काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

मुदन्तमुतां च वृङ्वृञौ श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि। ... उदन्तमुतां च रुस्रुवौ क्षुवन्तयोश्चौतिमथो युणुक्ष्णुवः॥" Wait! "श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि" What are the udanta ones? "उदन्त" - roots ending in उ: Look at line 25: गवस्त्यमूदन्तमुतां च? Wait, look at line 31: गवस्त्य- Wait, why is it गवस्त्य? Wait! Could it be गु, अव, स्त्य...? No, look at root गु -> गुण is गव? No, गविता! Look at root गव? No! Wait, could it be यु, रु, स्नु, क्ष्णु...? Wait, what if the letters in line 25 are: ...मूदन्त... -> ऊदन्त! Ah! Look at line 24: ऋदन्तमुदन्तमुतां च Line 25: ...मूदन्तमुतां च -> ऊदन्त! Wait, what is before मूदन्त? ...स्त्य? Could it be `...

मूदन्तम् । लविता । भविता । उतां च रुस्रुवौ तुवन्तयोर्वोतियौ युगुत्थावः । रविता । प्रसविता । तविता । प्रोर्णविता । वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावो यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनमित्यतिदेशादेकाच्त्वमूर्लोतेरस्तीति उदात्त उपदिश्यते । यविता । नविता । क्लाविता । इति स्वरान्ता निपुणं समुच्चितास्ततो हलन्तानपि सन्निबोधत । शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी ॥ घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । घस्ता । वसिः प्रसारणी । वस्ता । प्रसार- णीति किम् । वसिता वस्त्राणाम् । वसनिवासवृत्त्यस्य यजादित्वात्संप्रसारणं विहितं, न तु वस आच्छादनवृत्त्यस्य । रभिस्तु भान्तेष्वथ मेधुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरैव नेतरै । आरब्धा । यब्धा । लब्धा । यमिर्यमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च यश्च श्यनि पठ्यते मनिः । नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिश्च षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥ यन्ता । रन्ता । तन्ता । मन्ता । श्यनीति किम् । मनुतेर्मनितेत्येव भवति । नन्ता । हन्ता । गन्ता । दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिर्नहिश्च षष्ठो दहनिस्तथा लिहिः । इमे ऽनिटोष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्त्तिताः ॥ देग्धा । दोग्धा । मोढा । रोढा । वोढा । नद्धा । दग्धा । लेढा । मुक्तसंशया इति किम् । तन्त्रान्तरे चत्वारो ऽपरे पठ्यन्ते । सहिर्मुहिरिहिलुहय,- स्तत्र सहेरिट्विकल्पस्तकारादौ । मुहिरपि रधादौ । तेन तौ संशयो सविकल्पौ । इतरौ तु धातुषु न पठ्येते । कैश्चिदभ्युपगम्येते इति स्वरूपेणैव संशया ॥ दिशिं दृशं दंशमथो मृशं स्पृशं रिशं स्रृशं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशं च शान्ताननिटः पुरातनाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥ देष्टा । द्रष्टा । दंष्टा । आम्रष्टा । आम्रष्टा । स्रष्टा । स्पृष्टा । ऋदुप- धानामुदात्तोपदेशानां मृजिदृशी वर्जयित्वा अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्या- मिति रमागमविकल्पः । रष्टा । रोष्टा । क्रोष्टा । प्रवेष्टा । लेष्टा । रुधिः सराधियुंधिबन्धिसाधयः क्रुधिक्षुधौ शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं छिद्भिदिरेव नेतरै ॥ रोद्धा । राद्धा । योद्धा । बंद्धा । साद्धा । क्रोद्धा । क्षोद्धा । शोद्धा । बोद्धा । व्यद्धा । सेद्धा । बुद्ध्यतिसिद्ध्यत्योः श्यना निर्देशादन्यविकरणयोर्बुद्धि-

॥ काशिका ॥ ७ २ ॥ ॥ ६६९ सिद्धोरिड्भवत्येव । बोधिता । सेधिता । निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावात् बुधितं सिधितमित्येव भवति । शिषिं पिषिं शुष्यतिपुष्यती त्विषिं विषिं श्लिषिं तुष्यतिदुष्यती द्विषिम् । इमान्दशैषोपद्दिशन्त्यनिड्विधौ गणेषु षान्तान्कृषिकर्षती तथा ॥ शेष्टा । पेष्टा । शोष्टा । पोष्टा । त्वेष्टा । वेष्टा । श्लेष्टा । तोष्टा । दोष्टा । द्वेष्टा । आक्रष्टा । आकर्षा । रूपेस्तौदादिकस्य भौवादिकस्य कृषि- कर्षती इति निर्देशः । तर्पि तृपिं चापिमथो वपिं स्वपिं लिपिं लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं क्षुपिं क्षिपिं प्रतीहि पान्तान्यठितांस्त्रयोदश ॥ तप्ता । तेप्ता । आप्ता । वप्ता । स्वप्ता । लेप्ता । लोप्ता । तृप्यतिदृ- प्यत्य

६४० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ णीत् । वृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तो वधिरुपदिश्यते । उपदेशग्रहणं किम् । रह हि यथा स्यात् लविष्यति पविष्यति । रह च मा भूत् । कत्तो कटाङ्कसैमिति ॥ श्र्युकः किति ॥ ११ ॥ श्रि इत्येतस्योगन्तानां च किति प्रत्यये परत इडागमो न भवति । श्रित्वा । श्रितः । श्रितवान् । उगन्तानां च । युत्वा । युतः । युतवान् । लूत्वा । लूनः । लूनवान् । वृत्वा । वृतः । वृतवान् । तीर्त्वा । तीर्णः । तीर्ण- वान् । श्र्युक इति किम् । विदितः । कितीतिक्किम् । श्रयिता । श्रयितुम् । श्रयितव्यम् । के चिदत्र द्विककारनिर्देशेन मकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति । भूम्सुरित्येवं यथा स्यात् । सौत्रत्वाच्च निर्देशस्य श्युकः कितीत्यत्र चर्त्वस्यासिद्धत्वमना- श्रित्य रोरुत्वं न कृतं विसर्जनीयश्च

्' (शक्). Nishtha with it: 'शक + इत' = 'शकितः' (like मुदितः)! Does it have 'क' with 'ि' (शकितो) or 'क्तितो'? Look at the character: श (श) क (क) with ि -> wait, is it 'कि'? Look at 'शकितो': There is a vertical bar of 'ि', then 'क', then 'ि' on 'क', then 'तो': Wait, compare 'शकितो' with 'शक्तो': 'शक्तो' has 'श' then 'क्तो' (क+त with o). In 'शकितो': is it 'शकितो' or 'शक्तितो'? Wait! Look at the first letter: श. Second letter: क with hrasva i -> wait, look at the loop: It has 'क' and 'त'? No, it's 'कि' with a dot? Wait, Panini rule for शक्: 'शकेः' -> शक् + क्त = शकितः or शक्तः! Is 'शकितः' or 'शक्तितः'? शक् + इट् + त = शकित! In the image: श (sha) क (ka) with i-matra -> wait, does it have a 'त' conjunct? Wait, look at: 'श' 'क' 'ि' 'तो' - wait,

६०२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थ- मनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥ क्षुब्ध स्वान्त ध्वान्त लग्न म्लिष्ट विरिब्ध फाण्ट बाढ इत्येते निपा- त्यन्ते यथासंख्यं मन्थ मनस्तमः सक्ताविस्पष्ट स्वरानायास भृश इत्येतेष्वर्थेषु । क्षुब्ध इति भवति मन्थाभिधानं चेत् । क्षुब्धो मन्थः । क्षुभितमन्यत् । क्षुभितं मन्येन क्षुब्धो गिरिः, नदीत्येवमाद्युपमानाद्भविष्यति । स्वान्तमिति मनोभि- धानं चेत् । स्वनितमन्यत्, स्वनितो मृदङ्गः । स्वनितं मनसा । ध्वान्तमिति भवति तमोभिधानं चेत् । ध्वनितमन्यत् । ध्वनितो मृदङ्गः । ध्वनितं मनसा । लग्नमिति भवति सक्तं चेत् । लगितमन्यत् । म्लिष्टमिति भवति । अविस्पष्ट

(e-matra). Then र्णि: ण with ि and repha on top! Then ङ्! Yes, exactly: ज्ञापकश्चुरादेर्णिङ् विश-!

Line 20: ब्दनार्थस्यानित्य इति, तेनायमपि प्रयोग उपपन्नो भवति । महीपालवचः Wait, is there a comma after इति? Yes, there is a comma ,!

Line 21: श्रुत्वा जुघुषुः पुष्पमाधवा इति । स्वाभिप्रायं शब्देनाविष्कृतवन्त इत्यर्थः ॥

Line 22: अर्द्देः सन्निषिभ्यः ॥ २४ ॥ Wait, is it अर्द्देः or अर्देः? Look at line 22: अर्देः or अर्द्देः? There is र्, and double द: अर्द्देः! And सन्निषिभ्यः? Wait, the sutra is: "अर्देः संनिविभ्यः" (7.2.24). Look at line 22: अ र्द्देः स न्नि वि भ्यः Wait, the letter is वि or षि? It's वि! `संनिविभ्यः

ः प्रतिघातेऽनिट्त्वं विहितम्, हृषेस्तुष्टौ सेट्त्वम्। तयोरुभयोरपि ग्रहणम्..." Wait! Let's check the exact text of Kasika on 7.2.29: "लोमसु वर्तमाने हृषेर्निष्ठायां वा इडागमो न भवति। हृष्टानि लोमानि, हृषितानि लोमानि। हृष्टं लोमभिः, हृषितं लोमभिः। हृष्टाः केशाः, हृषिताः केशाः। हृष्टं केशैः, हृषितं केशैः।" Then: "हृष अलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्य" or what? In Nyasa / Padamanjari: "हृषीरलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्यानिट्त्वं प्रसिद्धम्। हृष तुष्टाविति भ्वादिः सेट्। तयोरुभयोरपीह ग्रहणम्..." Wait, what does our printed text say? Let's look at line 25: "हृ षु अ ली क प्र ति घा ता -" -> wait, "प्रतिघाते"? Wait, look at the last word of line 25: "प्रतिघाता-"? No, it has: "हृ षु" or "हृ ष"? Then "अ ली क प्र ति घा ते" or "घा ता"? Wait, look at line 2

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ३७५

विस्मितप्रतिघातयोश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हृष्टो देवदत्तः । हृषितो देवदत्तः । विस्मित इत्यर्थः । हृष्टा दन्ताः । हृषिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः ॥ अपचितश्च ॥ ३० ॥ अपचित इति वा निपात्यते । अपपूर्वस्य चायतेर्निष्ठायामनिद्भावश्च विभा- वश्च निपात्यते । अपचितोऽनेन गुरुः । अपचायितोऽनेन गुरुः ॥ क्तिनि नित्य- मिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ क्तिनि नित्यं चिभावो निपात्यते, अपचितिः ॥ हु हूर्हश्छन्दसि ॥ ३१ ॥ हूर्तेर्ह्वार्तेर्निष्ठायां छन्दसि हु इत्ययमादेशो भवति । हूतस्य चाहू- तस्य च । अह्रुतमसि हविर्द्धानम् । छन्दसीति किम् । ह्वृतम् ॥ अपरिह्वताश्च ॥ ३२ ॥ अपरिह्वता इति निपात्यते छन्दसि विषये । हु इत्येतस्यादेशस्याभावो निपात्यते । अपरिह्वताः सनुयाम वाजम् ॥ सोमे हूरितः ॥ ३३ ॥ हूरित इति हूर्तेर्निष्ठायामिडागमो गुणश्च निपात्यते छन्दसि विषये, सोमश्चेद्भवति । मानः सोमो हूरितो, विहूरितस्त्वम् ॥ ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितचत्तविकस्ताविशस्तृ- शंस्तृशास्तृतस्तृतस्तृवरूतृवरूतृवरूत्रीरु- ज्ज्वलितिक्षरितिक्षमितिवमित्यमि- तीति च ॥ ३४ ॥ ग्रसित स्कभितस्त भित उत्तभित चत्त विकस्त विशस्तृ शंस्तृ शास्तृ तस्तृ तरुतृ वरुतृ वरुतृ वरूत्रीः उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमित्यमिती इत्येतानि छन्दसि निपात्यन्ते । तत्र ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितेति ग्रसु स्कम्भु स्तम्भु इत्येतेषामुदित्त्वान्निष्ठायामिट्प्रतिषेधे प्राप्ते इडागमो निपा- त्यते । ग्रसितं वा एतत्सोमस्य । ग्रस्तमिति भाषायाम् । स्कभित । विस्कभिते अजरे । विष्कब्धेति भाषायाम् । स्तभित । येन स्वस्तभितम् । स्तब्धमिति भाषायाम् । उत्तभित । सत्येनोत्तभिता भूमिः । उत्स्तब्धेति भाषायाम् । उत्त- भितेति उत्पूर्वस्य निपातनसामर्थ्यादन्योपसर्गपूर्वः स्तभितशब्दो न भवति । चत्त विकस्तेति चतेः कसेश्च विपूर्वस्य निष्ठायामिडभावो निपात्यते । चत्ता वर्चेन विह्रुतः । चतितेति भाषायाम् । विकस्त । उत्तानाया हृदयं यद्विकस्त...

६८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ स्ताम् । विकसितमिति भाषायाम् । निपातनं बहुत्वापेक्षं विकस्ता इति बहु- वचनं कृतम् । अपरेषु तु निपातनेषु प्रत्येकं विभक्तिनिर्देशः । विशस्तृ शंस्तृ शास्त्विति शसेर्विपूर्वस्य शंसेः शासेश्च तृचि इडभावो निपात्यते । विशस्तृ । एकास्त्वष्टुरश्वस्याविशस्ता । विशसितेति भाषायाम् । शंस्तृ उत शंस्ता सुविप्रः । शंसितेति भाषायाम् । शास्तृ । प्रशास्ता । प्रशासितमिति भाषा- याम् । तरुतृतकर्तृवरुतृवकर्तृवृञ्त्रीरिति तरतेर्वृङ्वृञोश्च तृचि उट् कट् इत्येता- वागमौ निपात्येते । तरुतारं रथानाम् । तकर्तारम् । तरितारं तरीतारमिति भाषायाम् । वरुतारं रथानाम् । वकर्तारं रथानाम् । वरितारं वरीतारमिति भाषायाम् । वरुत्रीष्ट्वा देवीर्विश्वदेव्यावती । जसि पूर्वसवर्णदीर्घत्वार्थं प्रयोगद-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ १०७ ॥ प्रक्रमितव्यम् । अनात्मनेपदनिमित्ते इति किम् । प्रस्नोषीष्ट । प्रक्रंसीष्ट । प्रस्नो- ष्यते । प्रक्रंस्यते । प्रसुस्नूषिष्यते । प्रविचिक्रंसिष्यते । सर्वेष्वेवात्र स्नोतिः क्रमिश्चा- त्मनेपदस्य निमित्तम् । सनन्तादपि हि पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं विधीयते । निमित्तग्रहणं किम् । सीयुडादेस्सत्यरपरस्य च प्रतिषेधार्थम् । इह तु प्रक्रवि- तेवाचरतीति प्रक्रवियीयतइति क्यङन्तमात्मनेपदस्य निमित्तं न स्नोतिः ॥ क्रमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्यात्मनेपदे ऽति प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रक्रन्ता । उपक्रन्ता । कर्त्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । उपक्रमितव्यम् । आत्मने- पदविषयादिति किम् । निष्क्रमिता । स्नोतेः सनि किति च प्रत्यये इत्युक्तः किति सनि यहगुहोश्च इत्येव

६७८ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सनि ग्रहगुहोश्चेति इट्प्रतिषेधे प्राप्ते पक्षे इडागमो विधीयते । ऋतश्च वृतो वेति पक्षे दीर्घः । चिकीर्षति जिहीर्षति इत्यत्रोपदेशाधिकाराल्लाक्षणिकत्वाच्च इडागमो न भवति ॥ लिङ्‌सिचोरात्मनेपदेषु ॥ ४२ ॥ वृतो लिङि सिचि च आत्मनेपदे परे वा इडागमो भवति । वृषीष्ट । वरिषीष्ट । प्रावृषीष्ट । प्रावरिषीष्ट । आस्तरिषीष्ट । आस्तीर्षीष्ट । सिचि स्त्व- पि । अवृत । अवरिष्ट । अवरीष्ट । प्रावृत । प्रावरिष्ट । प्रावरीष्ट । आस्तीष्ट । आस्तरिष्ट । आस्तरीष्ट । आत्मनेपदेष्विति किम् । प्रावारिष्टाम् । प्रावारिषुः । लिङः प्रत्युदाहरणं न दर्शितमसम्भवादिटो ऽवलादित्वादिति ॥ ऋतश्च संयोगादेः ॥ ४३ ॥ ऋदन्ताद्धातोः संयोगादेरु

" or "यु"? Look at the ū-mātrā: it curves down-right, so "यू". Then the next word: "ऊर्णु" or "कर्तु"? It has a top repha: looks like "ऊर्णु" or "ऊर्गु"? "ऊर्णु". Then "भर", then "ज्ञपि", then "सन्".

Line 24: इत्येतेषां च सनि वा इडागमो भवति । इवन्तानाम् । दिदेविषति । दुद्यू- Wait: "दिदेविषति । दुद्यू-" Look at "दिदेविषति": द + ि + द + े + व + ि + ष + त + ि । Then "दुद्यू-" (द + ु + द + ्यू + -)

Line 25: षति । सिसेविषति । सुस्यूषति । ऋधु । ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति । भ्रस्ज । बिभ्र- Wait:

• "षति ।"
• "सिसेविषति ।"
• "सुस्यूषति ।"
• "ऋधु ।" (or "ऋध् ।"?)
• "ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति ।" (Wait, is it "ऋद्धिधिषति" or "अर्द्धिधिषति"? Look at the first letter: अ +

श्युकः कितीतwait: Look at L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Look at: जॄthenइयेतत्स्यorश्येत्यस्य? Wait! In L7: क्लिश उपतापइत्ये-/तस्यIn L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्य? Wait, does जॄtakeश्यन्? Root जॄ is 4th class (जॄष् वयोहानौ-जीर्यति), so it is श्यन्! Wait! Is it जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Let's look closely at the glyphs: First letter: जॄSecond:श्ये? It has श+य+े=श्ये! Third: त+त्+त्व? श्येतत्त्वच्छ्रुकः? Wait! Let's read the characters in L30 after वरीत्वा ।: जॄ श्येत्यस्य श्युकः कितीत प्रतिषेधः प्राप्तो वृञश्चेड्विधत्वात्विकल्प

। कर्त्तिता ।Wait, look atसद्विति किम्in L12: Is itसद्विति किम्orसेति किम्? Look at the sutra: से ऽसिचि->सेति किम् । कर्त्तिता ।! Wait! Look at the image L12: सेति किम्! The letter is से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।Look at it closely:सwith an e-matra:से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।And next:असिचीति किम् । अकर्त्तीत् ॥`

Now Sutra 58: L14: गमेरिट् परस्मैपदेषु ॥ ५८ ॥ L15: गमेर्धातोः सकारावेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेष्विडागमो भवति । गमि- Wait, is it सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? In L15: it's a typo in the original text: सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? Look at the letter: it looks like सकारावेरार्धधातुकस्य or `सकारा

६८२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ प्रतिषेधो यथा बाध्येतेति । चतुर्ग्रहणे हि सति तात्पर्येण स्यन्दिः संनिधापितो भवति। परस्मैपदेष्वित्येव। वर्तिषीष्ट । वर्तिष्यते। अवर्तिष्यत्। विवर्तिषते। यद्या- त्मनेपदेन समानपदस्थेभ्यो वृतादिभ्य इडागम इष्यते। अन्यत्र सर्वत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । विवृत्सिता । विवृत्स त्वमिति * ॥ तासि च कॢपः ॥ ६० ॥ कॢप उत्तरस्य तासेः सकारादेश्चार्द्धधातुकस्य परस्मैपदेषु इडागमो न भवति । कल्पता । श्वः कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । चिकलिप्सति । परस्मैपदेष्वि- त्येव । कल्पितासे । कल्पिषीष्ट । कल्पिष्यते । अकल्पिष्यत । चिकल्पिषते । कॢपेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्य इडागम इष्यते । अन्यत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । चिकॢप्सिता । चिकॢप्स त्वमिति ॥ अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ॥ ६१ ॥ तासौ ये नित्यानिटो धातवो ऽजन्तास्तेभ्यस्तासाविव थलीडागमो न भवति । याता । ययाथ । चेता । चिचेथ । नेता । निनेथ । होता । जुहोथ । अच इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तास्वदिति किम् । लूत्वा । लुलविथ । थलीति किम् । याता । ययिव । ययिम । अनिड्ग्रहणं नित्यमित्यनेन विशे- षणार्थम् । नित्यग्रहणं किम् । विधोता । विधाविता । विदुधविथ । तासि- विभावितेटस्थलि नित्यमिहागमो भवति । तास्वदिति वर्तिनिर्देशः किमर्थः । तासौ सतस्थलि प्रतिषेधार्थः । यो हि तासावसन्नसत्त्वाच्च नित्यानिट् तस्य थलि प्रतिषेधो न भवति । जघसिथ । उवयिथ । उत्तरसूत्रेपि तास्वदिति वर्तते अदादेशो हि घसिर्वजादेशश्च वयिस्तासौ नास्ति ॥ उपदेशेऽत्वतः ॥ ६२ ॥ उपदेशे यो धातुरकारवान् तासौ नित्यानिट् तस्मात्तासाविव थलीडा- गमो न भवति । पक्ता । पपक्थ । यष्टा । इयष्ठ । शक्ता । शशक्थ । उपदे- श इति किम् । कर्त्ता चकर्थिथ । ऋत्वत इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तप- रकरणं किम् । राद्धा । रराधिथ । तास्वदित्येव । जिघत्सति । जघसिथ । नित्य- मनिट इत्येव । शङ्का । शङ्किता । आनशिथ ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ६३ ॥ ऋकारान्ताद्धातोर्भारद्वाजस्याचार्यस्य मतेन तासाविव नित्यानिटस्थलि इडागमो न भवति । स्मर्त्ता । सस्मर्थ । धर्त्ता । दधर्थ† । सिद्धे सत्यारम्भो

• विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यमित्यधिकं पुस्तकान्तरे । † कर्त्ता चकर्थेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

"पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः"? In image: "पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" -> wait, 'पूर्वेयोर्' or 'पूर्वयोर्'? Look at the word: "पूर्वेयोर्" has an 'े' matra over 'व': 'पूर्वेयोर्'. Yes, image clearly has an 'े' matra on 'वे'! Then 'द्वयोरेव' or 'द्वयोरेवार्थविकल्पः'? Letters: त - द - य - म - र्था - त् - पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा - र्थ - वि - क - ल्पः Wait: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" or "तदयमर्थात्पूर्वयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"? Wait, look at "तदयमर्थात्" - wait: त - द - य - म - र्था - त् -> तदयमर्थात् पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा (or व?) - र्थि (or र्थ?) - वि - क - ल्पः Wait, Kashika text: "तदयमर्थात् पूर्वयोरेव द्वयोर्भवति विकल्पः"? In our print: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"

६९४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ग्रहणमिह न क्रियते तदा द्विवेचनात् परत्वाद् घसिभसोर्हलि चेति उपधालोपे कृते द्विवचनमेव न स्यादनच्कत्वाद्, इह तु घसिग्रहणाद् उपधालोपमपि परत्वादिटागमो बाधते । तत्र कृते गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः । स च द्विवेचनेऽचीति द्विवेचने कर्तव्ये स्थानिवद्भवति, तेन जक्षिवानिति सिध्यति ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ६८ ॥ गम हन विद विश इत्येतेषां धातूनां वसो विभाषा इडागमो भवति । गम । जगमिवान् । जगन्वान् । मो नो धातोरिति नकारः । हन । जघ्निवान् । जघन्वान् । विद । विविदिवान् । विविद्वान् । विश । विविशिवान् । विविश्वान् । विशिना । साहचर्यादिह विदेस्तौदादिकस्य लाभार्थस्य ग्रहणम् । ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वानित्येव भवति ॥ दृशेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ ददृशिवान् । ददृश्वान् ॥ सनिंससनिवांसम् ॥ ६९ ॥ सनोतेः सनतेर्वा धातोः सनिंससनिवांसमिति निपात्यते* । वाञ्जि- त्वाग्ने सनिंससनिवांसम् । इडागम एत्वाभ्यासनोपाभावश्च निपात्यते । सनि- ङ्पूर्वादन्यत्र सेमिवांसमित्येव भवति । छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते† । भाषायां सेनिवांसमिति भवति ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७० ॥ ऋकारान्तानां धातूनां हन्तेश्च स्ये इडागमो भवति । करिष्यति । हनि- ष्यति । हरिष्यति । स्वृतेर्वृतत्वादृद्धनोः स्यइत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । स्वरि- ष्यति । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ अञ्जेः सिचि ॥ ७१ ॥ अञ्जेः सिचि इडागमो भवति । आञ्जीत । आञ्जिष्टाम् । आञ्जिषुः । सिचीति किम् । आङ्क्ता । अङ्क्षिता । उदित्वाद् विभाषा भवति ॥ स्तुसुधूञ्भ्यः परस्मैपदेषु ॥ ७२ ॥ स्तु सु धूञ् इत्येतेभ्यः सिचि परस्मैपदे परतः इडागमो भवति । अस्ता- वीत् । असावीत् । अधावीत् । परस्मैपदेष्विति किम् । अस्तोष्ट । असोष्ट । अधोष्ट । अधविष्ट ॥ यमरमनमातां सक् च ॥ ७३ ॥ यम रम नम इत्येतेषामङ्गानामाकारान्तानां च सकागमो भवति पर- स्मैपदे सिचि इडागमश्च । यम् । अयंसीत् । अयंसिष्टाम् । अयंसिषुः । अरं-

• सनिङ्पूर्वस्य सनोतेः सनतेर्वा सनिंससनिवांसमिति निपात्यते इत्येकस्मिन्पुस्तके पाठः † इयं चानुपूर्वी छन्दस्येव विद्यतेति छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते इति वा० ग्र० ।

सीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्यरंसिषुः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् । अनंसिषुः । आका- रान्तानाम् । अयासीत् । अयासिष्टाम् । अयासिषुः । यमादीनां हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा नेटीति प्रतिषिध्यते । परस्मैपदेष्वित्येव । अय॑स्त । व्यरंस्त । अनंस्त ॥ स्मिपूङ्‌ऋञ्ज्वशां सनि ॥ ७४ ॥ स्मिङ् पूङ् ऋ ऋञ्ज् अशू इत्येतेषां धातूनां सनीडागमो भवति । सिस्मयिषते । पिपविषते । अरिरिषति । ऋञ्जिजिषति । अशिशिषते । ङका- रग्रहणं पूञो मा भूत् । पुपूषति इत्येव तस्य भवति । अशेश्च ऋदितो यङ्बाध- नार्थानित्यामिडागमोऽस्त्येव ॥ किरश्च पञ्चभ्यः ॥ ७५ ॥ किरादिभ्यः पञ्चभ्यः सनि इडागमो भवति । कॄ । चिकरिषति । गॄ । जिगरिषति । दृङ् । दिदरिषते । धॄङ् । दिधरिषते । प्रच्छ् । पिपृच्छिषति । पञ्चभ्य इति किम् । सिसृक्षति । किरतिगिरत्यारिट् सनि वेति विकल्पः प्राप्तः वृतो वेति वास्येटो दीर्घत्वं नेच्छन्ति ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७६ ॥ रुदादिभ्य उत्तरस्य वलादेः सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । रुद् । रोदिति । स्वप् । स्वपिति । श्वस् । श्वसिति । अन् । प्राणिति । जक्ष् । जक्षिति । पञ्चभ्य इत्येव । जागर्त्ति । सार्वधातुकइति किम् । स्वप्ता । वलादे- रित्येव । रुदन्ति ॥ ईशः से ॥ ७७ ॥ ईश उत्तरस्य से इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईशिषे । ईशिष्य ॥ ईडजनोर्ध्वे च ॥ ७८ ॥ ईड् जन इत्येताभ्यामुत्तरस्य ध्वे इत्येतस्य से इत्येतस्य च सार्वधातु- कस्य इडागमो भवति । ईडिध्वे । ईडिध्वम् । ईडिषे । ईडिष्व । जनिध्वे । जनिध्वम् । जनिषे । जनिष्व । जनी प्रादुर्भावइत्यस्य छान्दसत्वात् श्यनो लुक् उपधालोपाभावश्च ॥ जन जननइत्यस्यापि श्लुविकरणस्य ग्रहणमिष्यते ॥ तस्य कर्मव्यतिहारे व्यतिजज्ञिषे । व्यतिजज्ञिष्व । व्यतिजज्ञिध्वे व्यतिजज्ञि- ध्वम्, इति च भवति ॥ ध्वस्येह ईशेरपि इडागम इष्यते ॥ ईशिध्वमिति, तदर्थं के चिदीडिजनेोः सूत्रे चेति सूत्रं पठन्ति । तत्र सकारादेः सेशब्दस्य सूत्रएवोपादानाच्छ्वब्दो भिन्नकर्महेतुकश्चाऽयं विज्ञायते । ईडिशिजनां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सेध्ययोरित्येकमेव सूत्रं न पठितं, विवक्षा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेरिति । ध्वे इति कृतटेरेत्त्वस्य ग्रहणात् लङि ध्वमि न भवितव्यमिटा । लोटि पुनरेक- देशविकृतस्यानन्यत्वाद् भवितव्यमिटा ॥ लिङः सलोपो ऽनन्त्यस्य ॥ ७९ ॥ सार्वधातुकइति वर्तते * । सार्वधातुके यो लिङ् तस्य अनन्त्यस्य सका- रस्य लोपो भवति । कः पुनरनन्त्यो लिङः सकारः । यो यासुट्सुट्सीयुटाम् । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । कुर्वीत । कुर्वीयाताम् । कुर्वीरन् । अनन्त्यस्येति किम् । कुर्युः । कुर्याः । सार्वधातुकइत्येव । क्रियास्ताम् । क्रियासुः । कृषीष्ट । कृषीयास्ताम् । कृषीरन् ॥ अतो येयः ॥ ८० ॥ अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य या इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इय इत्यादेशो भवति । पचेत् । पचेताम् । पचेयुरित्यत्रोस्यपदान्तादिति पररूपं बाधितम् । अतः इति किम् । चिनुयात् । सुनुयात् । तपरकरणं किम् । यायात् । सार्वधा- तुकइत्येव । चिकीर्ष्यात् । ननु चातो लोपेनात्र भवितव्यम् । पचेदित्यत्रापि हि तर्हि अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन भवितव्यम् । तदनेनावश्यं विध्यन्तरं बाधितव्यम् । स यथैव दीर्घस्य बाधक एवमतो लोपस्यापि बाधकः स्यात् । स्यादेतदेवं यदि दीर्घः सार्वधातुके विधीयते । अय तु तिङि विधीयते, तदा येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधकः स्यान्न पुनरतो लोपस्य । येय इत्यवि- भक्तिको निर्देशः, य इति वा षष्ठीनिर्देशे यलोपस्यासिद्धत्वमनाश्रित्यानुदा- त्ततः सौत्रत्वाद्निर्देशस्येति । के चिद् अचातो यासिय इति सूत्रं पठन्ति । तेषां सकारान्तः स्थानो षष्ठीसमासश्च ॥ आतो ङितः ॥ ८१ ॥ आकारस्य ङिदवयवस्य आकारान्तादङ्गादुत्तरस्य सार्वधातुकस्य इय् इत्ययमादेशो भवति । पचेते । पचेथे । पचेताम् । पचेथाम् । यजेते । यजेथे । यजेथाम् । सार्वधातुकमपिद्वित्यत्र न ङितीव ङिद्वदित्येवमङ्गीक्रियते ऽपितु ङित एव ङिद्वदिति पूर्वसूत्रएव उच्छुकुटिषतीतिप्रसिद्ध्यर्थं तथाङ्गीकरणम् । यदि गाङ्कुटादिसूत्रे ङिद्वतीत्येवमङ्गीक्रियते तदा अनुदात्तङित आत्मनेपदमिति आत्मनेपदं प्राप्नोतीति । आत इति किम् । पचन्ति । यजन्ति । पचन्ते । यजन्ते । ङित इति किम् । पचावहै । पचामहै । आत इत्येव । चिन्वाते । सुन्वाते । तपरकरणं किम् । मिमाते । मिमाथे ॥

• सार्वधातुकइति वर्ततइत्येकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।