य ग्रामे भवति-३ ) वह जो दिन दिन ग्राम में जाकर भिक्षा ही पाना चाहता है और न मैथुन [ स्त्री समागम ] उससे वह उस पद को पाता है जो इसका ग्राम में होता है [ अर्थात् शुद्ध आचरण रखने से वह ग्राम में प्रतिष्ठा पाता है ]-३ । ( सः यत् क्रुद्धः वाचा कञ्चन न हिनस्ति [ यतः ] पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव मन्यमानः, तेन एव तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य मृत्यौ भवति-४ ) वह जो क्रुद्ध होकर वाणी से किसी को नहीं सताता है, [ क्योंकि अपने को ] पुरुष पुरुष से अधिक पापी के समान वह मानता हुआ है, उससे वह उस पद को पाता है ३-( उपयन् ) समीपे गच्छन् ( चतुर्धा ) चतुष्प्रकारेण ( उपैति ) सेवते ( पादेन ) चतुर्थांशेन ( पादम् ) पदम् । स्थैर्यम् (परीप्सति) परि+आप्नोतेः-सन् । परितः प्राप्तुमिच्छति ( मैथुनम् ) मिथुन--अण् । स्त्रीपुरुषसंगमम् ॥
कण्डिका ४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥ ८१ जो इसका मृत्यु में होता है [ अर्थात् क्रोध छोड़ने से वह मृत्यु को वश में करता है ]-४ ॥ ३ ॥ भावार्थः-ब्रह्मचारी नित्य अग्निहोत्र, आचार्य्य सेवा, भिक्षा से निर्वाह, और सब पर दया करने से संसार में ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते, द्वौ पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदय उपस्थ एव पञ्चमः । स यद्दक्षिणेन पाणिना स्त्रियन्न स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमव- रुन्धे, यत्सव्येन तेन प्रव्राजिनां, यन्मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यद्धृदयेन तेन शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमेधिनां, तँश्चेत् स्त्रियं नराहरत्यनग्निरिव शिष्यते । स यदहरहराचार्य्याय कुलेऽनुतिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयाद्धर्मंगुप्तो मा गोपायेति ॰धर्मो हैनँ गुप्तो गोपायति, १ तस्य ह प्रजाः श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति । धाय्यैव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन्निदधाति, तान्तवं न वसीत, यस्तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्द्धते न ब्रह्म तस्मात्तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्द्धतां मा क्षत्रमिति, नोप- य्र्यासीत यदुपर्य्यास्ते प्राणमेव तदात्मनोऽधरं कुरुते यद्वातो वहति, अध एवा- सीत, अधः शयीत, अधस्तिष्ठेदधो व्रजेदेवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं- श्वरन्ति तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वोपतापिनमाहुस्त्नपयेतैनमित्यासमिद्धारात् स्वरेष्यन्तोऽन्नमद्यादथाह जघेनमाहुः, स्नापयेतैनमित्यासमिद्धारान्नह्येतानि व्रतानि भवन्ति, तं चेच्छयानमाचार्य्योऽभिवदेत्, स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात्तं चेच्छयानमुत्थाय तञ्चेदुत्थितमभिप्रक्रम्य तं चेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं चरन्ति, तेषां ह स्म वैषा पुण्या कीर्त्तिर्गच्छत्याह वा अयं सोऽद्य गमिष्यतीति ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ ब्रह्मचारी का अ ने पांच अग्नियों का वशीकरण और दूसरा विनीत कर्त्तव्य । ( पञ्च ह वै एते अग्नयः ब्रह्मचारिणि धीयन्ते, द्वौ पृथक्हस्तयोः-१, २, मुखे-३, हृदये-४, उपस्थे एव पञ्चमः-५) यही पांच अग्नियां [ उत्तेजक व्यवहार ] ब्रह्मचारी में घरे होते हैं, दो अलग अलग दोनों हाथों में-१, २, मुख में-३, हृदय में-४, और उपस्थ में ही पांचवां है--५ । (सः यत् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं न स्पृशति तेन याजिनां लोकम् अहरहः अवरुन्धे-१) वह जो दाहिने हाथ से स्त्री को नहीं छूता, उससे वह सत्कर्मयों के लोक को दिन दिन पाता है-१ । (यत् सव्येन तेन प्रव्राजिनाम्-२) वह जो बांये हाथ से [स्त्री को नहीं छूता], उससे वह संन्यासियों के [लोक को दिन दिन पाता है]-२ । (यत् मुखेन तेन अग्निप्रस्कन्दिनाम्-३) ४-(धीयन्ते) ध्रियन्ते (याजिनाम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु- णिनिः । सत्कर्मिणाम् (लोकम्) स्थानम् (प्रव्राजिनाम्) प्र+'व्रज गतो-णिनिः । १. पू० सं० 'गोपायेति' इति पाठः, स चाशुद्धः ॥ सम्पा० ॥ ६
८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥ वह जो मुख से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह अग्नि को प्राप्त होने वालों के [ अर्थात् अग्निहोत्रादि विद्या जानने वालों के लोक को दिन दिन पाता है ]—३ । ( यत् हृदयेन तेन शूराणाम्—४ ) वह जो हृदय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह शूरों के [ लोक को दिन दिन पाता है ]— । ( यत् उपस्थेन तेन गृहमेधिनाम्—५ ) वह जो उपस्थ इन्द्रिय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह गृहस्थों के [ लोक को दिन दिन पाता है ]—५ । ( तैः चेत् स्त्रियं पराहरति अनग्निः इव शिष्यते । ) उन [ कर्मों ] से जो स्त्री को वह त्यागता है, अनग्नि [ आहवनीय गार्हपत्य और दाक्षिणात्य यज्ञ की अग्नियों को छोड़े हुये सन्यासी ] के समान वह उपदेश किया जाता है । ( सः यत् अहरहः आचार्य्याय कुले अनुतिष्ठते, सो अनुष्ठाय ब्रूयात्—धर्मगुप्तः मा गोपाय इति, गुप्तः धर्मः ह एनं गोपायती ) वह जो दिन दिन आचार्य के लिये गुरुकुल में कर्म करता है, वह कर्म करके कहे—धर्म से रक्षा किया गया तू मुझे बचा, रक्षा किया गया धर्म ही इस [ पुरुष ] को बचाता है, (तस्य ह प्रजा श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति, धाय्या एव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन् निदधाति ) उसकी संतान कल कल [ अगले अगले दिन ] धार्मिक धार्मिक ही होती है, धाय्या [ होम में अग्नि प्रज्वलित करने का सामिधेनी मन्त्र ] ही रक्खा जाता है और वह स्वर्गलोक में पितरों [ पालने वाले विद्वानों ] को धरता है । ( तान्तवं न वसीत, यः तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्धते न ब्रह्म, तस्मात् तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्धतां मा क्षत्रम् इति ) वह [ ब्रह्मचारी ] सूत का वस्त्र न पहिरे, जो सूत का वस्त्र पहिरता है क्षत्रियत्व को बढ़ाता है न वेदज्ञान को, इसलिये सूत का वस्त्र न पहिरे, [ जिससे ] वेदज्ञान बढ़े न क्षत्रियत्व । (उपरि न आसीत, यत् उपरि आस्ते तत् आत्मनः प्राणम् एव अधरं कुरुते यत् वातः वहति ) वह ऊपर न बैठे, जब ऊपर बैठता है तब अपने प्राणवायु को नीचा करता है जिसको पवन चलाता है । ( अधः एव आसीत, अधः शयीत, अधः तिष्ठेत्, अधः व्रजेत् ) वह नीचे बैठे, नीचे सोवे, नीचे खड़ा हो, नीचे चले, ( एवं ह स्म वै तत् ब्रह्मचर्य्यं पूर्वे ब्राह्मणाः चरन्ति, तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वा उपतापिनम् आहुः ) इस प्रकार से निश्चय परिव्राजकानाम् । संन्यासिनाम् ( अग्निप्रस्कन्दिनाम् ) अग्नि + प्र + स्कन्दिर् गतिशोषणयोः-णिनिः । अग्निप्रापकानाम् । अग्निहोतृगाम् (गृहमेधिनाम्) गृह + मिधृ मेधाहिंसनयोः संगमे च—णिनिः । गृहान् गृहव्यवहारान् मेधन्ति निश्चयेन जानन्ति ते गृहमेधिनः । गृहस्थानाम् ( पराहरति ) त्यजति ( अनग्निः ) नास्ति अग्नियंस्य । अग्निहोत्रादिकर्मशून्यः । संन्यासी—यथा मनुः ६ । ३८, ४३ (शिष्यते) शासु अनुशासने-कर्मणि लट् । अनुशासने क्रियते । उपदिश्यते । (कुले ) गुरुकुले । ब्रह्मचारिणां गृहे ( धर्मगुप्तः ) धर्मेण रक्षितः (गोपायति) रक्षति ( धाय्या ) पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या० ( पा० ३ । १ । १२६ ) दधातेः—ण्यत् । आतो युक् चिण्कृतोः ( पा० ७ । ३ । ३३ ) इति युक् । धीयते अनया समिदिति धाय्या । सामिधेनीनां मध्ये ऋग्विशेषः । अग्निप्रज्वलनमन्त्रः । ( प्रतिधीयते ) निश्चयेन स्थाप्यते ( तान्तवम् ) तन्तु-अण् । सूत्रेण सिद्धं वस्त्रम् ( उपतापिनम् )
ब्राह्मण करते थे, उनकी ही निश्चय करके यह पुण्य कीर्ति चली आती है, ऐसा यह कहता
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ॥ ८३ करके उस ब्रह्मचर्य्य को पहिले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] करते थे, उस पुरुष को ही और उसके पुत्र और भाई को प्रतापी कहते हैं [ अर्थात् पूरा कुटुम्ब ब्रह्मचारी सहित ऐश्वर्य्यवान् होता है ] । ( उपनयेत एनम् इति ) वह [ आचार्य ] इस [ ब्रह्मचारी ] का उपनयन संस्कार करावे । ( आसमिद्धारात् स्वरेष्यन्तः अन्नम् अद्यात् अथ अह जघनम् आहुः ) समिधाओं [ हवन के लिये काष्ठ ] लाने से निवृत्त होकर सुख चाहने वाला वह [ ब्रह्मचारी ] अन्न खावे फिर प्रसन्न होकर [ उसको ] गतिशील [ पुरुषार्थी ] कहते हैं। ( स्नापयेत एनम् इति ) वह इस [ ब्रह्मचारी ] को [ विद्या में ] स्नान करावे । ( आसमिद्धारात् न हि एतानि व्रतानि भवन्ति ) [ केवल ] समिधा लाने से निवृत्त होकर ही यह व्रत नहीं होते हैं । (तं चेत् शयानम् आचार्यः अभिवदेत्, सः प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात् ) उस सोते हुए को जो आचार्य बुलावे, वह सामने जाकर आदर से सुने, (तं शयानं चेत् उत्थाय ) उस सोते हुए को जो [ वह बुलावे ], उठकर [ वह आदर से सुने ], ( तम् उपस्थितं चेत् अभिक्रम्य ) उस उठे हुए को जो [ वह बुलावे ] परिक्रमा करके [ वह आदर से सुने ], ( चेत् तम् अभिक्रान्तम् अभिपलायमानम् ) जो उस परिक्रमा करते हुये, भागते हुये को [ वह बुलावे, वैसा ही व्यवहार ब्रह्मचारी करे ] । ( एवं ह स्म वै तत् ब्रह्मचर्य्यम् पूर्वे ब्राह्मणाः चरन्ति तेषां ह स्म वा एषा पुण्या कीर्त्तिः गच्छति, आह, वै अयं सो अद्य गमिष्यति इति ) ऐसे ही निश्चय करके इस ब्रह्मचर्य को पहिले ब्राह्मण करते थे, उनकी ही निश्चय करके यह पुण्य कीर्ति चली आती है, ऐसा यह कहता है, [ वैसा ही ] निश्चय करके यह [ ब्रह्मचारी ] भी आज चलेगा ॥ ४ ॥ भावार्थः—जो ब्रह्मचारी विनय पूर्वक आचार्य से विद्या ग्रहण करते हैं वे कीर्ति पाते हैं ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ जनमेज्यो ह वै पारीक्षितो मृगयाञ्चरिष्यन् हंसाभ्यामशिक्षदुपावतस्थ इति, तावूचतुर्जनमेजयं पारीक्षितमभ्याजगाम, स होवाच नमो वां भगवन्तो, कौ नु भगवन्ताविति, तावूचतुर्दक्षिणाग्निश्चाहवनीयश्चेति, स होवाच नमो वां भगवन्तो, तदाक्रीयतामिति होपाराममित्यपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्तेऽपि चैकोपारामाद्देवा आराममुपसंक्रामन्तीति स होवाच नमो वां भगवन्तो, किं पुण्य- प्रतापिनम् ( उपनयेत ) उपनयनेन संस्कुर्यात् ( आसमिद्धारात् ) समिध्+हरतेः- घञ् । समिधां होमकाष्ठानामानयनान्निवृत्तो भूत्वा ( स्वरेष्यन्तः ) स्वः-एष्यन्तः । जूविशिभ्यां झच् ( उ० ३ । १२६ ) स्वः+इष इच्छायाम्-झच्, आर्षो यकारः । सुखेच्छुकः ( जघनम् ) हन्तेः शरीरावयवे द्वे च ( उ० ५ । ३२ ) हन हिंसागत्योः—अच् । गतिशीलम् ( स्नापयेत् ) विद्यया स्नानं कारयेत् ( अभि- वदेत् ) आवाहनं कुर्यात् ( प्रतिसंहाय ) प्रति+सम्+ओहाङ् गतौ—ल्यप् । प्रत्यक्षं संगत्य । ( प्रतिशृणुयात् ) प्रतीत्या श्रवणं कुर्यात् । ( अभिक्रम्य ) परिक्रमेण दक्षिणीकरणेन प्राप्य ॥