कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ - श्रीविद्या तत्त्व-विमर्श एवं चिद्वल्ली टीका सहित)

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २१ षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा तत्त्वातीता च केवला विद्या ॥ १८ ॥ विद्यापि तादृगात्मा सूक्ष्मा सा त्रिपुरसुन्दरी देवी । विद्यावेद्यात्मकयो- रत्यन्ताभेदमामनन्त्यार्याः ॥ १९ ॥ स्वराः अचः, व्यञ्जनानि हलः, बिन्दुत्रयम् अनुस्वार- त्रयम्, एषां समष्टिः समुदायभावः, भेदोऽवयवभावः तैर्वि- भाविताकारा उद्भावितस्वरूपा । अत एव षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा शिवादि-क्षित्यन्तविग्रहा । तत्त्वातीता च - तत्त्वसंघसमु- दायस्थानत्वात् तदुत्तीर्णा च । अत एव केवला स्वव्यति- रिक्तस्य अभावात् एकाकिनी । एवंभूता विद्या श्रीपञ्चद- शाक्षरीत्यर्थः । अयमत्र विद्यायामवयवविभागप्रकारः, - इह पुण्यानन्दाः हादिविद्यायाम् अत्यन्ताभिमानिनोऽस्या एव विद्याया अवयवभावसमुदायम् आश्रित्य तत्त्वात्मकत्वं तदुत्ती- र्णत्वं चाचक्षते । तत्र च वाग्भवाख्ये प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः सप्त व्यञ्जनानि संहत्य द्वादश वर्णाः । कामराजाख्ये द्विती- यखण्डे षट् स्वराः अष्ट व्यञ्जनानि संभूय चतुर्दश वर्णाः ।

२२ कामकलाविलासः शक्त्याख्ये तृतीयखण्डे च चत्वारः स्वराः षट् व्यञ्जनानि संहत्य दश वर्णाः । सर्वेऽपि संभूय षट्त्रिंशदक्षराणि अवयव- रूपाणि समुदायरूपाणि । विद्या सर्वतत्त्वातिक्रान्ता सर्वत्र प्रसिद्धा श्रूयते, कादेरपि विद्याया उभयात्मकत्वम् अस्त्येव, यथा नैव अनयोर्विद्ययोर्भेदः । हादौ प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः सप्त व्यञ्जनानि संहत्य विद्याद्वयेऽपि प्रथमखण्डे द्वादशवर्णत्वं समानं, तस्मात् उभयात्मकत्वम् उभयोर्विद्ययोरस्त्येव । तदु- भयविद्योपासनप्रकारस्तु गुरुमुखादेव अवगन्तव्यः । देव- ताया अपि मन्त्रवत् उभयात्मकत्वम्, इति मन्त्रदेवतयोरैक्यम् आह - 'विद्यापि तादृगात्मा' इति - विद्या चिदानन्दस्वरू- पिणी तादृगात्मिका तदुत्तीर्णा च सूक्ष्मा परिच्छेत्तुम् अश- क्या, सा सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धा त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरा च सुन्दरी त्रिधावस्थितसमस्तवस्तुपूरणात् सर्वयोगिभिरुपा- स्यत्वेन स्पृहणीयत्वाच्च, त्रिपुराशब्दनिर्वचनं च पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । देवी स्वच्छप्रकाशरूपा विश्वस्य जननादि- क्रियारूपा परा वाक्, विद्यावेद्यात्मकयोरत्यन्ताभेदम् आम- नन्त्यार्याः परमेश्वरप्रमुखाः सर्वयोगिन इत्यर्थः ॥ १९ ॥ एवं विद्यादेवतयोरभेदम् उक्त्वा, चक्रदेवतयोरैक्यं वक्तुं चक्रोत्पत्तिप्रकारम् आह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २३ या सान्तरोहरूपा परा महेशी त्रिभाविता सैव । स्पष्टा पश्यन्त्यादि- त्रिमातृकात्मा चक्रतां याता ॥२०॥ चक्रस्यापि महेश्या न भेदलेशोऽपि भाव्यते विबुधैः । अनयोः सूक्ष्माकारा परैव स्थूलयोश्च न कापि भिदा ॥२१॥ या सान्तरोहरूपा इति - अन्तरम् अन्तःकरणं तस्मिन् ऊहः वितर्कः इत्थमिति परिच्छेदरहितः तेन सहितं रूपं यस्याः सा । अयमर्थः - अवाङ्मनसगोचरत्वात् सर्ववेदान्तै- रपरिच्छेद्या सर्वकारणभूता शिवादि-धरण्यन्ततत्त्वसंघाता- विर्भावभूमिः महेश्वरी परा सर्वोत्कृष्टा इत्युच्यते । श्रुतिश्च परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविके ज्ञानबलं क्रिया च । एवंभूतलक्षणा सैव - पराशक्तिरेव, त्रिभाविता त्रिप्रकारत्वेन

२४ कामकलाविलासः भाविता संजायमाना, एतदेवाह - स्पष्टा पश्यन्त्यादित्रिमातृ- कात्मा इति, स्पष्टा प्रथमोत्पन्नत्वेन विवक्षिता विषयिणी पश्यन्तीति उच्यते आदिशब्देन मध्यमा वैखरी च, सैव वैखरी नाम अभिलापरूपिणी पञ्चदशाक्षरराशिवमयी सर्ववै- दिकलौकिकशब्दात्मिका शक्तिरित्युच्यते । तथा च सुभ- गोदयवासनायाम् ‘परा भूर्जन्म पश्यन्ती वल्लीगुच्छसमुद्भवा । मध्यमा सौरभा वैखर्यक्षमाला जयत्यसौ ॥’ एवंरूपत्रिमातृकात्मिका सैव चक्रतां याता - त्रिखण्डात्मकच- क्रकमयित्राता इत्यर्थः । एतदेवाह - चक्रस्य इति, चक्रस्य त्रैलोक्यमोहनादि-बैन्दवान्तनवावरणात्मकस्य सुन्दर्यधिष्ठा- नभूतस्य, महेश्वर्यास्तदधिष्ठात्र्याः सुन्दर्याश्च भेदलेशः ईषद्भे- दोऽपि बुधैर्महेश्वरैर्न भाव्यते न अनुभूयते, कुतः ? - श्रीसु- न्दरीरूपत्वात् श्रीचक्रस्य । पुनरपि अनयोस्तादृग्भेदम् आचष्टे - अनयोः सूक्ष्माकारा इत्यादिना, अनयोः सूक्ष्म- रूपयोश्चक्रदेवतयोः - सूक्ष्मरूपत्वं नाम अपरिच्छिन्नत्वमेव, तत्र श्रीचक्रस्य सूक्ष्मरूपेण अवस्थानं बिन्दात्मना, बिन्दोश्च अपरिच्छिन्नत्वं ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्यादिना प्रपञ्चित- मेव । देवताया अपि ‘विद्यापि तादृगात्मा’ इत्यादिना अभिहितमेव । तथा स्थूलयोश्चक्रदेवतयोश्च, अत्र स्थूलत्वं

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २५ नाम चक्रस्य त्रिकोणादिचतुरश्रपर्यन्तं विजृम्भणम्, देव- ताया अपि त्रिपुराम्बिकादि-त्रिपुराशक्त्यन्तरूपेण मननम्, एवंविधयोश्चक्रदेवतयोः, भिदा - भेदः कारणादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह - परैव सूक्ष्माकारा इति, सा पूर्वोक्तलक्षणा परैव आदिशक्तिरेव सूक्ष्माकारा सूक्ष्मभूत आकारः स्वरूपमनयो रित्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ॥ देवतारूपस्य चक्रस्य इतः परं परा-पश्यन्त्यादिशक्तित्रि- कासरूपं नवयोन्यात्मकं श्रीचक्रं वक्तुम् आदौ बैन्दवं सर्वान- न्दमयाख्यचक्रं पराशक्तिमयम्, इत्याह मध्यं चक्रस्य स्यात् परामयं बिन्दुतत्त्वमेवेदम् । उच्छूनं तच्च यदा त्रिकोणरूपेण परिणतं स्पष्टम् ॥२२॥ एतत्पश्यन्त्यादि- त्रितयनिदानं त्रिबीजरूपं च ।

२६ कामकलाविलासः चक्रस्य नवयोन्यात्मकस्य, मध्यं मध्येभवं, बिन्दुतत्त्वं बिन्दुस्वरूपं पूर्वमेव व्याख्यातम् । इदं स्वसाक्षात्कृतं पराम- यमेव पराशक्तिस्वरूपमेव इत्यर्थः । एतदेव बिन्दुतत्त्वं यदा विकासभावम् एति तदा त्रिकोणचक्रम् उदेति इत्याह-उच्छूनं तच्च यदा इति, यदा यस्मिन् काले प्राणिनाम् अदृष्टवशात् उच्छूनं, तच्च - बैन्दवमपि उच्छूनं संजातविकासं भवति, तदा त्रिकोणरूपेण - अनुत्तरानन्देच्छासंघट्टरूपेण परिणतं, त्रिको- णाकारं भवति इत्यर्थः । एतत् - त्रिकोणचक्रं, पश्यन्त्यादि- त्रितयनिदानं - पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीप्रमुखशक्तित्रयोत्प- त्तिकारणमित्यर्थः । तथाह ' इच्छाशक्तिस्तथा वामा पश्यन्तीवपुषा स्थिता । ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥ ऋजुरेखामयी विश्वस्थिता प्रथितविग्रहा । तत्संसृतिदशायां तु बैन्दवं रूपमास्थिता ॥ प्रत्यावृत्तिक्रमेणैव शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला । क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं वैखरी विश्वविग्रहा ॥' इति । त्रिबीजरूपं च इति, - त्रिबीजानि त्रिखण्डात्मकानि वाग्भव-कामराज-शक्तिबीजानां रूपं यस्य तत् ॥ २२ ॥ ततः श्रीभट्टारिकायामेव बिन्दुतत्त्वम् ऊर्ध्वाधोमुखनव- योन्यात्मकश्रीचक्रमभवत्, इत्याह

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २७ वामा ज्येष्ठा रौद्री चाम्बिका चानुत्तरांशभूताः स्युः॥२३॥ इच्छा-ज्ञान-क्रिया- शान्ताश्चैतास्तथोत्तरावयवाः । व्यस्ताव्यस्तं तदर्ण- द्वयमिदमेकादशात्म पश्यन्ती ॥२४॥ वामा ज्येष्ठा रौद्री अम्बिका चकारात् पराशक्तिश्च इमाः पञ्चशक्तयः, अनुत्तरांशभूताः – अनुत्तरांशत्वेन श्रीचक्रान्त- र्गताधोमुखपञ्च-त्रिकोणाकृतित्वेन भूता जाता इत्यर्थः । इच्छा- ज्ञान-क्रिया-शान्ताः एताश्चतस्रः शक्तयः उत्तरावयवाः ऊर्ध्व- मुखत्रिकोणचतुष्टयरूपाः । अयं भावः-पराविलसनरूपा एताः रौद्री-वामा-ज्येष्ठा-अम्बिकाः, इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्ताश्चैता- स्तथोत्तरावयवाश्च इति, एतच्छक्तिनवकमयं नवत्रिकोणं चक्र- मिति । व्यस्ताव्यस्तं तदर्णद्वयं – व्यस्तं व्यष्टिरूपम् अव्यस्तं समष्टिरूपं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धमर्णद्वयं संदंशन्यायेन अखि- लाक्षरात्मकमन्त्रमयप्रकाशविमर्शरूपपूर्णाहन्ताभावगर्भकाम- कलाक्षरात्मबिन्दुतत्त्वमित्यर्थः । एवंभूतं तदर्णद्वयम् एका-

२८ कामकलाविलासः दशात्म, मत्या विचार्यमाणमेकादशविधं भवति इत्यर्थः । परादि-शान्तान्तं शक्तिदशकं व्यष्टिरूपं सर्वसमष्टिरूपत्वेन चैकं, तेन एकादशात्मकम् इदं बिन्दुतत्त्वमेव पश्यन्तीकारणम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ इतः परं वसुकोण-दशारादिसृष्टिचक्रप्रकारम् अभिधातुं परमप्रकृतत्रिकोणचक्रक्रमं निगमयति एवं कामकलात्मा त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूपवर्णमयी । सेयं त्रिकोणरूपं याता त्रिगुणस्वरूपिणी माता ॥२५॥ एका परा................... एवं - पूर्वोक्तप्रकारेण, कामकलात्मा - कामः प्रकाशैक- स्वभावोऽनुत्तराक्षरात्मा परमशिवः कला तु अखिलवाणी- रूपपरमाहम्-अक्षरमयी विमर्शविग्रहा, एवं तदुभयात्मकत्वं नाम स्वाभाविकपरिपूर्णांहंभावशालित्वम् । एतच्च 'बिन्दुरहं- कारात्मा' इत्यत्र स्पष्टम् अभिहितम्, एवंरूपा कामकलात्मा त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूपवर्णमयी - बिन्दवः पूर्वोक्तरक्त-शुक्ल-मिश्रा-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः २९ त्मानः तेषां भावः तत्त्वं तत्स्वरूपा ये वर्णा वाग्भवादय- स्तदात्मिका । तथा रहस्याम्नाये ' बिन्दुत्रयात्मकं स्वात्मशृङ्गाटं विद्धि सुन्दरम् । मिश्रं शुक्लं च रक्तं च पुराणं प्रणवात्मकम् ॥ रेखात्रयावगन्तव्यं संविन्मात्रं शिवात्मकम् । ' सेयं त्रिकोणरूपम् आपन्ना चिदानन्दघनरसपरमार्था सक- लाम्नायसारभूता, विश्वाहंभावभावनाशालिभिर्महायोगिवरै- रात्मसाक्षात्त्वेन अनुभूयमाना, त्रिगुणा इच्छा-ज्ञान-क्रिया- शक्तिमयी, एवं तथा, अत एव सर्वजगन्निर्मात्री एका । तथा च वचनम् ' अनुत्तरानन्दचिती इच्छाशक्तौ नियोजिते । त्रिकोणमिति तत्प्राहुर्विसर्गामोदसुन्दरम् ॥ ' इति ॥ २६ ॥ इतः परं विलसनरूपायाः पश्यन्त्या अपि नवयोनिच- क्रात्मना नवात्मकत्वमाह ———————————— ............'तदन्या वामादिव्यष्टिमातृसृष्ट्यात्मा ।

३० कामकलाविलासः तेन नवात्मा जाता माता.................. ॥ तदन्या पराविकासभूता पश्यन्ती, वामादिव्यष्टिमात्रसृ- ष्ट्यात्मा - वामादि-शान्तादिशक्तिनवकमयी, यतः तेन कार- णेन सा, माता - पश्यन्ती नाम जननी, नवात्मा -- वामादि- शान्तान्तशक्तिकदम्बकाविर्भावकारणनवयोनिचक्रात्मिका, जाता प्रादुर्भूता इत्यर्थः । अत्र वामादिशक्तीनां प्रसङ्गात् किंचित् उच्यते, - तत्र वामा नाम शृङ्गाटान्तःस्थितप्रपञ्चवम- नात् विश्वजनयित्रीत्यभिधीयते, ज्येष्ठा सर्वमङ्गलकारिणी, रौद्री सर्वरोगविद्राविणी, समस्तेष्टप्रदा शक्तिरम्बिका च ‘सा स्फुरत्ता महासत्ता’ इति प्रत्यभिज्ञास्थित्या सर्वातिशायिनी परावाक् परिपूर्णस्व- रूपस्वात्मस्फुरणावलोकनचतुरा, इच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तयस्तु पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीरूपाः, आह चतुर्थी शान्ता, चतुःशत्यां, ‘शान्ता च निष्कलं शान्तम्’ इत्यादिश्रुत्या ॥ २६ ॥ अनन्तरं मध्यमाया अपि प्रकारान्तरेण नवात्मकत्वं ब्रूते

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३१ सा मध्यमाभिधानाभ्याम् ॥२६॥ द्विविधा मध्यमा सा सूक्ष्म-स्थूलाकृतिः स्थिता सूक्ष्मा । नवनादमयी स्थूला नववर्णात्मा च भूतलिप्याख्या॥२७॥ आद्या कारणमन्या कार्यं त्वनयोर्यतस्ततो हेतोः । सैवेयं नहि भेद- स्तादात्म्यं हेतुहेतुमदभीष्टम् ॥ २८ ॥ मध्यमा परापश्यन्त्योः समरसावस्थे, अभिधानाभ्यां नामधेयाभ्यां सा, अतः सुखं परमयोगिभिर्द्दश्या मध्यमा नाम शक्तिः द्विविधा द्विमकारा – स्थूल-सूक्ष्मभावात् , तत्र सूक्ष्मा समाधिबलेन अनुभूयमाना, स्थूलाकृतिः पण्डितपामराद्यभि- लपनयोग्या वर्णावल्यास्थिता सर्वदा वर्तमाना । एतदेव व्याचष्टे 'सूक्ष्मा नवनादमयी स्थूला नववर्णात्मा' इति ।

३२ कामकलाविलासः अयमर्थः - मित्रावरुणसदनात् वायुनिरोधनेन स्वाधिष्ठाना- दिकमलभेदपुरःसरं द्वादशान्तारविन्दासनस्थपरमशिवाङ्कम् उपसर्पन्ती महामातृका कुण्डलिनी बहुविधनादात्मिका या अनुभूयते, सा समाधिसमधिगतसर्वार्थैर्महामाहेश्वरैः स्वात्म- त्वेन मन्यते । नवनादमयी इति, - चिणीति प्रथमः, चिणि- चिणीति द्वितीयः, घण्टानादस्तृतीयः, शङ्खनादश्चतुर्थः, पञ्चमस्तन्त्रीनादः, षष्ठस्तालनादः, सप्तमो वेणुनादः, अष्टमो भेरीनादः, नवमो मृदङ्गनादः । भूतलिप्याख्या - भूताश्च ते लिपयश्च भूतलिपयः, अत्र लिपीनां भूतत्वम् चेष्टाविशेषाक्ष- रन्यासाभिव्यङ्ग्यत्वम्, तच्च कल्पनामात्रमेव - अक्षराणां तेजोरूपशक्त्यात्मकत्वात् तेषामाख्या अभिधा यस्याः, सूक्ष्म- रूपा हि मध्यमा स्थूलरूपायाः कारणभावम् आपन्ना एका एव, इत्यत आह - आद्या कारणमित्यादि, आद्या पूर्वोक्ता सूक्ष्मा कारणं - प्रथमोद्भवात्, अन्या स्थूला कार्यं - तज्जन्य- त्वात्, यतः तस्मात् कारणात् अनयोः सूक्ष्म-स्थूलयोः कार्यकारणभावः, ततो हेतोः - तेन कारणेन, इयं स्थूला सैव सूक्ष्मा शक्तिरेव, नहि भेदः - भेदो नास्त्येव । ननु कथम् अभेदे कार्यकारणभावः ? इत्यत्राह - तादात्म्यमिति, तादा- त्म्यं - भेदाभेदरूपं, हेतुहेतुमत् - जन्यजनकरूपम्, अभी-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३३ ष्टम् – मृद्धटवत् वाचारम्भणमात्रत्वात् एकमेव वस्तु उभय- विधं भवति सर्ववेदान्तसंमतमित्यर्थः ॥ २७ ॥ २८ ॥ अनन्तरं मध्यशृङ्गाटतेजःप्रसरणात्मकवसुकोणादिचक्रनि- रूपणद्वारा वैखरीशक्त्याविर्भावम् आह श-ष-स-पवर्गमयं तद्वसुकोणं मध्यकोणविस्तारः । नवकोणं मध्यं चे- त्यस्मिंश्चिद्दीपदीपिके दशके ॥२९॥ श-ष-स-पवर्गमयं,-श-प-स-पवर्गात्मकाष्टकोणस्य विस्तारो विकासभूतः, तत्तादृशमध्यत्रिकोणसहितं नवकोणं मध्यं च बैन्दवाख्यं संहत्य दशके अस्मिंस्त्रिकोण-वसुकोणचिद्दीपदीपिके ‘बैन्दवासनसंरूढसंवर्तनलचिद्घनम् ।’ इत्युक्तरीत्या बिन्दुचक्राधिरूढायास्तेजोभूते-त्रिपुरायाः प्रभा- पटलमकाशिते इत्यर्थः ॥ २९ ॥ तच्छायाद्वितयमिदं दशारचक्रद्वयात्मना विततम् । 5

३४ कामकलाविलासः तस्य पूर्वोक्तस्य तेजोराशिमयस्य चक्रत्रितयस्य, च्छाया- द्वितयं कान्तिद्वितयं – सर्वरक्षाकर-सर्वार्थसाधकाभिधचक्रद्वया- त्मना परिणतम् इत्यर्थः । तथा च उक्तम् ‘ नवत्रिकोणस्फुरितप्रभारूपदशारकम् । ’ इति ॥ तच्चक्रद्वयस्वरूपं व्याचष्टे त-ट-च-कवर्गचतुष्टय- विलसनविस्पष्टकोणविस्तारम् ॥ ३० ॥ तवर्ग-टवर्गात्माक्षरदशकरूपम् अन्तर्दशारम्, चवर्ग-कव- र्गात्मकाक्षरदशाररूपम् बहिर्दशारमित्यर्थः ॥ ३० ॥ एतच्चतुष्कप्रभया समुपेतं दशारपरिणामः । एतच्चक्रचतुष्कस्य – बिन्दु-त्रिकोण-वसुकोणान्तर्दशारात्म- कचक्रचतुष्कस्य प्रभा कान्तिस्तया, समुपेतं संयुक्तं, दशारप- रिणामः – बहिर्दशारचक्रमिति यावत्, बहिर्दशारचक्रस्य बै-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३६ न्द्वादिचक्रचतुष्टयसंनिधानादेव तात्पर्यं, तत्तत्प्रभा व्याप्नोति इत्यर्थः। तथा च उक्तम् ‘ चतुश्चक्रप्रभारूपसंयुक्तपरिणामतः । ’ इति ॥ अथ एतच्चक्रचतुष्कस्य त्रिकोण-वसुकोण-दशारद्वयरूपस्य स्वरूपमाह आदिस्वरचतुर्दश- वर्णमयाश्रं चतुर्दशारमभूत् ॥ ३१ ॥ अकारादिचतुर्दशवर्णात्मचतुर्दशकोणसहितं सर्वसौभाग्य- दायकाभिधं चक्रमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ एवं बैन्दवादिमनुकोणान्तपर्यन्तचक्रवर्णनद्वारा वैखरीश- क्तिराविर्भूता इत्याह परया पश्यन्त्यापि च मध्यमया स्थूलवर्णरूपिण्या । आभिरेकोनपञ्चा- शदक्षरात्मा वैखरी जाता ॥ ३२ ॥

३६ कामकालाविलासः अयमर्थः – आदि-क्षान्ताक्षरराशिमयाखिलप्रपञ्चनिर्मात्री सर्वशब्दात्मिका वैखरी इति ॥ ३२ ॥ इतः परं सर्वसंक्षोभण-सर्वाशापरिपूरकाभिधचक्रद्वयं वैख- रीवर्णात्मकमेव, - इत्याह कादिभिरष्टभिरुपचित- मष्टदलाब्जं च वैखरीवर्गैः ॥ स्वरगणसमुदितमेतद् द्व्यष्टदलाम्भोरुहं च संचिन्त्यम् ॥ ३३॥ वैखरीवर्गैः – वैखरीशक्तिस्वरूपैः, अष्टभिः कादिभिः, उपचितं – सम्यक् प्रोतम्, अष्टदलाब्जं च – सर्वसंक्षोभणच- क्रम् । तथा स्वरगणसमुदितम् – स्वरगणैः अकारादिषोडश- वर्णैः, समुदितं सम्यक् भावितम्, एतत् – परिदृश्यमानं, द्व्यष्टदलाम्भोरुहं – सर्वाशापरिपूरकचक्रम्, संचिन्त्यम् – सदा भावनीयम् इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ बिन्दुत्रयमयतेज- स्त्रितयविकारं च तानि वृत्तानि ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३७ भूबिम्बत्रयमेतत् पश्यन्त्यादित्रिमातृविश्रान्ति ॥ ३४ ॥ तानि वृत्तानि - मन्वश्रोपरि अष्टदलपद्मोपरि षोडशदल- पद्मोपरि च स्थितानि, बिन्दुत्रयं - पूर्वोक्तरक्तशुक्रमिश्रात्मकं, तन्मयं यत् तेजस्त्रितयं - सोम-सूर्याग्निरूपं, तद्विकारस्तन्मयानि इत्यर्थः । तत्र वृत्तस्थतेजस्त्रयात्मकत्वकथनेन सोमसूर्यानलत्रि- खण्डमयत्वं चक्रस्योक्तं, तद्विकारश्चेति तानि वृत्तानि, 'वेदाः प्रमाणम्' इति-वत् द्रष्टव्यम् । भूबिम्बत्रयम् - अणिमादि- ब्राह्म्यादि-सर्वसंक्षोभिणीमुद्रादिशक्तिकदम्बकवासनाभूतं, पश्यन्त्यादित्रिमातृविश्रान्ति - पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीशक्तय एतावत्पर्यन्तं विजृम्भमाणाः त्रिकोणादि-भूपुरपर्यन्तश्री- चक्रात्मना चकासत इत्यर्थः । एतच्च 'आत्मनः स्फुरणम्' इत्यारभ्य 'वैखरी विश्वविग्रहा' इत्यन्तेन ग्रन्थजालेन सम्यक् ईरितम् ॥ ३४ ॥ एवं 'मध्यं चक्रस्य स्यात्' इत्यादि उपक्रम्य 'पश्यन्त्या- दित्रिमातृविश्रान्ति' इत्यन्तं श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः श्रीचक्रं सम्यक् निरूप्य, अनन्तरं 'अणिमादिभूतयोऽस्याः' इत्यन्तं तस्या आवरणचक्रान्तर्गतशक्तिनिकुरम्ब-तन्निकटस्थितश्रीगु- रुमण्डलमपि श्रीदेव्यवयवपरिणतिरूपमेव, इत्याह

३८ कामकलाविलासः क्र Towक्रमणं पदविक्षेपः क्रमोदयस्तेन कथ्यते द्वेधा । आवरणं गुरुपङ्क्ति- द्वयमिदमम्वापदाम्बुजप्रसरम् ॥ ३५ ॥ क्र Towक्रमणं पदक्रमः, स च द्विविधः – पदविक्षेपरूपः क्रमोदय- रूपश्च, तत्र पदविक्षेपो नाम सुन्दर्यश्रानन्तकोटिकिरणात्मका- नन्तशक्तिजननसामर्थ्यं, क्रमोदयो नाम दिव्य-सिद्ध-मानवौ- घरूपानन्तप्रकाशात्मकश्रीगुरुमण्डलात्मकतया प्रसरणम् । एतद्द्वन्द्वचक्रद्वयं विवृणोति – आवरणमिति, आवरणचक्रस्थित- शक्तिनिकुरुम्बं 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इतिवत् । गुरुपङ्क्तिः – गुरुमण्डलम्, इदं द्वयम्, अम्वापादाम्बुजप्रसरम् – अम्वाया- स्त्रिपुरायाः पादाम्बुजस्य श्रीपादयुगस्य प्रसरः प्रसरणं विजृ- म्भणम् इति यावत् ॥ ३५ ॥ तत्प्रसारसरणीं क्रमशॊ विवृणोति सेयं परा महेशी चक्राकारेण परिणमेत यदा ।

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३९ तद्देहावयवानां परिणतिरावरणदेवताः सर्वाः ॥ ३६ ॥ आसीना बिन्दुमये चक्रे सा त्रिपुरसुन्दरी देवी । कामेश्वराङ्कनिलया कलया चन्द्रस्य कल्पितोत्तंसा ॥३७॥ पाशाङ्कुशेशुचाप- प्रसूनशरपञ्चकाञ्चितस्वकरा । बालारुणारुणाङ्गी शशिभानुकृशानुलोचनत्रितया ॥ ३८ ॥ सेयम् अपरिच्छिन्नानन्ततेजोराशिमयी परा सर्वोत्कृष्टा अनन्तकोटियोगिनीवृन्दसमाराधितनित्यनिरवधिकातिशया- नन्दमयात्मसाम्राज्यसंपदभिमानशालिनी चक्राकारेण ‘चक्रं नवात्मकमिदं नवधा भिन्नमञ्चकम् ।’ इति बैन्दवादित्रैलोक्यमोहनान्तचक्रनवकात्मना,

४० कामकलाविलासः ‘स्फुरत्तामात्मनः पश्येत्…।’ इति पूर्णानन्दमयात्मावलोकनसमये परिणमेत आकारान्त- रेण, तद्देहावयवानां - तस्यास्त्रिपुरायाः देहः तेजःपुञ्जात्मकः, तथा अवयवाः किरणाः, तेषां परिणतिः अवस्थान्तरापत्तिः। इह आवरणदेवताः - वशिन्याद्यणिमाद्यनन्तशक्तिनिकुरम्बं चिदानन्दसमुद्रात्मकमेव सकाशत्वे फेन-बुद्बुद-तरङ्गादिवत् अनन्तकोटिशक्तयः प्रादुर्भावतिरोभावौ भजन्ति, इत्यर्थः। आसीनेत्यादि. विन्दुमये सर्वानन्दाख्यपरमाकाशे - ‘बैन्दवे परमाकाशे’ इत्युक्तत्वात् इत्यर्थः। चक्रे - आत्मसंक्रमविहारपीठे, आसीना उपरि प्रदेशे विराजमाना, सा देशकालाकारानवच्छिन्ना तत्स्वरूपिणी, त्रिपुरसुन्दरी सर्वकारणत्वेन स्पृहणीया स्वच्छा वा, कामेश्वराङ्कनिलया - कामेश्वरस्य श्रीनाथस्य, अङ्कं वामोरुभागः, निलयः आवासस्थानं यस्याः सा। तथोक्तं परमशिवेन ‘कला विद्या पराशक्तिः श्रीचक्राकाररूपिणी। तन्मध्ये बैन्दवं स्थानं तत्रास्ते परमेश्वरी॥ सदाशिवेन संपृक्ता सर्वतत्त्वार्थगर्भिणी।’ इत्यादि। देवी विश्वसृजनादिव्यापारविनोदिनी, पाशः