भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २१ ॥

३५२ गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० २ । व० २१ ॥ ६--उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय॒ वेधसे । स्तोमैर्विधेमाग्नये--अथ० २० । १ । ३ । ऋ० ८ । ४३ । ११ ॥ ( उक्षान्नाय ) प्रबलों के अन्नदाता, ( वशान्नाय ) वशीभूत [ निर्बल प्रजाओं ] के अन्नदाता, ( सोमपृष्ठाय ) ऐश्वर्य के सींचने वाले, ( वेधसे ) बुद्धिमान् ( अग्नये ) अग्नि [ समान तेजस्वी राजा ] को ( स्तोमैः ) स्तुति योग्य व्यवहारों से ( विधेम ) हम पूजा करें ॥ ७--प्रातर्यावभिराग॒तं दे॒वेभि॑र्जेन्यावसू । इन्द्राग्नी सोमपीतये--ऋ० ८ । ३८ । ७ ॥ ( जेन्यावसू ) हे जयशील धन वाले ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि दोनों [ बिजुली और अग्नि के समान राजा और मन्त्री ] ( प्रातर्यावभिः) प्रातःकाल चलने वाले ( देवेभिः ) विद्वानों के साथ ( सोमपीतये ) अमृत पीने के लिए ( आ गतम् ) तुम आओ ॥ कण्डिका २१ ॥ ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति, अभितृष्ण- वतीभिरेके पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति, होता यजति । स ईम्पाहि य ऋजीषी तरुत्र इति, मैत्रावरुणः । एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वेति, ब्राह्मणाच्छंसी । अर्वाङेहि सोमकामन्त्वाहुरिति, पोता । तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङिति, नेष्टा । इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना इति, अच्छावाकः । आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेति आग्नीध्रः । एवमु हैता अभितृष्णवत्यो भवन्ति । इन्द्रो वै प्रातः सवनमभ्यजयत्, स एताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यतृणत्१, तद्यदेताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यतृणत्१, तस्मादेता अभितृष्णवत्यो भवन्ति ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ माध्यन्दिन सवन में इन्द्र को हवि ॥ ( ते वै खलु सर्वे एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभिः यजन्ति, एके अभितृष्णवतीभिः ) वे सब ही [ ऋत्विज् ] माध्यन्दिन सवन में उपस्थित [ सोम यज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष इन्द्र शब्द वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं और कोई कोई अभितृष्णवती [ अभि सहित तृद धातु के रूप वाली ऋचाओं ] से [ यज्ञ करते हैं, जैसे ]-( पिबा सोममभि यमुग्र तर्दः-इति होता यजति, स ईम् पाहि यः ऋजीषी तरुत्रः-इति मैत्रावरुणः, एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) पिबा सोममभि......-इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, स ईम् पाहि......-इससे मैत्रावरुण, २१-( प्रस्थितानाम् ) उपस्थितसोमयागानां मध्ये ( अभितृष्ण२वतीभिः ) अभिपूर्र्वस्य तृदिर् हिंसानादरयोः इति धातोः रूपं यासु ताभिः ऋग्भिः ( उग्रः) तेजस्विन् ( तर्दः) नाशितवानसि ( ईम् ) प्राप्तं वस्तु ( ऋजीषी ) अर्जेॠजी च ( उ० ४ । २८ ) अर्ज अर्जने-ईषन् कित्, ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः ( तरुत्रः ) अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) तृ॒ प्लवनसं तरणयोः अभिभवे च-उत्रप्र- १. पूं. सं. अभ्यतृणवत् इति पाठः ॥ २. अभि + तृष्ण + मतुप् + ङीप् यह इसका विभज्यान्वाख्यान है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ १५३ एवापाहि प्रत्नथा......—इससे ब्राह्मणाच्छंसी [ यज करता है, इन तीन मन्त्रों में अभि सहित तृद धातु और इन्द्र शब्द का प्रयोग है ] ॥ ( अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुः—इति पोता, तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ्—इति नेष्टा, इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदानाः—इति अच्छावाकः, आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा—इति आग्नीध्रः) अर्वाङेहि...—इस मन्त्र से पोता, तवायं सोम...—इससे नेष्टा, इन्द्राय सोमाः......—इससे अच्छावाक, आपूर्णो अस्य... इससे आग्नीध्र [ यज करता है, यह चार मन्त्र इन्द्र शब्द के प्रयोग वाले हैं ] ॥ ( एवम् उ ह एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) इस प्रकार [ माध्यन्दिन सवन में प्रयोग से ] ही यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद धातु के प्रयोग वाली ] होती हैं । ( इन्द्रः वै प्रातःसवनं न अभ्यजयत्, सः एताभिः माध्यन्दिनं सवनम् अभ्यतृणत् ) इन्द्र ने ही प्रातःसवन में विजय नहीं पाया, उसने इन ऋचाओं से माध्यन्दिन सवन को वश में किया । ( तत् यत् एताभिः माध्यन्दिनं सवनम् अभ्यतृणत् तस्मात् एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) सो जो इन ऋचाओं से माध्यन्दिन सवन को उसने वश में किया, इसलिये यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद मारना, अनादर करना धातु के प्रयोग वाली ] हैं ॥ २१ ॥ भावार्थः—कण्डिका २० के अनुसार है ॥ २१ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ११ से मिलाओ ॥ विशेषः २—( अभितृग्वतीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) के स्थान पर ( अभि- तृण्वनीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) और ( आर्वाङ् ) के स्थान पर ( अर्वाङ् ) पद ऐतरेय ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥ विशेषः ३—संकेत वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—पिबा सोममभि यमुग्र तर्द ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्र । वि यो धृष्णो वधिषो वज्रहस्त विश्वा वृत्रममित्रिया शवोभिः—ऋ० ६ । १७ । १ ॥ ( उग्र इन्द्र,) हे तेजस्वी इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( सोमं पिब ) सोम [ तत्त्वरस ] को पी, ( यम् अभि ) जिस [ सोम ] के लिये ( महि गव्यं गृणानः ) बड़े गोवों के घृत की स्तुति करते हुये तूने ( ऊर्वम् ) मारने योग्य शत्रु को ( तर्दः ) मारा है, ( यः ) जिस तूने ( धृष्णो ) हे निर्भय ! ( वज्रहस्त ) हे वज्र हाथ में रखने वाले ! ( शवोभिः ) अपने बलों से ( विश्वा वृत्रम् अमित्रिया ) सब रोकने वाले बैरियों को ( वि वधिषः ) विशेष करके नाश किया है ॥ न्ययः । अभिभविता । विजेता ( प्रत्नथा ) पूर्वं यथा ( मन्दतु ) हर्षयतु ( अर्वाङ् ) अभिमुखः ( सोमकामम् ) ऐश्वर्यं कामयमानम् (अभ्यतृणत्) अभितः तर्द्दनमकरोत् । दृढबन्धनेन स्थापितवान् (अभितृण्वत्यः) अभिपूूर्वस्य तृदिर्धातोः रूपयुक्ताः ॥ २३ :

३५४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ ।। २-स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवान् वृषभो यो मतीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स इन्द्र चित्राँ अभि तृन्धि वाजान्-ऋ० ६ । १७ । २ ।। (सः) वह तू (ईं पाहि) प्राप्त वस्तु की रक्षा कर, (यः ऋजीषी तरुत्रः) जो तू सीधे स्वभाव वाला और विजयी है (यः शिप्रवान्) जो तू सुन्दर ठुड्डी और नासिका वाला है, (यः मतीनां वृषभः) जो तू विद्वानों में महाबली है, (यः गोत्रभित् वज्रभृत्) जो तू पहाड़ों का तोड़ने वाला और वज्र रखने वाला है, (यः हरिष्ठाः) जो तू मनुष्यों में बैठने वाला है, (सः इन्द्र) सो तू, हे इन्द्र ! [राजन्] (चित्रान् अभि) अद्भुत व्यवहारों के लिये (वाजान् तृन्धि) संग्रामों का नाश कर ॥ ३-एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा श्रुधि ब्रह्म वावृधस्वोत गीर्भिः । आविः सूर्य्यं कृणुहि पीपिहीषो जहि शत्रूंरभिगा इन्द्र तृन्धि--अथ० २० । ८ । १, ऋ० ६ । १७ । ३ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (प्रत्नथा एव) पहिले के समान ही [हमारी] (पाहि) रक्षा कर, (ब्रह्म) ईश्वर वा वेद (त्वा मन्दतु) तुझे हर्षित करे, [उसे] (श्रुधि) सुन (उत) और (गीर्भिः) वेदवाणियों से (ववृधस्व) बढ़ । (सूर्य्यम्) सूर्य [सूर्य समान विद्या प्रकाश] को (आविः कृणु) प्रकट कर, (इषः) अन्नों को (पीपिहि) प्राप्त हो, (शत्रून् जहि) शत्रुओं को मार और [उनकी] (गाः) वाणियों को (अभि तृन्धि) सर्वथा मिटा दे ॥ ४-अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरयं सुतस्तस्य पिबा मदाय । उरुव्यचा जठर आ वृषस्व पितेव नः शृणुहि हूयमानः-अथ० २० । ८ । २ । ऋग्० १ । १०४ । ६ ॥ [हे सभाध्यक्ष !] (अर्वाङ् आ इहि) सामने आ, (त्वा) तुझको (सोमकामम्) ऐश्वर्य चाहने वाला (आहुः) वे कहते हैं, (अयं सुतः) यह सिद्ध किया हुआ [तत्त्वरस] है, (मदाय) हर्ष के लिये (तस्य पिब) उसका पान कर । (उरुव्यचाः) बड़े सत्कार वाला तू (जठरे) अपने पेट में [उसे] (आ वृषस्व) सींच ले, (पिता इव) पिता के समान (हूयमानः) पुकारा गया तू (नः) हमारी (शृणुहि) सुन ॥ ५-तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ् शश्वत्तमं सुमना अस्य पाहि । अस्मिन् यज्ञे बर्हिष्या निषद्या दधिष्वेमं जठर इन्दुमिन्द्र-ऋ० ३ । ३५ । ६ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (तव अयं सोमः) तेरा यह सोम [ऐश्वर्य कारक तत्त्व रस] है, (त्वम् अर्वाङ् आ इहि) तू सामने आ, (सुमनाः) प्रसन्न चित्त तू (शश्वत्तमम्) सदा ही (अस्य पाहि) इस [ऐश्वर्य] की रक्षा कर । (अस्मिन् बर्हिषि यज्ञे) इस वृद्धिकारक यज्ञ [संगति व्यवहार] में (निषद्य) बैठ कर (इमम् इन्दुम्) इस इन्दु [ऐश्वर्यकारक तत्त्व रस] को (जठरे आ दधिष्व) उदर में भली प्रकार धारण कर ॥ ६-इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ऋभुर्येभिर्वृषपर्वा विहायाः। प्रयम्य- मानान् प्रति षू गृभायेन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्णः-ऋ० ३ । ३६ । २ ।। (इन्द्राय) अत्यन्त ऐश्वर्य के लिये (सोमाः) उत्पन्न पदार्थ (प्रदिवः) बड़े प्रकाशमान (विदानाः) प्राप्त होते हुये हैं, (येभिः) जिन [पदार्थों] के द्वारा (ऋभुः) बुद्धिमान् पुरुष

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ ३५५ (वृषपर्वा) समर्थ पालनों वाला और (विहायाः) अनर्थ छोड़ने वाला है। (इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] (प्रयम्यमानान्) अच्छे प्रकार नियम युक्त पुरुषों को (सु प्रति गृभाय) ठीक ठीक ग्रहण कर और (वृषधूतस्य) सेचनों से मथे हुये (वृष्णः) बढ़ाने वाले रस का (पिव) पान कर ॥ ७-आपूणो॑ अस्य कलशः स्वाहा सेक्तेव कोशं सिसिचे . पिबध्यै । समु प्रिया आववृत्रन् मदाय प्रदक्षिणिदभि सोमास इन्द्रम्—अ० २० । ८ । ३, ऋ० ३ । ३२ । १५ ।' (अस्य) .इस [ महापुरुष ] का (कलशः) कलश (आपूर्णः ) मुंहामुहं भरा है, (स्वाहा) सुन्दर वाणी के साथ (सेक्ता इव) भरने वाले के समान मैंने (कोशम्) बर्तन को (पिबध्यै) पीने के लिये (सिसिचे) भरा है। (प्रियाः) प्यारे (प्रदक्षिणित्) दाहिनी ओर को प्राप्त होने वाले (सोमासः) सोम [ महौषधियों के रस] (मदाय) हर्ष के लिये (इन्द्रम् अभि) इन्द्र [परम ऐश्वर्य वाले प्रधान] को (उ) ही (सम्) यथाविधि (आ) सब ओर से (अववृत्रन्) वर्तमान हुये हैं ॥ कण्डिका २२ ॥ तदाहुः, यदैन्द्रार्भवं तृतीयसवनमथ कस्मादेक एव तृतीयसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रार्भव्या यजति । इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितमिति होतैव नाना- देवत्याभिरितरे कथं तेषामैन्द्रार्भव्यो भवन्ति । इन्द्रावरुणा सुतपाविमर्थंसुतमिति मैत्रावरुणो यजति । युवो रथो अध्वरो देववीतय इति, बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम्। इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पत इति, ब्राह्मणाच्छंसी यजति। आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद इति पोता यजति । रघुप्त्वा॑नः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम्। अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति। गन्तनेति, बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्येत्यच्छावाको यजति । आ वामन्धांसि मदिराण्मग्मन्निति, बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । इमर्थंस्तोम- महंते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति । रथमिव सं महेमा मनीषयेति, बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । एवमु हैता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति, यन्नानादेवत्यास्तेनान्य देवताः प्रीणाति। यदु जगत् प्रासाहै जागतमु वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य समष्ट्यै ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ तृतीय सवन में इन्द्र और ऋभुओं को हवि ॥ (तत् आहुः, यत् ऐन्द्रार्भवं तृतीयसवनम्, अथ कस्मात् एक एव तृतीय- सवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रार्भव्या यजति) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं-जब इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] और ऋभु देवताओं [ विद्वानों ] का तृतीय सवन है, फिर किसलिये एक ही [ ऋत्विज् ] तृतीय सवन में उपस्थित [ सोमयाजों ] के बीच प्रत्यक्ष रूप से इन्द्र और ऋभु देवताओं की ऋचा से यज्ञ करता है। (इन्द्र ऋभुभिः वाजवद्भिः २२-(इन्द्रार्भवम्) इन्द्रदेवताकम् ऋभुदेवताकं च (ऋभुभिः) मेधा-

३५६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ समुक्षितम् इति होता एव, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्राभव्यः भवन्ति ) इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितम्—इस ऋचा से होता ही । १ । और अनेक देवताओं वाली ऋचाओं से दूसरे [ यज्ञ करते हैं ], कैसे इन [ ऋत्विजो॑ ] की इन्द्र और ऋभुओं वाली [ ऋचायें ] होती हैं। ( इन्द्रावरुणा सुतपाविम सुतम्—इति मैत्रावरुणः यजति) इन्द्रावरुणा ॰॰॰॰॰॰इस ऋचा से मैत्रावरुण [ प्राण और अपान वायु जानने वाला ] यज्ञ करता है। २ । ( युवो रथो अध्वरो देववीतये—इति बहूनि वा ह तत् ऋभूणां रूपम् ) युवो रथो अध्वरो देववीतये—[ पूर्वोक्त ऋचा के देववीतये = देवानां वीतये ] इस पद में बहुवचनत्व है, वह ऋभुओं का रूप है। ( इन्द्रश्च सोमं पिवतं बृहस्पते, इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति ) इन्द्रश्च सोमं पिबतं ॰॰॰॰॰॰इस ऋचा से ब्राह्मणाच्छंसी यज्ञ करता है। ३ । ( आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुवः, इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) आ वां विशन्त्विन्दवः ॰॰॰॰॰॰—[पूर्वोक्त मन्त्र के इस भाग में ] जो बहुवचनान्त पद है, वह ऋभुओं का रूप है। ( आ वां वहन्तु सप्तयो रघुष्यदः—इति पाता यजति ) आ वो वहन्तु ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से पोता यज्ञ करता है । ४ । ( रघुषत्वानः प्र जिगात बाहुभिः—इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) रघुषत्वानः ॰॰॰॰॰॰—[ पूर्वोक्त ऋचा में जो ] बहुवचनान्त है वह ऋभुओं का रूप है । ( अमेव नः सुहवा आ हि गन्तन इति नेष्टा यजति ) अमेव नः ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से नेष्टा यज्ञ करता है । ५ । ( गन्तन इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) गन्तन ॰॰॰॰॰॰—यह पद [ पूर्वोक्त ऋचा में ] बहुवचनान्त है, वह ऋभुओं का रूप है । ( इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य—इति अच्छावाकः यजति ) इन्द्राविष्णू ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से अच्छावाक यज्ञ करता है । ६ । ( आ वामन्धांसि मदिराण्मग्मन्—इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) आ वामन्धांसि ॰॰॰॰॰॰—[ पूर्वोक्त ऋचा में ] जो बहुवचनान्त है, वह ऋभुओं का रूप है । ( इमं स्तोपमहते जातवेदसे इति आग्नीध्रः यजति ) इमं स्तोममहंते ॰॰॰॰॰॰—इस त्रिभिः ( वाजवद्भिः ) प्रशस्तान्नयुक्तैः ( इन्द्रावरुणा ) विद्युद् वायुवद् वर्तमानौ राजप्रजाजनौ ( सुतपौ ) पुत्रपालकौ ( सुतम् ) पुत्रम् ( युवोः ) युवयोः ( अध्वरः ) अध्वन् + रा दाने-कः । मार्गप्रदः ( देववीतये ) दिव्यपदार्थानां प्राप्तये ( बहूनि ) बहुवचनान्तानि पदानि ( इन्द्रः ) हे परमैश्वर्यवन् राजन् ! सोमम् ) महौषधि- रसम् ( बृहस्पते ) हे वृहत्या वेदवाण्या रक्षक विद्वन् ( आविशन्तु ) प्रविशन्तु । प्राप्नुवन्तु ( इन्दवः ) ऐश्वर्याणि ( स्वाभुवः ) सुष्ठु सर्वतो भवन्तः ( वः ) युष्मान् ( सप्तयः ) षसेस्तिः ( उ० ४ । १८० ) षप समवाये-तिप्रत्ययः । अश्वाः ( रघु- ष्यदः ) रधि गतौ-उपप्रत्ययः, नलोपः + स्यन्दू प्रस्रवणे-क्विप् । दीर्घगामिनः ( रघुषत्वानः ) अन्येभ्योपि दृश्यन्ते ( पा० ३ । २ । ७५) रघु + षद्लृ गतौ-वनिप् । शीघ्रं गच्छन्तः ( जिगात ) गा स्तुतौ-जुहोत्यादिकः । जिगाति गतिकर्मा-निघ० २ । १४ । गच्छत ( अमा इव ) गृहं यथा ( नः ) अस्मान् ( सुहवाः ) शोभनाह्वानाः ( गन्तन ) गच्छत ( इन्द्राविष्णू ) वायुविद्युत्ताविव राजमन्त्रिणौ ( मध्वः ) मधुरस्य ( अन्धांसि ) अन्नानि ( मदिराणि ) आनन्दकराणि ( स्तोमम् )

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ॥ ३५७ ऋचा से आग्नीध्र यज्ञ करता है। ७ । (रथमिव सं महेमा मनीषया......-इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम्) रथमिव सं......-[ पूर्वोक्त मन्त्र के इस भाग में ] जो बहुवचनान्त पद है, वह ऋभुओं का रूप है। (एवम् उ ह एताः ऐन्द्रार्भव्यः भवन्ति, यत् नानादेवत्याः तेन अन्याः देवताः प्रीणाति) इस प्रकार से ही यह सब इन्द्र और ऋभु देवताओं की ऋचायें हैं, जो अनेक देवता वाली हैं उनसे दूसरे देवताओं को वह प्रसन्न करता है! (यत् उ जगत्ग्रासाहै, जागतम् उ वै तृतीयसवनम्, तृतीयसवनस्य समष्टयै) जो [ यह ऋचायें ] संसार की बड़ी सहायता के लिये हैं, संसार के हित के लिये ही यह तृतीयसवन है, [ वे ऋचायें ] तृतीयसवन की सिद्धि के लिये हैं ॥ २२ ॥ भावार्थः-कण्डिका २० के समान है ॥ २२ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । १२ से मिलाओ ॥ विशेषः २-(रघुष्यदः और इन्द्रविष्ण ) के स्थान पर ( रघुष्यदः और इन्द्राविष्णू ) वेद और ऐतरेय ब्राह्मण से यथासंख्य ठीक किये गये हैं ॥ विशेषः ३-संकेत वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १-इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समृक्षितं सुतं सोममा वृषस्वा गभस्त्योः । धियेषितो मघवन् दाशुषो गृहे सौधन्वनेभिः सह मत्सवा नृभिः-ऋ० ३ । ६० । ५ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (वाजवद्भिः) उत्तम अन्न वाले (ऋभुभिः) ऋभुओं [ बुद्धिमान् जनों ] के साथ (समृक्षितं सुतं सोमम्) यथाविधि सींचे हुए और उत्पन्न किये हुए ऐश्वर्य को (गभस्त्योः) [ हमारे ] दोनों हाथों में (आ वृषस्व) सब ओर से बरसा। ( मघवन् ) हे बड़े धन वाले ! (धिया इषितः) बुद्धि से प्रेरित तू (दाशुषः गृहे) दानी के घर में (सौधन्वनेभिः) बड़े बड़े धनुर्धारी वा विज्ञानी (नृभिः सह) नेताओं के साथ (मत्स्व) आनन्द कर ॥ २-इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतौ । युवो रथो अध्वरो देववीतये प्रति स्वसरमुपयातु पीतये-अथ० ७ । ५८ । १ । ऋ० ६ । ६८ । १० ॥ (सुतपौ) हे पुत्रों की रक्षा करने वाले ! (धृतव्रतौ) उत्तम कर्मों के धारण करने वाले (इन्द्रावरुणा) बिजुली और वायु [ के समान राजा और प्रजा जन ] ( इमं सुतम् ) इस पुत्र को ( मद्यम् ) आनन्ददायक ( सोमम् ) -ऐश्वर्य- [ वा बड़ी-बड़ी ओषधियों का रस ] (पिबतं=पाययतम् ) पान कराओ । (युवोः) तुम दोनों का (अध्वरः) मार्ग बताने वाला (रयः) विमान आदि यान (देववीतये) दिव्यपदार्थों की प्राप्ति के लिए

गुणकीर्तनम् (अर्हते) योग्याय (जातवेदसे) जातानामुत्पन्नानां वेत्रे (मम् ) सम्यक् (महेम) पूजयेम। सत्कुर्याम (मनीषया) प्रज्ञया (जगत्ग्रासाहै) षह मर्षंणे तृप्तौ च-अच्, टाप् । आर्षो दीर्घयकारलोपौ। जगतः संसारस्य प्राप्ताहायै । प्रकृष्टसहायतायै तृप्तये ( जागतम् ) जगते संसाराय हितम् ( समष्ट्यै ) सम्प्राप्तये । संसिद्धये ॥

३५८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ ॥ ओर ( पीतये ) वृद्धि के लिए ( प्रति स्वसरम् ) प्रति दिन वा प्रति घर ( उप यातु ) आया करे ॥ ३-इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पतेऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू । आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुवोऽस्मे रयिं सर्ववीरं नियच्छतम् -अथ० २० । १३ । १, ऋ० ४ । ५० । १० ॥ ( बृहस्पते ) हे बृहस्पति ! [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक विद्वान् ] ( च ) और ( इन्द्रः ) हे इन्द्र ! [ अत्यन्त ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( मन्दसाना ) आनन्द देने वाले, ( वृषण्वसू ) बलवान् वीरों को निवास कराने वाले तुम दोनों ( सोमम् ) सोम [ उत्तम ओषधियों के रस ] को ( अस्मिन् यज्ञे ) इस यज्ञ [ राजपालन व्यवहार ] में ( पिबतम् ) पीओ । ( स्वाभुवः ) अच्छे प्रकार सब ओर होने वाले ( इन्दवः ) ऐश्वर्य ( वां ) तुम दोनों में ( आ विशन्तु ) प्रवेश करें, ( अस्मे ) हमको ( सर्ववीरम् ) सबको वीर बनाने वाला ( रयिम् ) धन ( नि ) नियमपूर्वक ( यच्छतम् ) तुम दोनों दो ॥ ४-आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुषत्वानः प्र जिगात बाहुभिः । सीदता बर्हिरु रु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः-अथ० २० । १३ । २, ॠ० १ । ८५ । ६ ॥ ( मरुतः ) हे विद्वान् शूरो ( वः ) तुमको ( रघुष्यदः ) शीघ्रगामी ( सप्तयः ) घोड़े ( आ वहन्तु ) सब ओर ले चलें, ( रघुषत्वानः ) शीघ्रगामी तुम ( बाहुभिः ) भुजाओं [ हस्तक्रियाओं ] से ( प्र जिगात ) आगे बढ़ो । और ( उरु बर्हिः ) चौड़े आकाश में ( आ सीदत ) आओ जाओ, ( वः ) तुम्हारे लिए ( सदः ) स्थान ( कृतम् ) बनाया गया है, ( मध्वः अन्धसः ) मधुर अन्न से ( मादयध्वम् ) [ सबको ] तृप्त करो ॥ ५-ऽमेव नः सुहवा आ हि गन्तन नि बर्हिषि सदतना रणिष्टन । अथा मन्दस्व जुजुषाणो अन्धसस्त्वष्टर्देवेभिर्जनिभिः सुमद्गणः - ऋ० २ । ३६ । ३ ॥ ( सुहवाः ) हे अच्छे प्रकार पुकार सुनने वाले विद्वानों ! ( अमा इव ) घर के समान ( नः ) हममें ( हि ) निश्चय करके ( आ गन्तन ) आओ, ( बर्हिषि ) वृद्धिकारक व्यवहार में ( नि सदतन ) बैठो और ( रणिष्टन ) उपदेश करो । ( अथ ) फिर ( त्वष्टः ) हे सूक्ष्म करने वाले ! [ सभापति ] ( देवेभिः ) दिव्य गुणों से ( जनिभिः ) जनता के साथ ( अन्धसः जुजुषाणः ) अन्न का सेवन करता हुआ और ( सुमद्गणः ) बड़े माननीय सभासदों वाला तू ( मन्दस्व ) आनन्द पा ॥ ६-इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य सोमस्य दस्त्रा जठरं पृणेथाम् । आ वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्नुप ब्रह्माणि शृणुतं हवं मे — ऋ० ६ । ६९ । ७ ॥ ( दस्त्रा इन्द्राविष्णू ) हे दुःखनाशक इन्द्र और विष्णु [ वायु और बिजुली के समान दोनों राजा और मन्त्री ] ( अस्य मध्वः सोमस्य ) इस मीठे सोम आदि ओषधियों के रस का ( पिबतम् ) पान करो और ( जठरं पृणेथाम् ) उदर को भरो । ( मदिराणि अन्धांसि ) आनन्द देने वाले अन्न ( वाम् ) तुम दोनों को ( आ अगमन् ) प्राप्त हुए हैं, ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानों ओर ( मे हवम् ) मेरी पुकार को ( उप शृणुतम् ) तुम दोनों समीप से सुनो ॥

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २३ ॥ ३५६ ३--इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव-अथ० २० । १३ । ३, ऋ० १ । ९४ । १ और सामवेद पू० १ । ७ । ४ तथा पू० ४ । १ । ७ ।। ( अर्हते ) योग्य, ( जातवेदसे ) उत्पन्न पदार्थों के जानने हारे [ पुरुष ] के लिए ( इमं स्तोमम् ) इस गुण कीर्तन को ( रथम् इव ) रथ के समान ( मनीषया ) बुद्धि से ( सम् ) यथावत् ( महेम ) हम बढ़ावें । ( हि ) क्योंकि ( अस्य ) इस [ विद्वान् ] की ( प्रमतिः ) उत्तम समझ ( संसदि ) सभा के बीच ( नः ) हमारे लिए ( भद्रा ) कल्याण करने वाली है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी विद्वान् ] ( ते सख्ये ) तेरी मित्रता में ( वयम् ) हम ( मा रिषाम ) न दुखी होवें ॥ कण्डिका २३ ॥ विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम् विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं चनसयन्ति, प्राजापत्यं सत्यं वदन्ति । एतद्वै मनुष्येषु सत्यं यच्चक्षुः । तस्मादाहुराचक्षाणमद्रा- गिति । स यदाहाद्राक्षमिति । तथा हास्य श्रद्दधति, यद्यु वै स्वयं वै दृष्टं भवति, न बहूनां जनानामेष श्रद्दधाति । तस्माद्विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम् । सत्योत्तरा हैवैषां वागुदिता भवति ॥ २३ ॥ कण्डिका २३ ।। सत्य ही बोलना चाहिये ॥ ( विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते, चनसितवतीं विचक्षयन्ति ) वे [ ब्रह्मवादी लोग ] विचक्षणवती [ विविधदर्शी शब्द वाली ] वाणी बोलते हैं और चनसितवती [ पूजनीय शब्द वाली वाणी ] कहते हैं । ( प्राजापत्यं ब्राह्मणं चनसयन्ति ) प्रजापति देवता वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] को चनसित [ पूजनीय ] शब्द वाली वाणी वे बोलते हैं । [ अर्थात् चनसित शब्द वाली वाणी ब्राह्मण को और विचक्षण शब्द वाली क्षत्रिय और वैश्य को बोलते हैं ] । ( सत्यं वदन्ति ) वे सत्य बोलते हैं । ( एतद् वै मनुष्येषु सत्यं यत् चक्षुः ) यह ही मनुष्यों में सत्य है जो आंख [ आंख से देखा हुआ ] है । ( तस्मात् आचक्षाणम् आहुः, अद्राक् इति ) इसलिए बात कहते हुए से वे कहते हैं-क्या तूने देखा है ? ( सः यत् आह अद्राक्षम् इति, तथा ह अस्य श्रद्दधति ) सो जब वह कहता है-मैंने देखा है-उस प्रकार से ही उसकी [ बात में ] श्रद्धा करते हैं । ( यदि उ वै वै स्वयं दृष्टं भवति बहूनां जनानाम् एषः न श्रद्दधाति ) यदि निश्चय करके अपने आप देखा हुआ वस्तु होता है, [ बिना देखने वाले ] बहुत जनों का यह [ आप देखने वाला ] विश्वास नहीं करता । २३-( विचक्षणवतीम् ) गो० पू० ३ । १६ । विचक्षणशब्दयुक्ताम् ( विच- क्षयन्ति ) विशेषेण कथयन्ति ( ब्राह्मणम् ) ब्रह्मज्ञानिनम् ( चनसयन्ति ) चनसित- शब्दयुक्तां वाचं कथयन्ति ( प्राजापत्यम् ) प्रजापतिदेवताकम् ( आचक्षाणम् ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च-शानच् । कांचिद् वार्तां कथयमानं पश्यन्तं वा ( अद्राक् ) अद्राक्षीः । दृष्टवानसि ( अद्राक्षम् ) दृष्टवानस्मि ( श्रद्दधति ) श्रद्धां धरन्ति । विश्वासं कुर्वन्ति ( सत्योत्तरा ) सत्यपूर्णा ( उदिता ) कथिता ॥

कण्डिका २४ ॥

३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २४ ॥ (तस्मात् विचक्षणवतीं चनसिनवतीं वाचं भाषन्ते ) इसलिये विचक्षणवती [विविधदर्शी शब्द वाली] और चनसितवती [पूजनीय शब्द वाली] वाणी वे बोलते हैं। (एषां ह एव सत्यो- तरा वाक् उदिता भवति ) इन [ ब्रह्मवादियों ] की ही सत्यपूर्ण वाणी कही हुई होती है ॥ २३ ॥ भावार्थ :—एक सत्यवादी आप्त पुरुष की बात में लोगों की श्रद्धा बढ़ती है और बहुत से मिथ्यावादियों की श्रद्धा घटती है, इसलिए मनुष्यों को सदा सत्य बोलना चाहिए ॥ २३॥ विशेषः १—इस कण्डिका को गो० पू० ३ । १६ । और ऐ० ब्रा० १ । ६ से मिलाओ ॥ विशेषः २—(अन्दिराक्) शब्द के स्थान पर (अद्राक्) पद ऐतरेय ब्राह्मण में शुद्ध किया है ॥ कण्डिका २४ ॥ सवृतयज्ञो वा एषः, यद्दर्शपूर्णमासौ। कस्य वाव देवा यज्ञमागच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां वा एतत् यजमानानां सामान्यमहः। तस्मात् पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णीयात्। यो ह वै पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णाति, तस्य श्वोभूते यज्ञमागच्छन्ति । तस्माद्विहव्यस्य चतस्र ऋचो जपेत्। यज्ञविदो हि मन्यन्ते, सोम एव सवृत इति, यज्ञो यज्ञेन सवृतः ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः । कण्डिका २४ ॥ दर्शपूर्णमास यज्ञ में देवताओं को एक दिन पहिले निमन्त्रण करे ॥ ( सवृतयज्ञः वै एषः, यत् दर्शपूर्णमासौ ) बहुतों से एक साथ स्वीकार किया हुआ यज्ञ ही यह होता है जो दर्शपूर्णमास [ अमावस और पूर्णमासी के यज्ञ ] हैं। (देवाः कस्य वाव यज्ञम् आगच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां यजमानानाम् वा एतत् सामान्यम् अहः ) देवता [ विद्वान् लोग ] किसी के ही यज्ञ में आते हैं और किसी के नहीं, बहुत से यजमानों का यह सामान्य दिन है। ( तस्मात् पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णीयात् ) इसलिये पहिले तीन देवताओं को स्वीकार करे। ( यः ह वै पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णाति, श्वोभूते तस्य यज्ञम् आगच्छन्ति ) जो [ यजमान ] पहिले दिन विद्वानों को स्वीकार करता है, दूसरे दिन होते उसके यज्ञ में वे आते हैं। ( तस्मात् विहव्यस्य चतस्रः ऋचः जपेत् ) इसलिये विहव्य [ विविध देने योग्य हवि ] की चार ऋचाओं को [ ?? ] वह जपे । ( यज्ञविदः हि मन्यन्ते, सोमः एव सवृतः इति. यज्ञः यज्ञेन सवृतः ) क्योंकि यज्ञ २४—(सवृतयज्ञः ) बहुभिः समानस्वीकृतयज्ञः ( देवाः ) विद्वांसः ( पूर्वेद्युः ) पूर्वस्मिन् दिने ( परिगृह्णीयात् ) स्वीकुर्यात् ( श्वोभूते ) आगामि- दिने वर्तमाने ( विहव्यस्य ) विविधदातव्यस्य हविषः ( सवृतः ) बहुभिः समा- नस्वीकृतः ॥

कण्डिका १ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ३६१ जानने वाले मानते हैं—सोम यज्ञ ही समान स्वीकार किया हुआ है—[ इसलिये ] एक सोम यज्ञ दूसरे सोम यज्ञ से समान स्वीकार किया गया है ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य विद्वानों के बुलाने को पहिले से निमन्त्रण देवे, जिससे वे उचित समय पर निर्विघ्न आ सकें ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा- धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे पौषमासे कृष्णप्रतिपदायां तिथौ १६८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् । मुद्रितम्—भाद्रशुक्ला ८ संवत् १६८० वि० ता० ६ सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥ अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ॥ ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः । यद्वषट् करोति, देवपात्रेणैव तद्देवता- स्तर्पयति । अथो यदाभितृष्यन्तीरभिसंस्थं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति । यदनुवषट् करोति, तद्यथैवाडोऽश्वान्वा गा वा पुनरभ्याधारं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति, यदनुवषट् करोति । इमानेवाग्नीनुपासत इत्याहुर्धिष्ण्यानथ कस्मात् पूर्वस्मिन्नेवाग्नौ जुह्वति पूर्वस्मिन्वषट् करोति ! यदेव सोमस्याग्ने वीहीति अनुवषट् करोति, तेनैव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति । अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः । येषां नानुवषट् करोति, तदाहुः, को नु सोमस्य स्विष्टकृद्भाग इति । यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षय- न्तीत्याहुः स उ एष सोमस्य स्विष्टकृद्भागः, यदनुवषट् करोति ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ वषट्कार और अनुवषट्कार का वर्णन । ( ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः ) ओम् [ रक्षक परमेश्वर ! ] देवताओं का पात्र रूप ही वषट्कार [ यज्ञ में हवि का दान ] है । ( यत् वषट् करोति, तत् देवपात्रेण एव देवताः तर्पयति ) जो वह [ यजमान ] वषट् [ वषट् पद के साथ हवि का दान ] करता है । इसलिये वह देवताओं के पात्र से ही देवताओं को तृप्त करता है । ( अथो यत् आभितृष्यन्तीः अभिसंस्थं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति ) फिर जैसे अति १—( वषट् ) वह प्रापणे—डपटि । हविष्ट्यागः ( आभितृष्यन्तीः ) आङ् अभि + त्रितृष पिपासायाम्–शतृ, ङीप् । सर्वतः पिपासिताः प्रजाः ( अभिसंस्थम् )

३६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ॥ प्यासी प्रजाओं को अच्छे प्रकार ठहरा हुआ सम्मान तृप्त करता है, ऐसे ही वह [ वषट्कार ] देवताओं को तृप्त करता है। ( यत् अनुवषट् करोति, तत् अदः यथा एव अश्वान् वा गाः वा पुनरभ्याघारं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति यत् अनुवषट् करोति ) जो वह अनुवषट् [ पीछे से हविस्त्याग ] करता है, सो वह जैसे ही घोड़ों अथवा बैलों को [ यथेष्ट वस्तु देने से ] बार बार यथावत् सींचकर मनुष्य तृप्त करता है, वैसे ही उससे देवताओं को [ यजमान ] तृप्त करता है, जब वह अनुवषट् करता है। ( इमान् एव धिष्ण्यान् अग्नीन् उपासते —इति आहुः, अथ कस्मात् पूर्वस्मिन् एव अग्नौ जुह्वति, पूर्वस्मिन् वषट् करोति = कुर्वन्ति ) [ शंका ] कहते हैं-इन ही धिष्ण्य [ नामवाली ] अग्नियों के समीप वे [ ऋत्विज् ] बैठते हैं, फिर किसलिए पहिली ही अग्नि में वे हवन करते हैं और अनुवषट् करते हैं। [ समाधान ] ( यत् एव-सोमस्याग्ने वीहि इति अनुवषट् करोति, तेन एव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति ) जो वह [ यजमान ] हे अग्ने ! तू सोम का भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से अनुवषट् करता है, और उससे ही [ सामान्य अग्नि शब्द से ] वह वषट् करता है, उससे धिष्ण्य अग्नियों को प्रसन्न करता है। ( अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति-इति आहुः ) [ शंका ] कहते हैं-फिर संस्थित [ समाप्त किये हुए ] सोमरसों को वे खाते हैं, ( येषाम् अनुवषट् न करोति, सोमस्य कः नु स्विष्टकृद्भागः इति--तत् आहुः ) जिन [ अग्नियों ] का अनुवषट् [ यजमान ] नहीं करता, सोम का कौन सा स्विष्टकृद् भाग [ यज्ञ का समाप्ति सूचक व्यवहार ] है-ऐसा वह कहते हैं। ( यत् एव, सोमस्याग्ने वीहि इति अनुवषट् करोति, तेन एव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति- इति आहुः ) जो वह-हे अग्नि ! सोम का तू भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से वह अनुवषट् करता है और उससे ही वे लोग समाप्त सोमरसों को खाते हैं-ऐसा वह कहते हैं। ( सः उ एषः सोमस्य स्विष्टकृद्भागः यत् अनुवषट् करोति ) वह ही यह सोम का स्विष्टकृद् भाग [ प्रायश्चित्त वा समाप्ति- सूचक मन्त्र ] है, जो वह अनुवषट् [ पीछे से वषट् उच्चारण ] करता है ॥ १ ॥ भावार्थ :-जैसे यज्ञ में वषट्कार, अनुवषट्कार और स्विष्टकृत् का विचार किया जाता है, वैसे ही प्रत्येक काम में मनुष्य को आदि अन्त और मध्य का विचार लेना चाहिये ॥ १ ॥ विशेष: १-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ५ से मिलाओ ॥ विशेष: २-निम्नलिखित ब्राह्मण वचन स्विष्टकृत् वा प्रायश्चित्त मन्त्र है- ओ३म् । यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृत् विद्यात् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्व- अभितः सम्यक् स्थितं कर्म । सत्कृत्यम् ( गाः ) वृषभान् . ( पुनरभ्याघारम् ) पुनः + अभि + आ + घृ सेचने-णमुल् । पुनः पुनः अभिमुखम् आधृत्य यथेष्टवस्तुना संसिच्य ( उपासते ) सेवन्ते ( वीहि ) वी गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यसनखादनेषु- लोट् । भक्षणं कुरु ( संस्थितान् ) समाप्तान् ( सोमान् ) सोमरसान् ( स्विष्टकृत्- भागः ) प्रायश्चित्तमन्त्रस्य यज्ञसमाप्तिसूचकमन्त्रस्य वा पाठः ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २ ॥ ३६३ प्रायश्चित्ताहुतीनां कामानां समर्धयित्रे सर्वान् नः कामान्त्समर्धय स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते-इदं न मम ।। ( ओम् ) परमेश्वर । ( यत् ) जो कुछ ( अस्य कर्मणः ) इस कर्म में ( अति—अरीरिचम् ) मैंने अधिक किया है, ( यद्वा ) अथवा ( न्यूनम् ) न्यून ( इह ) इसमें ( अ·रम् ) मैंने किया है; ( तत् ) उसको ( सु-इष्ट-कृत् ) उत्तम मनोरथ का सिद्धि करने वाला ( अग्निः ) परमेश्वर ( विद्यात् ) जाने, वह मेरे ( सर्वम् ) सब ( स्विष्टम् ) उत्तम मनोरथ को ( सु·हुतम् ) सुन्दर रीति से अङ्गीकार ( करोतु ) करे । ( सु-इष्ट-कृते ) उत्तम मनोरथ के सिद्ध करने हारे, ( सु-हुत-हुते ) उत्तम दान के दान करने हारे, ( सर्वप्रायश्चित्त-आहुतीनाम् ) सब पापनाशक तप की आहुतियों की ( कामानाम् ) उत्तम कामनाओं को ( समर्धयित्रे ) सिद्ध करने हारे ( अग्नये ) ज्ञान के निमित्त ( नः ) हम सबकी ( सर्वान् ) सब ( कामान् ) उत्तम कामनाओं को ( समर्धय ) [ हे परमेश्वर ! ] तू सिद्ध कर । ( स्वाहा ) यह सुन्दर आहुति है । ( इदम् ) यह [ आत्मसमर्पण ] ( सु-इष्ट-कृते ) उत्तम इष्ट के सिद्ध करने हारे ( अग्नये ) परमेश्वर के लिये है—( इदम् न मम ) यह मेरे लिये नहीं है । कण्डिका २ ॥ वज्रो वै वषट्कारः । स यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् । तस्मिंस्तद्वज्रमास्थापयति । षडिति वषट्करोति । षड्वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै । वौषडिति वषट् करोति । असौ वाव वौ, ऋतवः षट् एतमेव तदृतुष्वदधाति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति । तदु ह स्माह, वैत एतानिव एतेन षट् प्रतिष्ठापयति । द्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिव्यप्सु आपः सत्ये¹, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि । इत्येता एवं तद्देवताः प्रतिस्थान्याः² प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रति- तिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ २ ॥ कण्डिका २ ।। वषट्कार वज्र, छह ऋतु और छह आकाश आदि हैं ।। ( वज्रः वै वषट्कारः ) वज्र रूप ही वषट्कार [ आहुति दान ] है । ( सः यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) वह [ यजमान ] जिसको वैरी जाने, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट् [ आहुति दान ] करे । ( तस्मिन् तत् वज्रम् आस्थापयति ) उस [ शत्रु ] में उससे वह वज्र स्थापित करता है । ( षट् इति वषट् करोति ) षट् [छह, यह वषट् = व-षट्] शब्द को जताता है । ( षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै ) षट् [ छह ] ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( वौषट् इति वषट् करोति ) वौषट् यह पद वषट्कार है । ( असौ वाव वौ, ऋतवः षट्, एतम् एव तत् ऋतुषु आदधाति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति ) वह [ दिखाई देता हुआ सूर्य ] ही वौ २—( वषट्-करोति ) वषट्कारं ज्ञापयति ( आप्त्यै ) प्राप्तये ( वौषट् ) वह प्रापणे—डौषट् । वषट् । हविष्ट्यागः ( असौ ) दृश्यमानः सूर्यः ( वौ ) वह १. पू. सं. “सत्येन” इति पाठः ॥ २. पूं. सं. ‘प्रतिष्ठान्याः’ इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥

३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ [ रस पहुँचाने वाला ] है, ऋतुयें छह हैं, इस [ सूर्य ] को ही उस [ आहुति दान ] से ऋतुओं में वह सब ओर से धारण करता है, ऋतुओं में दृढ़ करके ठहराता है । ( तत् उ ह स्म वेनः आह, एतानि एव षट् एतेन प्रतिष्ठापयति ) यह ही निश्चय करके वेन [ गतिवेत्ता पुरुष विशेष ] कहता है—इन ही छह [ आगे कहे हुओं ] को ही इस आहुति दान से दृढ़ स्थापित करता है । ( द्यौः अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिवी अप्सु, आपः सत्ये, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि ) द्यौ [ आकाश ] अन्तरिक्ष [ मध्यस्थ वायु लोक ] में ठहरा है १, अन्तरिक्ष पृथिवी में २, पृथिवी जल में ३, जल सत्य [ सत्तामात्र वा यथार्थ व्यवहार ] में सत्य [ सत्तामात्र वा सत्य व्यवहार ] ब्रह्म [ परमेश्वर वा वेद ] में, ब्रह्म तप [ ब्रह्मचर्यादि व्रत धारण ] में ६ । ( इति एताः एव तद् देवताः प्रतिस्थाप्याः, प्रतिष्ठन्तीः, अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) से यह ही देवता दृढ़ता से ठहरने वाले हैं, दृढ़ता से ठहरे हुए [ देवताओं ] के साथ साथ यह सब [ जगत् ] दृढ़ता से ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा [ सन्तान ] से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ २ ॥ भावार्थ :—यज्ञ की यथाविधि पूर्त्ति से मनुष्य को मनोरथ सिद्धि होती है ॥ २ ॥ विशेष: १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ६ से मिलाओ ॥ विशेष: २—( प्रतिष्ठाता ) शब्द के स्थान पर ( प्रतिष्ठिता ) पद ऐतरेय ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥ कण्डिका ३ ॥ त्रयो वै वषट्काराः बज्रो धामच्छद्रिक्तः । स यदेवोच्चैर्बलं वषट् करोति स वज्रस्तन्तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय, वधं योऽस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरीतवे । तस्मात् स भ्रातृव्यवता वषट् कृत्यः । अथ यः समः सन्ततोऽनिर्हाणच्छ [ अनिर्हाणर्चः ] स्वधामच्छत् [ स धामच्छत् ] तन्तं प्रजाश्च पशवश्चानूपतिष्ठन्ते । तस्मात् स प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः । अथ येनैव षट् पराप्नोति स रिक्तो रिणक्त्यात्मानं रिणक्ति यजमानम् । पापीयान् वषट्कर्त्ता भवति, पापीयान् यस्मै वषट् करोति । तस्मात् तस्याशानेयात् । किस्वित् स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियेतेति ह स्माह, योऽस्य वषट्कर्त्ता भवति, अत्रैवंनं यथा कामयेत तथा कुर्य्याद्यं कामयेत यथैनानीजानोऽभूत्तथैवजानः स्यादिति । यथैवास्यर्चं ब्रूयात्तथैवास्य वषट् कुर्य्यात् । समानमेवैनं तत् करोति यङ्कामयेत पापीयान् स्यादिति उच्चैस्तरामस्यर्चं ब्रूयान्नी- चैस्तरां वषट् कुर्यात्, पापीयांतमेवैनं तत् करोति, य कामयेत श्रेय.न् स्यादिति, प्रापगे—३० । १ मन्त्राहू: ( वेनः ) तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ ) वीति—अण्, गतिवेत्ता ( द्यौः ) आकाशः ( अन्तरिक्षे ) मध्यलोके । वायुलोके ( ब्रह्मणि ) वेदे । परमेश्वरे ( तपसि ) ब्रह्मचर्यादिव्रतधारणे ( प्रतिस्थाप्याः ) वदेरात्यः ( उ० ३ । १०४ ) प्रति + ष्ठा गतिनिवृत्तौ-आभ्यः । दृढस्थिति शीलाः ( अनु ) अनुसृत्य ॥

कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ ३६५ नीचैस्तरामत्यचं ब्रूयादुच्चैस्तराम् वषट् कुर्य्यात्, श्रेयांसमेवैनं तत् करोति, श्रिय एवैनं तच्छिषूषमादधाति ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥ ( त्रयः वै वषट्काराः, वज्रः धामच्छत्, रिक्तः ) तीन ही वषट्कार हैं, वज्र, धामच्छत् [ यज्ञ स्थान का ढकने वाला, रक्षा करने वाला ], और रिक्त [ रीता समृद्धि रहित ] । ( सः यत् एव उच्चैर्बलं वषट्करोति, सः वज्रः ) सो जो ही ऊंचे स्वर से वषट् शब्द करता है वह [ वषट् ] वज्र है। ( तं तं वधं द्विषते भ्रातृव्याय प्रहरति, यः अस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरौतवे ) उस ही अस्त्र [ वषट् ] को अनिष्ट करने वाले बैरी पर चलाता है, जो इस [ यजमान ] के ढकने [ दबाने वा मारने ] योग्य है, यह कर्म उसके ढकने [ दबाने ] के लिये है। (तस्मात् सः वषट् भ्रातृव्यवता कृत्यः ) इसलिये वह वषट् बैरी वाले [ यजमान ] करके करना चाहिये । ( अथ यः समः सन्ततः अनिर्हाणऋक् [अनिर्हाणऋचः] सः धामच्छत् ) फिर जो [ वषट् ] सम [ निर्दोष ], निरन्तर [ लगातार ] और सर्वथा हानिरहित ऋचा वाला [ सम्पूर्ण मन्त्र पाठ वाला ] है वह धामच्छत् है। (तं तम् अनु प्रजाः च पशवः च उपतिष्ठन्ते, तस्मात् सः प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः ) उस ही [ धामच्छत् ] के पीछे प्रजायें और पशु पास पास ठहरते हैं, इसलिये प्रजा चाहने वाले और पशु चाहने वाले पुरुष करके वह [ धामच्छत् ] वषट् करना चाहिये । ( अथ येन एव षट् पराध्र्नोति, सः रिक्तः आत्मानं रिणक्ति यजमानं रिणक्ति ) फिर जिस [ अपपाठ ] करके ही षट् [ वषट् ] रीता करता है [ समृद्धि रहित करता है ], वह रिक्त वषट् [ होता के ] आत्मा को रीता करता है और यजमान को रीता करता है। ( वषट्कर्त्ता पापीयान् भवति, पापीयान्, यस्मै वषट् करोति ) वषट् करने वाला ऋत्विज् बड़ा पापी होता है और वह [ यजमान ] बड़ा पापी होता है, जिसके लिये वह वषट् करता है। ( तस्मात् तस्य आशां न इयात् ) इसलिये उस [ रीते वषट्कार ] की इच्छा को वह न पावे [ न करे ] । ३- ( धामच्छत् ) छद अपवारणे-क्विप् । धाम्नः यज्ञस्थानस्य आच्छादको रक्षकः ( रिक्तः ) रिचिर् पृथग्भावे-क्तः, कृत्त्रम् । सम्पत्तिशून्यः । ( उच्चैर्बलम् ) विभक्तिविपरिणामः । उच्चैर्बलेन । उच्चध्वनिना ( वधम् ) हनन- साधनं वज्रम् । (स्तृत्यः) स्तॄञ् आच्छादने-क्यप्-तुक् च । आच्छादनीयः । हन्तव्यः शत्रुः ( तस्मै ) तम् ( स्तरौतवे ) स्तॄञ् आच्छादने -तवेन् । स्तरितुम् । आच्छा- दयितुम् ( भ्रातृव्यवता ) शत्रुयुक्तेन यजमानेन (समः) समानस्वरेण ( सन्ततः ) निरन्तरः । विच्छेदरहितः (अनिर्हाणऋचंः) निःशेषेण हानं परित्यागः । निःशेष- हानिरहिता ऋग् यस्मिन् म तथाभूतः । सम्पूर्णमन्त्रपाठोपेतः ( अनू (त्तिष्ठन्ते ) सेवन्ते ( पराध्र्नोति ) अवार्ध्नोति । अवरोधम् समृद्धिरहित्यं करोति ( रिणक्ति ) रिचिर् पृथग्भावे । रिक्तीकरोति । समृद्धिहीनं करोति (पापीयान्) अत्यन्तपापयुक्तः

३६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ (किं स्वित् सः यजमानस्य पापभद्रम् आद्रियेत यः अस्य वषट्कर्ता भवति, इति ह स्म आह) क्या वह यजमान का पाप वा कल्याण चाहता है जो [ ऋत्विज् ] इसका वषट् करने वाला है... ऐसा वह कहता है। (अत्र एव एनं यथा कामयेत तथा कुर्यात् ) यहां पर ही इस [ यजमान ] को जैसा चाहे वैसा वह करे। (यं कामयेत यथा एव अनीजानः अभूत् तथा एव ईजानः स्यात् इति ) जिसको वह चाहे—जैसा ही यज्ञ न करने वाला होता है वैसा ही यज्ञ करने वाला होवे। (यथा एव अस्य ऋचं ब्रूयात्, तथा एव अस्य वषट्कुर्यात्, तत् समानम् एव एनं करोति ) जिस प्रकार से ही इसकी ऋचा को वह बोले, उस प्रकार से ही इसका वषट् करे, तब इस [यजमान] को समान ही वह करता है। (यं कामयेत पापीयान् स्यात् इति उच्चैस्तराम् अस्य ऋचं ब्रूयात्, नीचैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् पापीयांसम् एव एनं करोति ) जिस को चाहे—यह पापी हो जावे, ऊंचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले और नीचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस [ यजमान ] को पापी ही करता है। (यं कामयेत श्रेयान् स्यात् इति, नीचैस्तराम् अस्य ऋचं ब्रूयात्, उच्चैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् श्रेयांसम् एव एनं करोति ) जिस पुरुष को वह चाहे अधिक कल्याण वाला वह होवे, नीचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले और ऊंचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस [ यजमान ] को कल्याण युक्त ही करता है। ( श्रिये एव, तत् एनं श्रियम् [ श्रियाम् ] आदधाति ) श्री [ सम्पति ] के लिये ही [ यह कर्म है ], तब इस [ यजमान ] को सम्पत्ति में वह स्थापित करता है ॥ ३ ॥ भावार्थः—कार्यकुशल और प्रसन्नचित्त ऋत्विज् लोग यजमान की इच्छानुसार यज्ञ को सिद्ध कर देते हैं, इसलिये यजमान उनका आदर करता रहे ॥ ३ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ७ से मिलाओ ॥ विशेषः २—नीचे के पद ऐतरेय ब्राह्मण ३ । ७ से मिलाओ—

गोपथऐतरेयगोपथऐतरेय
ऋक्तःरिक्तः १ ✿रिक्तिरिणक्ति ✿
सृत्यःस्तुत्यः ✿यजमानस्ययजमानम् ✿
स यःसमः ✿नीचैस्तरानीचैस्तरां ✿
अनिहाणच्छअनिर्हाणिच्चैःतछिद्र्यम्तच्छिद्र्याम्
स्वधामच्छत्स धामच्छत्
(आशाम्) इच्छाम् (न) निषेधे (इयात्) प्राप्नुयात् (पापभद्रम्) पापं च
कल्याणं च (आद्रियेत) आदृतं कुर्यात् । इच्छेत् (अनीजानः) अकृतयज्ञः
(ईजानः) यज देवपूजादिषु-कानच् । कृतयज्ञः (श्रेयान्) प्रशस्य-ईयसुन् ।
कल्याणवान् (श्रिये) सम्पदर्थम् (आदधाति) स्थापयति ॥
१. पुष्पाङ्कित सभी संशोधित पद जर्मन सं० में भी ऐतरेय ब्रां० जैसे ही हैं अतः हमने मूल में
वैसा ही संशोधन बिना टिप्पणी दिये कर दिया है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ४-५ ॥ ३६७ कण्डिका ४ ॥ यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्य्यात् । साक्षादेव तद्देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परिगृह्णाति । सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ वषट्कार के साथ हवि के लिये देवता का निर्णय ॥ (यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) जिस देवता के लिये हवि ग्रहण किया गया हो, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट्कार करे । (तत् साक्षात् एव देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षात् देवतां परिगृह्णाति ) उससे साक्षात् ही देवता को प्रसन्न करता है, प्रत्यक्ष रूप से देवता को ग्रहण करता है । (ऋचा सन्ततं वषट्कृत्यं सन्तत्यै प्रजया पशुभिः सन्धीयते. यः एवं वेद ) ऋचा [वेद मन्त्र ] के साथ लगातार वषट्कार किया हुआ विस्तार के लिये है, वह प्रजा और पशुओं से संयुक्त होता है जो ऐसा जानता है ॥ ४ ॥ भावार्थः-उद्दिष्ट देवता का ध्यान करके हवि देने से यजमान का मनोरथ सिद्ध होता है ॥ ४ ॥ विशेष.-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८. ७ से मिलाओ ॥ कण्डिका ५ ॥ वज्रो वै वषट्कारः । स उ एष प्रहृतो ऽशान्तो दीदाय । तस्य ह न सर्व एव शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठाम् । तस्माद्द्वाप्येतर्हि भूयानिव मृत्युः, तस्य हैवैत्र शान्तिरेषा प्रतिष्ठा, यद्वागिति । वषट्कृत्य वागित्यनुमन्त्रयते, वषट्कार मा मां प्रमृक्षो माहं त्वां प्रमृक्षं बृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां मा गमयेदिति । तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदप्रम्भोर्जः सह ओज इत्यनुमन्त्रयेत, ओजश्च ह वै सहश्च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वो, प्रियाभ्यामेव तत्तन्भ्यां समर्धयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ वषट्कार को उपयोगी बनाने का उपाय ॥ (वज्रः वै वषट्कारः ) वज्ररूप ही वषट्कार है । (स उ एषः प्रहृतः अशान्तः दीदाय ) वह ही यह वषट्कार छोड़ा गया [हमारे लिये ] अशान्त चम- कता है। (तस्य ह शान्ति सर्वः एव न वेद नो प्रतिष्ठाम् ) उसकी शान्ति को प्रत्येक मनुष्य नहीं जानता है, और न [ उसके ] आश्रय को। (तस्मात् वा ४-(प्रीणाति ) तर्पयति (सन्ततम् ) निरन्तरम् (सन्तत्यै ) विस्ताराय । सन्तानाय (सन्धीयते ) संयुज्यते ॥ ५- (अशान्तः ) उपद्रवसहितः (दीदाय) दीदयति ज्वलतिकर्म-निघ० १ । १६, लिट् । दीप्यते (नो ) निषेधे (प्रतिष्ठाम् ) दृढस्थानम् । आश्रयम् (एतर्हि ) १. पू. सं. 'शान्तः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण से शोधा गया है ।

३६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ अपि एतर्हि भूयान् इव मृत्युः ) इसलिये ही अब बहुत अधिक सा मृत्यु है । ( तस्य ह एषा एव शान्तिः एषा प्रतिष्ठा, यत् वाक् इति ) उस [ वषट्कार ] की यह ही शान्ति और यह ही आश्रय है, जो वाक्, [ वाणी ] है । ( वषट्कृत्य वाक् इति अनुमन्त्रयते ) वषट्कार करके वाक्, यह पद मन्त्र के साथ वह बोलता है । ( वषट्कार मां मा प्रमृक्षः, अहं त्वां मा प्रमृक्षम्, बृहता मनः व्यानेन शरीरम् उपह्वये, प्रतिष्ठा असि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां मा गमयेत् इति ) हे वषट्कार ! मुझको तू मत धो डाल [ मत नष्ट कर ], मैं तुझे न धो डालूं [ न नष्ट करूं ], बड़े प्रयत्न के साथ [ अपने ] मन को और व्यान [ शरीर में फैले हुये वायु ] के साथ शरीर को मैं बुलाता हूं, तू प्रतिष्ठा [ आश्रय ] है, आश्रय पाता हुआ तू मुझको आश्रय पहुँचा [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( तत् उ ह स्म आह, दीर्घम् एव एतत् सत् अप्रभु, ओजः सहः ओजः इति अनुमन्त्रयेत् ) कोई [ ब्रह्मवादी ] यह कहता है—यह [ मन्त्र वाक्य ] लम्बा होता हुआ भी असमर्थ है, ओजः सहः ओजः—इस [ तीन पद वाले मन्त्र ] को मन्त्र के साथ बोले । [ दूसरा ओजः पद आदरार्थ है ] । ( ओजः च ह वै सहः च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वौ, प्रियाभ्याम् एव तनूभ्यां तत् समर्धयति ) ओजः [ पराक्रम ] और सहः [ बल ] ही वषट्कार के दो अति प्रिय शरीर हैं, दोनों प्रिय शरीरों से ही उस [ यजमान ] को वह बढ़ाता है । ( प्रियया तन्वा समृद्ध्यते, यः एवं वेद ) वह पुरुष प्रिय शरीर से बढ़ता है जो ऐसा जानता है ॥ ५ ॥ भावार्थः—प्रकरण के अनुकूल मन्त्रों के विनियोग से यजमान का बल और पराक्रम बढ़ता है ॥ ५ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ से मिलाओ ॥ विशेषः २—( प्रतिष्ठामि ) के स्थान पर ( प्रतिष्ठासि ), ( सदः प्रभू ) के स्थान पर ( सदप्रभु ) और ( वषट्कारञ्च ) के स्थान पर ( वषट्कारस्य ) ऐतरेय ब्राह्मण से शोधा गया है । कण्डिका ६ ॥ वाक् च वै प्राणापानौ च वषट्कारः ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति । ताननुमन्त्रयते, वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानाविति । वाचं चैव तत् प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वमायुरेति, न पुरा जरसः प्रमीयते, इदानीम् ( भूयान् ) बहु-ईयसुन् । बहुतरः ( वाक् ) वाणी । विद्या ( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रेण सह उच्चारयति ( मा प्रमृक्षः ) मृजी शौचे—लुङ् । मा शोधय । मा विनाशय ( मा प्रमृक्षम् ) विनष्टं मा कार्षम् ( बृहता ) महता प्रयत्नेन ( मनः ) स्वकीयं चित्तम् ( उपह्वये ) आह्वयामि ( व्यानेन ) व्यानादिवायुना ( प्रतिष्ठा ) आश्रयः ( गच्छन् ) प्राप्नुवन् ( गमयेत् ) गमय, प्रापय ( सत् ) वर्तमानम् ( अप्रभु ) असमर्थम् ( ओजः सहः ओजः ) पदत्रयात्मको मन्त्रः ( ओजः ) पराक्रमः ( सहः ) बलम् ( समर्धयति ) प्रवर्धयति ॥

कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ ३६६ य एवं वेद । शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव सख्य उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मानं प्रत्याभिमृशति, ईश्वरो वा एषोऽप्रत्यभिमृष्टो यजमानस्यायुः प्रत्यवहर्तुमनर्हन्मा भक्षयेदिति । तद्यदेतेन प्रत्याभिमृशति आयुरेवास्मै तत् प्रतिरते । आ प्यायस्व सन्ते पयांसीति द्वाभ्यां चमसानाप्याययन्त्यभिरूपाभ्याम् । यद् यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥ ( वाक् च प्राणापानौ च वै वषट्कारः ) वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार [ आहुति दान ] हैं । ( ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति ) वे [ तीनों ] बार बार वषट्कार करने पर बाहिर चले जाते हैं । ( तान् अनुमन्त्रयते, वाक् ओजः सहः ओजः प्राणापानौ मयि इति ) उनको इस मन्त्र से अनुकूल करता है—वाक्, ओजः [ पराक्रम ], सहः [ बल ], ओजः, और प्राण और अपान मुझमें [ होवें ] । ( तत् वाचं च एव प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा न प्रमीयते यः एवं वेद ) उससे वाणी और प्राण और अपान को होता अपने में दृढ़ स्थापित करता है, वह पुरुष पूर्ण आयु पाता है और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, जो ऐसा जानता है । ( शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव सख्य उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीः ) । ( इन्दो ) हे बड़े ऐश्वर्य वाले ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वजनक परमेश्वर ] ( पीतः ) [ हम लोगों से ] ग्रहण किया गया ( सुशेवः ) बड़ा सुख देने वाला तू ( नः हृदे ) हमारे हृदय के लिये, ( पिता इव सूनवे ) पिता के समान पुत्र के लिये ( शम् ) सुखदायक ( आ भव ) सब ओर से हो, ( उरुशंस ) हे बड़ी प्रशंसा वाले ! ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वप्रेरक परमात्मन् ] ( धीरः ) बुद्धिमान् तू, ( सखा इव सख्ये ) मित्र के समान मित्र के लिये, ( नः आयुः ) हमारा आयु ( जीवसे ) जीने के लिये ( प्र तारीः ) बढ़ा—ऋ० ८ । ४८ । ४— ( इति आत्मानं प्रत्याभिमृशति ) इस मन्त्र से वह अपने शरीर को भले प्रकार छूता है । ( एषः अप्रत्यभिमृष्टः यजमानस्य आयुः प्रत्यवहर्तुम् ईश्वरः वै, अनर्हन् मा भक्षयेत् इति) यह अङ्ग बिना छुये [ मन्त्र ] यजमान का आयु नाश करने को समर्थ होता है, अयोग्य होकर वह मुझे खा जायेगा [ यह विचार करे ] । ( तत् यत् एतेन प्रत्याभिमृशति आयुः एव अस्मै तत् प्रतिरते ) सो जो इस [ पूर्वोक्त मन्त्र ] से अङ्ग स्पर्श करता है, ६—( व्युत्क्रामन्ति ) बहिरूध्वं गच्छन्ति ( शम् ) सुखम् ( नः ) अस्मा- कम् ( हृदे ) हृदयाय ( आ ) समन्तात् ( पीतः ) गृहीतः ( इन्दो ) हे परमैश्वर्य- वन् ( सोम ) सर्वोत्पादक सर्वप्रेरक परमेश्वर ( सूनवे ) पुत्राय ( सुशेवः ) शेवं सुखनाम—निघ० ३ । ६ । सुसुखयुक्तः ( उरुशंस ) बहुधा प्रशंसनीय । बहुकीर्ते ( धीरः ) धीमान् ( जीवसे ) जीवनाय ( प्र तारीः ) प्रवर्धय ( प्रत्याभिमृशति ) हस्तेन सर्वतः स्पृशति ( अप्रत्याभमृष्टः ) मन्त्रेण स्पर्शरहितः ( प्रत्यवहर्तुम् ) विनाशयितुम् ( अनर्हन् ) अयोग्यः सन् ( प्रतिरते, ) प्रवर्धयति ( आ ) समन्तात् २४

कण्डिका ७ ॥

३७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ आयु ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह बढ़ाता है । ( आ प्यायस्व सं ते पयांसि इति द्वाभ्याम् अभिरूपाभ्यां चमसान् आप्याययन्ति ) आ प्यायस्व, और सं ते पयांसि ऋ० १ । ६१ । १७, १८--इन दो अनुकूल विषय वाली ऋचाओं से खाद्य पदार्थों को वह बढाते हैं । ( यत् यज्ञे अभिरूपम्, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में विषय के अनुकूल है वह समृद्ध [ सफल ] है ॥ ६ ॥ भावार्थ:--वाणी, प्राण और अपान अर्थात् समस्त इन्द्रियों के सुप्रयोग से मनुष्य संसार में उन्नति करता है ॥ ६ ॥ विशेष: १--इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ तथा ७ । ३३ से मिलाओ ॥ विशेष: २--( इन्द्रो ) के स्थान पर ( इन्दो ) ऋ० ८ । ४८ । ४ से और ( प्रत्यवि- हर्तुर्मनर्रिहन् ) के स्थान पर ( प्रत्यवहर्तुमनहन् १) ऐ० ब्रा० ७ । ३३ से शुद्ध किया है ॥ विशेष: ३-दोनों प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १--आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः । भवा नः सुश्रवस्तमः सखा वृधे--ऋ० १ । ६१ । १७ ( मदिन्तम ) हे अत्यन्त आनन्द॒ वाले ( सोम ) सोम ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( विश्वेभिः ) सब ( अंशुभिः ) तत्त्व के अंशों के साथ ( आ ) अच्छे प्रकार ( प्यायस्व ) तू बढ़, और ( सुश्रवस्तमः ) अत्यन्त बड़ी कीर्ति वाला वा अत्यन्त सुन्दर अन्नों वाला ( सखा ) मित्र तू ( नः वृधे ) हमारी बढ़ती के लिए ( भव ) हो ॥ २--सं ते पयांसि समुयन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्याय- मानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्व-ऋ० १ । ९१ । १८ । ( सोम ) हे सोम ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( ते ) तेरे लिये ( वृष्ण्यानि ) वीरत्व बढ़ाने वाले ( पयांसि ) अनेक अन्न ( सं यन्तु ) अच्छे प्रकार मिलें, ( उ ) और ( अभिमाति- षाहः ) अभिमानी शत्रुओं के दबाने वाले ( वाजाः ) पराक्रम ( सं मम् ) बहुत अच्छे प्रकार [ मिलें ] । ( अमृताय ) अमरपन वा मोक्ष के लिए ( आप्यायमानः ) सब ओर से बढ़ता हुआ तू ( दिवि ) व्यवहार के बीच ( उत्तमानि श्रवांसि ) उत्तम यशों को ( धिष्व ) धारण कर ॥ कण्डिका ७ ॥ प्राणा वा ऋतुयाजाः, तद्यदृतुयाजैश्चरन्ति, प्राणानेव तद्यजमाने दधति । षडृतुनेति यजन्ति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति । चत्वार ऋतुभिर्यजन्ति, अपानमेव तद्यजमाने दधति । द्विर्ऋतुनेति उपरिष्टाद् व्यानमेव तद्यजमाने दधति । स चासु- सम्भृतस्त्रेधा विहृतः, प्राणोऽपानो व्यान इति ततोऽन्यत्र गुणितस्तथाह, यजमानः ( प्यायस्व ) वर्धस्व ( सम् ) सम्यक् ( ते ) तव ( पयांसि ) जलानि । अन्नानि ( चमसान् ) भक्ष्यपदार्थान् ( आप्याययन्ति ) प्रवर्धयन्ति ( अभिरूपाभ्याम् ) विषयानुकूलाभ्याम् ॥ १. जर्मन सं० में भी यही पाठ है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ ३७१ सर्वमायुरेत्यस्मिंल्लोक आध्नोत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षितं स्वर्गे लोके । ते वा एते प्राणा एव, यदृतुयाजाः । तस्मादनवानं ततो यजन्ति प्राणानां सन्तत्यै । सन्तता इव हीमे प्राणाः । अथो ऋतवो वा ऋतुयाजाः । सथ्स्थानुवषट्कारः । योऽत्रानुवषट् कुर्य्यात्, असथ्स्थितानृतून् संस्थापयेत् । यस्तं तत्र ब्रूय त्, असथ्स्थितानृतून् सम- तिष्ठिपत्१ दुःखमनुभविष्यतीति, शश्वत्तथा स्यात् ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥ ( प्राणाः वै ऋतुयाजाः ) प्राण ही ऋतुयाज [ ऋतुओं के लिये यज्ञ ] हैं । ( यत् यत् ऋतुयाजैः चरन्ति, प्राणान् एव तत् यजमाने दधति ) इसलिये जो ऋतुयाजों से वे यज्ञ करते हैं, प्राणों [ प्राण, अपान, व्यान ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( षट् ऋतुना इति यजन्ति, प्राणम् एव तत् यजमाने दधति ) छह [ ऋत्विज् लोग ]—ऋतु के साथ [ ऋतुना—इन मन्त्रों के लिये देखो यजु० २१ । २३-२८ ] इससे वे यज्ञ करते हैं, प्राण [ भीतर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( चत्वारः ऋतुभिः यजन्ति, अपानम् एव तत् यजमाने दधति ) चार [ ऋत्विज् ]—ऋतुओं से [ ऋतुभिः—इसके लिये देखो यजु० १४ । ७ ]—वे यज्ञ करते हैं, अपान [ बाहर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( द्विः ऋतुना इति उपरिष्टात्, व्यानम् एव तत् यजमाने दधति ) दो [ ऋत्विज् ]— ऋतु से [ ऋतुना-ऊपर देखो ]—इससे पीछे से [ यज्ञ करते हैं ], व्यान [ शरीर में फैले हुये वायु ] को ही उससे यजमान में वे धारण करते हैं । ( सः च सम्भृतः असुः त्रेधा विहृतः, प्राणः अपानः व्यानः इति ) और वह अच्छे प्रकार पुष्ट किया हुआ प्राण तीन प्रकार से विहार वाला है—प्राण, अपान और व्यान । ( ततःअन्यत्र गुणितः तथा आह ) इस [ ग्रन्थ ] से दूसरे [ ऐतरेय आदि ] में यह कहा गया है—ऐसा वह [ ब्रह्मवादी ] कहता है । ( यजमानः सर्वम् आयुः एति, अस्मिन् लोके स्वर्गे लोके आध्नोति, अक्षितम् अमृतत्वम् आप्नोति ) यजमान [ उससे ] पूर्ण आयु पाता है और इस लोक में स्वर्ग लोक के बीच समृद्ध होता है, और अक्षय अमरपन पाता है । ( ते वै एते प्राणाः एव, यत् ऋतुयाजाः ) वे ही यह प्राण हैं, जो ऋतुयाज हैं । ( तस्मात् अनवानं ततः प्राणानां सन्तत्यै यजन्ति ) इसलिये श्वास न लंकर उसके पीछे प्राणों की निरन्तरता के लिये वे यज्ञ करते हैं । ( सन्तताः इव हि इमे प्राणाः ) क्योंकि लगातार फैले हुये ही यह प्राण हैं । ( अथो ऋतवः वै ऋतुयाजाः ) फिर ऋतुयें ही ऋतुयाज हैं । ( अनुवषट्- कारः संस्था ) अनुवषट्कार [ पीछे से बोला गया वषट् ] समाप्ति है । ( यः अत्र ७-( चरन्ति ) अनुतिष्ठन्ति ( दधति ) स्थापयन्ति ( षट् ) षट्संख्याकाः ऋत्विजः ( द्विः ) द्वौ ( उपरिष्टात् ) पश्चात् ( असुः ) प्राणः ( सम्भृतः ) सम्यक् पोषितः ( विहृतः ) विविधं प्राप्तः ( अनवानम् ) नञ् + अव+अन प्राणने— घञ् । द्वितीयान्तं यथा भवति तथा । उच्छ्वासमकृत्वा ( सन्तत्यै ) अविच्छेदाय । १. पू० सं० 'यः' इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥