भारतकोश
संग्रह पर लौटें

कौटिलीय अर्थशास्त्रम् (सटीक - डॉ. वाचस्पति गैरोला)

Kautiliya Arthashastra with Hindi Commentary by Gairola

आचार्य कौटिल्य (चाणक्य) / डॉ. वाचस्पति गैरोला द्वारा

DevanagariSanskritpublished918 पृष्ठ

८२० कौटिल्य का अर्थशास्त्र

कर्कटक ५३२४५ ३६१ ३८७कुष्ठयोग ७४६
कर्मकर ७९४२१ ५४० ७१९कुष्ठहर ७६१
कर्मकरकल्प ३१६कातान्तिक ३९ ३६१कुहक ३६१
कर्मकरव्यअना ६९३कार्मान्तिक ४२०कूटयुद्ध ४७९ ४८३
कर्मचतुष्क ३७८कार्मुक १७२६४४
कर्मसंवत्सर १०४कार्यकरण ६३७कूलपथ ५१३
कर्मसन्धि ५११काल १८२ ५९१कृतक २८३
कर्मान्त ७९कालमान १८१कृतश्लेषण ४७९-४८०
कर्ष १७४काशिक १३४कृतविदूषण ४७९-४८०
कलत्र ६४०काक्षिजाज ६७कृत्याभिचार ६४८
कलत्र गर्ही ५८१काष्ठ ४१४कृत्रिम ४४६
कला १८१काष्ठफलक ३४६कृष्णा १३३
कलिंग ८४काष्ठा १८२कोदण्ड १७२
कल्प १०किंजल्क ४३०कोपजत्रिवर्ग ५६६
कल्पक ३३ ५४१किरात ३३ ६९कोश ४४१
कल्प ६०९ ६११किष्कु १८०कोशदण्डबल ४४८
कल्याणबुद्धि ६०७कुकुर ६६९कोशगृह ९५
कल्यारम्भी ४९०कुक्कुटक २८४कोशसम्पद ४४३
काच ५४२कुडव १७८कोशोपन्त सन्धि ४६४
काचव्यवहारी ४१४कुपितमूल ५८१कोषक्षय १०९
कात्यायन ४३०कुप्य १६७कोषवृद्धि १०९
कानीन २८२कुप्यगृह ९५कोषाध्यक्ष १२५
कापटिक २६ २९कुप्यवनहस्त १८१कोष्ठागार ९५ १५७
४२२कुप्यवर्ग १६७६३८
कामजचतुर्वर्ग ५६६कुब्ज ३३कौटिल्य ८ १९ २२
कापिशायन २०२कुमार ५९ ६६ ४२०२७ ४६ ५४ ५५
कामोपधा २६४६३ ५७६१०५ ११५ २८२
काम्बुक १४४कुमारमाता ४२०३०४ ३१६ ३२८
कारु १० १९२कुमारीपुर ९०३२९ ३३६ ४३४
कारुकरक्षण ३४५कुम्भ १७८ ५४२४३५ ४५३ ४५५
कारुकर्म १५१कुशीलव ३३ ५९ ७२४६८ ४७० ४७१
कारुकुशीलव ४२४८१ २८४ ३५०४८१ ४९४ ४९५
कारुरारी १४०३६१ ३८७ ४२१४९६ ५०१ ५०६
कारुश ६७५४० ५४२ ७१९५०९ ५१२ ५१३
कारुशिल्पी ५९ १९३कुशीलव कर्म १०५१४ ५२० ५२८

शब्दानुक्रमणिका | ८२१

५३७ ५५६ ५५७खार्वटिक ७७घोटमुख ४३०
५५८ ५५९ ५६०
५६२ ५६३ ५६७गज ८४चकोर ६६
५६८ ५६९ ५७०गणिका ३९५चक्रधर ३६१
५७१ ५७३ ५७४गणिकाध्यक्ष २०७चक्रवर्तिक्षेत्र ५९०
५७५ ५७६ ५७७गन्ध ४१४चतुःसिद्धि ६३२
५७८ ५७९ ५८९गाढपेटक १५३चतुष्पद ४२१
५९० ५९२ ५९३गान्धर्व २६१चत्वारिंशत्कर ४१४
६०० ६८०गायन ३३ ८० ५४०चन्द्रोत्तरा १३२
कौणपदन्त २१ ५४गार्हपत्य १८१चमूमुख ६६३
५५९ ५६९गुच्छ १२६चलयन्त्र १७१
कोष्ठेयक १५७गुण १४६चलित ५६३
क्षता २८४गुणसंकीर्तन १२३चलितशास्त्र ५६३
क्षत्रिय १०गूढज २८२चाक्रवालिक १४४
क्षत्रियबल १००गूढपुरुष ५९ ६२चाण्डाल ७७ २८४
क्षत्रियश्रेणी ६६९गूढाजीव ३६३७४३
क्षय ४४५ ६०९गूढाजीवी ३६१चापकुक्षि ६६३
क्षीण ४७३गृहपतिका ३० ४२२चारण ३५१ ३६१
क्षीरघृतसञ्ज्ञात २१६गृहपतिकव्यञ्जना ६९२चारसंचारी ४२२
क्षुद्रक १४६ ५७४गृहवास्तुक २८६चार्या ८७
क्षुद्राकारव ४१४गृहस्थ १०चिकित्सक ५९ ६२
क्षेत्रज २८२गृहीतानुवर्तनं ६१९७८ ३६१ ४२१
क्षेत्रपथ ९१गोऽध्यक्ष २१६चित्र ४९६
क्षेपण १४६गोकुमारी ४००चित्रघात ३६७
क्षौम १३४गोप ७८ २४१चित्रभोग ५३३
क्रयिक १५७गोपुर ८९चीनपट्ट १३५
क्रीत २८३गोरक्षक ६९२चोदना १२१
क्रुद्धवर्ग ४० ४१गोश्त १८१चोर ३७६ ३९६
क्रौञ्च ६६गौडिक १४४
क्लेशदण्ड ३९२ग्राम ७७छन्द १०
ग्रामपथ ९१छायापुरुष १८०
खनि ९९ग्रामभृतक ४२२छिन्नधान्य ५८१
खरोष्ट्रपथ ५१४ग्रामवृद्ध ८०
खातपौरुष १८१जङ्घाकारक ७८
खारी १७८घुण ५४जटिल ३८ ५४२ ७०९

८२२ कौटिल्य का अर्थशास्त्र

जडान्ध३३ ३६१त्रयी८ १०दुर्जय६६३
जनपद८० २५५ ४४१त्रिपुटक१५२दुर्भिक्ष५७३
जनपदसम्पत्४४२त्रिपुटकापसारित१५२दुष्टपार्ष्णिग्राह४२०
जनमेजय१६त्रिसिद्धि६३२दुर्योधन१६
जांगलीविद्७१दूत७२
जातरूप१४३दण्ड१२४ १८१ ४४१ ६६३दूतधर्म५०
जातद्रोणिका१३१दण्डनीति८ १२ ३३१दूतप्रणिधि४९
जामदग्न्य१७दण्डपारुष्य३३४ ५६७ ५६८दूतव्यंजन७०५
जाम्बूनन्द१४३दण्डमुख्यव्यंजन६९३दूरायत५८१
जार३९६दण्डवृद्ध४२४दूष्ययुक्त५८१
जालूथ६७दण्डव्यूह६६३दूष्यशुद्धा६१७
जीवंजीवक६६दण्डसम्पद्४४३दृढ़क६६२
जीवन्ती६६दण्डोपनतसंधि४६३देयविसर्ग६१९
ज्ञानबल४४८दत्त२८३देवच्छन्द१२६
ज्यायान्४४८दम्य२३२देवताध्यक्ष४१५
ज्योतिष१०दशकुलीवाट९३देवताश्रम६३
दशग्रामी२९०देवी६७
झषास्य६६३दशार्ण८४देश५७९ ५९१
दाण्डकर्मिक४०५देशमान१८१
तंतुवाय३४६दाण्डक्य१६देशविहार५७९
तक्षण१८१दान६१४देशोपनतसन्धि४६५
तनुक्षय६०९दायक७८दैव२६१ ४४५ ५५५
तपस्विन्६३दायविभाग२७५दोषहर७६०
तादात्विक११६दारुवर्ग१६७दौवारिक६९ ५२०
तापस३० ३६१ ४२२ ६१२दासकर्मकर३११द्यूत५६८ ५६९ ५७१
ताम्र४१४दासकल्प३१४द्यूताध्यक्ष३३९
तीक्ष्ण३२ ४१८ ४२२दिवस१८२द्रव्य७९
तीक्ष्णदण्ड१२दीर्घचारायण४३०द्रव्यहस्ति४२१
तुट१८१दुर्ग५१ ८५ ९४ ९९ ४४१द्रूण१७२
तुत्थोद्गत१४४दुर्गनिवेश९१द्रोण१७७
तुला८८दुर्गसम्पद्४४३द्रोणमुख९१ २५५
तूर्यकर४२१दुर्गापाश्रय५०७द्वावुपनिबन्ध३७८
तूष्णींयुद्ध४७९ ४८३द्विनालिक१८२
द्विपद४२१
द्विसिद्धि६३२

शब्दानुक्रमणिका ४२३

द्वैधीभाव ४५३ ४५८नाम १२०पण्याध्यक्ष १६४ ३५४
द्वैराज्य ५६२नायक ४२० ६३८पत्ति ४२१
द्रोणमुख ९१६४० ६६५पत्तिमुख्य ६४८
नावध्यक्ष २१२पत्तियुद्ध ६६०
धनु १८१नालिका १८१ १८२पत्त्यध्यक्ष २३६
धनुर्ग्रह १८०निचय २७पथ ७९
धनुर्मुष्टि १८०नित्य ४९६ ४९७पद १८०
धरण १७४नित्यमित्रा ५०१पदातिकर्म ६५४
धर्मविजयी ६८०नित्यमुख ४२२पदार्थ ७६५
धर्मशास्त्र १५निदर्शन ७६५पदिक ६६५
धर्मस्थ २५५ ३४२निन्दा १२१पयस ७०
३८२ ३८३निपात १२०परचक्र ५७४
धर्मस्थीय ३८३निमेष १८१परदूषण ४६४
धर्मोपधा २५नियोग ६३२परमाणु १८०
धर्म्य ६०९ ६११निरनुबन्ध ६२६ ६२७परस्परोपकारसन्दर्शन १२३
धान्वन ८५निरुक्त १०
धेनु ५४ ६२निर्वंचन ७६५पराशर २०
ध्वज ५४निवर्तन १८१परिकुट्टन १५५
निशान्त ६५परिक्षिप्त ५८१
नकुल ६६निषाद २८३परिक्षीण ५८१
नक्षत्रमाला १२६निसृष्टार्थ ४९परिक्रय ४६४
नट ३३ ८० ५४०निसृष्टि १२२परिचारक ४२१
नदीपथ ५१३नीवी १०१परिदान १२१
नन्दराज ७७१नेता ५२०परिदेश १८१
नय ४४५नैमित्तिक ३९ ३६१परिगणित ४७७
नर्तक ३३ ५४०४२१परिपूर्णता १२०
नर्तन ८०परिमर्दन १५५
नल ५६९पंचग्रामी २९०परिमाणी १७६
नलतूल १३३पंचदशोपाय ६३२परिमितार्थ ४९
नव ५६३ ७३१पक्वान्न ४१४परिमिश्रा ६१८ ६२७
नवागत ५८१पक्ष १८२परिरय १८०
नष्ट २१६पण १४०परिवर्तक १५७
नागरक ५४२पण्य १६४ १६५ ४१४परिव्राजक ११
नागरिक २४५पण्यगृह ९५परिव्राजिका २६ ३२
नागवन ८२-८३पण्यपत्तन ७९परिश्रान्त ५८१
नाभाग १७
शब्दपृष्ठशब्दपृष्ठशब्दपृष्ठ
४२४कौटिल्य का अर्थशास्त्र
परिसृप्त५८१पिशुनपुत्र४३०प्रकृति३३१ ५७५
परिहार१२१पीडनीय५०२प्रकृतिकक्षय७७२
पर्युपासनकर्म७२५पुत्रविभाग२८२प्रकृतिमण्डल४५७
पर्युषित१०१पुत्रिकापुत्र२८२प्रकृतिव्यूह६६२
पल१७४ १७६पुद्गल१५०प्रकृतिसम्पद४४१
पशुपथ९१पुनरुक्त१२४प्रकोपक६०९ ६१०
पशुव्रजोपरुद्ध५७८पुराण१५ ४२६प्रचार७९
पश्चात्कोप६०२पुरुषवीवध५८१प्रच्छन्दक३६१
पांचाल६८९पुरुषादिव्यसन१२१प्रजा६४
पाक्वमांसिक३६१पुरुषापाश्रय५०७प्रज्ञापना१२१
पाञ्चनद८४पुरोग६०९ ६११प्रणिधि६५
पाद१४०पुरोहित६२ ६३ ७७ ४२०प्रतिच्छन्ना२३१
पादाता४२१पुरोहितपुरुष४२१प्रतिवल६००
पान५६८पुलिन्द७७प्रतिरोधक५७८
पानव्यसन५७०पुल्कस२८४प्रतिलेख१२१
पारशव२८३पुष्करिणीद्वार८९प्रतिलोमा६३१
पाराशर४५ ५३ १०५ ५५७ ५६८पूर्व१८२ ५२०प्रतिषिद्ध३०२
पारिकर्मिक४२१पूर्वपथ७६५प्रतिषेध१२१
पारिहीणिक१५७पूर्वसाहसदण्ड३२८प्रतिष्ठ६६३
पारीक्षिक१४१पूर्वाचार्यप्रतिहत५८१
पांवंत८५पृच्छा१२१प्रतोली८७ ८८
पार्श्व१५७पृथिवी५९०प्रत्याख्यान१२१
पाष्णिग्रहण५१९पृष्ठतोत्सर्ग६६प्रत्यादेय६०९
पाष्णिग्राह४४६ ४८४ ५२० ६९०पैशाच२६२प्रत्यावाप६५७
पाष्णिग्राहासार४४६पौण्ड्रक१३४प्रदर६६२
पालक४२१पौतवाध्यक्ष१७४प्रदेश७६५
पाषण्ड७१९पौनर्भव२८२प्रदेष्टा२४२ ३८० ३८३ ३८८ ४२१
पाषाण४१४पौर४२०प्रधावितिका८७
पिण्डकर१५७पौरजानपद६१ ७८प्रभाव५८९ ५९०
पितृपैतामह४९६पौराणिक४२१प्रभावहीन५२४
पित्र्य७३१पौरुष१८१प्रयाम१७७
पिशुन४५ ५४ ४३० ५५८ ५६८प्रकाशयुद्ध४७९ ४८३ ६४४प्रवाल४१३
प्रकीर्णक३४०प्रव्रजित३६१
प्रशास्ता४२० ६३९

शब्दानुक्रमणिका

८२५
प्रसंग ७६५भग्नोत्सृष्टक २१६भोज १६
प्रसन्ना २०१भद्रसेन ६७
प्रसादक ६०९ ६१०भयोपधा २७मणि ४१३
प्रसाधक ३३ ५४१भर्त्सना १२१मणिधातु १३९
प्रस्थ १७८भव्यारम्भी ४९०मण्डल ४४७ ५२१
प्राच्य ८४भागानुपविष्टक २१६५३६ ५४४ ६३२
प्राजापत्य २६१भाजनी १७६७२९
प्राजापत्यहस्त १८०भाण्डभार ५४२मण्डलव्यूह ६६३
प्रामित्यक १५८भार १७६मत्तकोकिल ६६
प्रावृत्तिक १२१भारद्वाज २० ४४ ५३मदन ७६०
प्लवक ५४०४३० ४३४ ५५५मद्रक ६६९
५६१ ६७९मद्य ५७१
फल्गुबल ६५९भिगिसी १३४मधु ७० २०२
भिक्षुक ३५१मध्यभेदी ६५७
बधिर ३३ ३६१भिक्षुकी ४२२मध्यम २०७ ४४७
बन्धकी पोषक ४१४भिन्नकूट ५८१५९१
बन्धनागार ९५भिन्नगर्भ ५८१मध्यमसाहसदण्ड ३२८
बलवान् ५०८भिषक् ७१मध्यमा ८४
बलि १५७भीतवर्ग ४० ४१मनीक ७२
बार्हस्पत्य ८ १०५भूतपूर्वं ७३१मनु ३७
३०४ ३२९ ६६२भूमि ६५२ ७६५मनुष्यपथ ९१
७६७भूमिसन्धि ५००मन्त्र ५९०
बाल ६३भृङ्गराज ६६मन्त्रयुद्ध ६८३
बाहुदन्ती २२भृगु १६मन्त्रशक्तिहीन ५२४
बाह्य ५६२ ५७९भृत ५९५मन्त्राधिकार ५३९
बाह्यकोप ६०५भृतकव्यञ्जन ४१८मन्त्रिपरिषद ४७ ६२
वृषली ३२भृतकाधिकार ३१७७२ ४२० ७६७
बृहस्पति १ ५५भृत्य ६१मन्त्री २२ ४२०
ब्रह्मचारिन् १०भृत्यकर्म ४२०मयूर ६६ ७०
ब्रह्मदेय ७७भृतबल ५९६मरक ५७३
ब्राह्म २६१भेद १२३मल्लक ६६९
ब्राह्मण १०भेद्य ५९८महत् ४९६
ब्राह्मणबल ६००भैषज्य ४१४महाकारव ४१४
भोग ६६२महान् ६०९ ६११
भक्तवेतन ४३५भोगव्यूह ६६३महाभोग ५३३

४२६ | कौटिल्य का अर्थशास्त्र ---|---|---

मागध २८४ ४२१ ६४८मूलहर ११६ ४९०रथकार २८४
मृग ५७९रथपथ ९१
माणव ३६४मृगया ५६८रथभूमि ६५१
माणवक ४२२मृदुदण्ड १२रथयुद्ध ६६०
मातृव्यंजना ४१८मृद्भाण्ड ४१४रथाध्यक्ष २३६
माधुर्यं १२०मेदक २०१ २०२रथिक ४२१
मानव ४७ १०५ ३०४ ३२८ ७६७मैरेय २०१रथ्य ९१
मोलभृत ४९१रसद ३२ ३३ ४२२
मानव्याजी १६५मौलबल ५९५रसविद्ध १४३
मानाध्यक्ष १८०मौहूर्तिक ३९ ६२ ३६१ ४२१ ६३९रश्मिकलाप १२६
मानिवर्ग ४१ ४२राक्षस २६१
मानुष ४४५ ५५५### यराज ५७५
मार्जार ६६यजुष् १०राजपुत्र ५८
माषक १४०यज्ञ ६३राजप्रणिधि ६१
मास १८२यम ३८राजमहिषी ४२०
माहानसिक ६२ ६९यवमध्य १८०राजमार्ग ९१
मित्र ५१ ४४१ ४९१ ४९६ ५२०यातव्य ४७० ४८४ ४८९ ५२०राजमाता ४२०
राजविवाद ५७५
मित्रप्रकृति ४४६यान ४५३राजबीजी ५०८
मित्रबल ५९६ ५९९युक्तारोहक ४२२राजवृत्ति ५४
मित्रभावि ४९७युग १८२राजशब्दी ६७०
मित्रमित्र ४४६ ५२१युधिष्ठिर ५६९राजशब्दोपजीवी ६६९
मित्रसम्पत् ४४३युवराज ४१० ४२०राजसम्पद ४४४
मुख्य ४२१ ५७४ ५७६यूकामध्य १८०राजा ११ १५ १६ ६१ ६३ ६४ ६९ ७८ ७९ ८१ २९० ३५७ ३६५ ३७९ ३८५ ४११ ४१५ ४२३ ४४६ ४४८ ५६२ ५६३ ६०३ ६१५
योग ८ ४४५ ७६५
मुख्यक्षय ५७४योगपुरुष ७३ ४३५
मुण्ड ३८ ५४२ ७०९योजन १८१
मुण्डकद्वार ९०योनिपोषक ४२१
मुण्डा ३२### र
मुक्ता ४१३रजक ३४६
मुद्राध्यक्ष २३९रजत ४१३
मुष्ककपुष्प ६६रज्जु १८१राजपजीवी ४२७
मुष्टि १८०रज्जुमान १८१राज्य ५६२
मुहूर्तं १८२रथ ६२ ७२ ४२१रात्रि १८२
मूक ३३ ३६१रथकर्म ६५४रावण १६

शब्दानुक्रमणिका ८२७

राष्ट्र ९१ ९९ १५७वनदुर्ग ८५वास्तुविक्रय २८९
राष्ट्रपाल ४०७ ४२०वनपाल ४२१विकल्प ६३२ ७६५
रूपदर्शक ४१६वनविचय ६५२विकृति ५४४
रूपाजीवी ६७ ३४०वप्र ८६विक्रमबल ४४८
४०२ ४१४ ५४१वयस ७०विक्रमाधिकार ५३९
रूप्यमाषक १७४वर्णक १४४विग्रह ४५३ ४५८
वर्तमान १०१विचिति १०
लक्षण १५०वर्तिनी १८७विजय ६६३
लक्षणाध्यक्ष १४०वर्धक ६३७विजयच्छन्द १२६
लक्ष्मलम्भाधिकार ५३९वलय ६६३विजिगीषु ४४६ ५२०
लघूत्थान ४९६वलीवर्द ७९विडूरथ ६७
लम्भ ७३१वल्कवर्ग १६८वितस्ति १८०
लव १८१वल्लीवर्ग १६७विद्या ८
लाभ ६०९वश्य ४९६ ४९७विद्यावान् ४२२
लाभसम्पत् ६०९वस्त्र ४१४विधान ७६५
लिंग ७०वह १७८विनष्ट २१६
लिक्षा १८०वाक्पारुष्य ३३१ ५६७विपरीत ५९१
लिच्छिविक ६६९वाक्यकर्मानुयोग ३७६विपर्यय ७६५
लिपि १४वाक्यशेष ७६५विमानित ५८१
लुब्ध ४७३वागुरिक ७७विरक्त ४७३
लुब्धक ७२वाग्जीवन ३३ ५९विवाहधर्म २६१
लुब्धवर्ग ४१ ४२८१ ५४०विवाहपदनिबन्ध २५५
लुब्धकव्यंजना ६९४वाजिन् ६५२विवीत २९६ ३९१
लेखक ११९ ३८३वातव्यधि २१ ५४विवीतपथ ९१
४२१४५३ ५६० ५७०विवीताध्यक्ष २३९
लोकायत ८वादक ३३ ८१ ५४०विशालविजय ६६३
लोभविजयी ६८०वानप्रस्थ ११विशालाक्ष २० ४४
वापी ८८५३ ५५६
वज्र ४१३वामन ३३ ६९विशिखा १५०
वज्रधरण १७५वारिपथ ५१३विष १६८
वणिक् पथ ७९ ९९वारिस्थल ७९विषवर्ग १६८
५१३वार्ता ८ १३ ६७०विषमव्यूह ६४९ ६५६
वत्स ५४वास ६५२विषमसन्धि ४८५ ४९३
वत्सस्थान ५४वासगृह ६५विषमा ६४९
वन ७९ ९९वास्तु २८६

८२८ | कौटिल्य का अर्थशास्त्र | ---|---|---

विषयुक्त ७०व्ययप्रत्यय १०१ १५८शासन ६३७
विष्टिकर्म ६५४व्यवहारस्थापना २५५शासनहर ७९
विष्टिबन्धक ४२१व्यसन ५५५शासनाधिकार ११९
विस्रावण १५३व्याकरण १०शिक्षा १०
वृत्त ४१४व्याख्यान ७६५शिल्प ६४७
वृत्तपुच्छ १३३व्याज १७३शिल्पदर्शन ४२३
वृत्ति २६२ ३३१व्याजी १४१शिल्पवान ४२१
वृत्तिदण्ड ६६२व्याघात १२४शिल्पी ७२
वृद्ध ६३व्याधित ६३ ५६३शीधुपण्य ४१४
वृद्धि ४४५५७३ ५८१शुक ६६
वृद्धयुदय ६०९ ६११व्यामिश्रा ६४९शुक्र १
वृषभ ६२व्यायाम ४४५शुद्धवध ३८०
वृष्णिसंघ १७व्याल ८३ २३२शुल्कव्यवहार १८९
वेणु ४१४व्यावहारिक ११७ ४२१शुल्काध्यक्ष १८४
वेणुवर्ग १६७व्यावहारिकी १७६शुल्वापसारित १५२
वेतनोपग्राहिक २१६व्यूह ९१शूद्र १० २८३
वेद १०व्यूहसंपद ६४७शूद्रबल ६००
वेल्लकापसारित १५२व्रज ७९ ९९ ५२५शून्यपाल ६३८ ६८६
वेशशौण्डि ३६१व्रजपर्यग्र २१६६८७ ६८९
वेश्या ४२४व्रजिक ६६९शून्यमूल ५८१
वैकृन्तकधातु १३९व्रात्य २८४शृङ्गिशुक्तिज १४३
वैणव १४३शैलखनक ४२२
वैदेह १६शौण्डिक ६९३
वैदेहक ३० २८४शक्ति ४४७ ५९१शौण्डिकव्यञ्जन ६९२
३६१ ४१६ ४२२शक्यारम्भी ४९०श्मशान ९१
५७७ ७१९शतवर्ग ४२२श्मशानवाट ९३
वैराज्य ५६२शत्रु ५२०श्येन ६६३
वैरन्त्य ६७शत्रुबल ५९७श्रेणी ४९१ ५७६
वैवस्वत ३७शत्रुशुद्धा ६१७श्रुत ४०४
वैश्य १०शबर ७७श्रेणीप्राय ४५६
व्यंजन ३६१ ४१६शम १८० ४४५ ५३५श्रेणीबल ५९६ ५९९
४२२ ४२४ ६९२शरीर ३३१श्रेणीमनुष्य ५०६
७०९ ७११शल १८०श्रेणीमुख्य ४२१
व्यतिकीर्णमांसा २३१शस्त्रोपजीवी ६६९श्रोत्रिय ७७
व्यय ६०९शातकुम्भ १४३श्वपाक २८४
शाला ८८

शब्दानुक्रमणिका

८२९
श्वेता ६६समन्ततोऽर्थापत् ६२७सहज ४६६
श्वेतसुरा २०४समन्ततोऽनर्थार्थसंशयापत्सहस्रवर्ग ४२२
६२७सहस्राक्ष ४७
षड्-दण्ड ३७८समन्ततोऽनर्थापत् ६२७सहोढ २८२
षड्-भाग १५७सम ४४८साङ्गच्य ८
समकक्ष्या २३१साध्वीव्यंजना ४१७
संख्यायक ४२१समतलपतला २३१सान्त्व १२१ ६१४
संग्रहण ७७ ३५५समयाचारिक ४२८सान्नाह्य २३२
संघमुख्य ६७५समवृता १७५साम १०
संघभृत ३१७समव्यूह ६५६सामन्त २५ ५८ ७२
संघलाभ ६६९समसन्धि ४९३२८६ ४५८ ४७९
संचार ३२समा ६४९सामवायिक ५२२ ५२३
संजय ६६३समाप्त ५८१सारबल ६५९
संजातलोहित २३१समाधि ५३७सारिका ६६
संयानपथ ५१३समाहर्त्ता २७ २४१साहस ३२८
संयानीय ९१३८० ४१३ ४१५सिंहनिका १५८
संवत्सर १८२४२० ५७७ ६८६सिद्ध ३६१
संवाहक ३३ ५४१६८७सिद्धव्यंजन ३६४ ४१५
संशय ६२६ ७६५समुच्चय ६३२ ७६५४१७ ७१०
संशयत्रिवर्ग ६३१समुदय १०९सिद्धि ४४७
संश्रय ४५८सम्पद ६४सीताध्यक्ष १५५ १९५
संहतव्यूह ६४९सम्प्लव १२४सीमागृह ८८
सचिव १९सम्बन्ध ११९सुभगा ५७६
सत्री ३२ ५० ४२२सम्बन्धोपाख्यान १२३सुराध्यक्ष २००
४२४सम्भारयोग २०३सुराष्ट्र ६६९
सन्धि ४५३ ४५८सरस्वति ७४३सुवर्ण १७४ ४१३
४६३ ५३५सर्प ६६सुवर्णकार ३४७
सन्धिकर्म ५३५सर्पविष ६६सुवर्णसन्धि ४६४
सन्धिमोक्ष ५३५सर्वत्रग १२१सुवर्णमासक १७४
सन्धिरूपग्रह ४६४सर्वभोग ५३३सुवर्णाध्यक्ष १४३
सन्निधाता २७ ९८सर्वतोभोगी ४९७ ५३४सूची ६६३
४२०सर्वविषहर ७६१सूत २८४ ४२१ ६४८
समकशा ३७८सर्वाध्यक्ष ४२१सूत्र १९२ ४१४
सभासद ३२२सर्वार्थसिद्धि ६३३सूद ३३ ५४१
समन्ततोऽर्थसंशयापद् ६२७सर्वोपस्थायिन ४२२सूनाध्यक्ष २०५

८३० कौटिल्य का अर्थशास्त्र

सेतु ९९स्थानिक ७८ २४५हस्ति ६२ ७९ ९१
सेतुवन ९१स्थानीय ७७ ९१ २५५४१३ ४२१ ५७९
सेनापति ४१० ४२०स्थितयन्त्र १७०हस्तिकर्म ६५३
४६३ ६४८ ६६५स्थिरकर्मा ४९०हस्तिभूमि ६५१
सौभिक ५४०स्थूलकर्ण ६६३हस्तियुद्ध ६६०
सौराष्ट्रिक ८४स्नापक ३३ ५४१हस्तिवन ८२
सौवर्णिक १५०स्पष्टत्व १२०हस्त्यध्यक्ष २२९
सौवीर १६ ६७स्वचक्र ५७४हस्ती ७२ ८३
स्कन्धावार ६३७स्वद्रव्यदान ६१९हाटक १४३
स्तेय ३२८स्वयंग्राहदान ६१९हारहूरक २०२
स्त्री ६६ ५६८ ५७०स्वविक्षिप्त ५८१हीन ४४८
स्त्रीधन २६२स्वसंज्ञा ७६५हेत्वर्थ ७६५
स्त्रीधनकल्प २६१स्वामी ४४१ ६४०हेमापसारित १५२
स्त्रीव्यसन ५६९हैहय १७
स्थलपथ ५१३हरण १५२ह्रस्वकाल ६०९
स्थविर ६७हरितपण्य ४१३
स्थान ४४५ ४६७हलमुख १७१

<!-- Blank or illustration plate: Page 915 -->
<!-- Blank or illustration plate: Page 916 -->

(इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है / This page contains no legible text.)

वैदिक-इण्डेक्स

मूल लेखक—मैकडोनेल तथा कीथ
अनुवादक—डॉ० रामकुमार राय

इसमें सन्दर्भ सहित संख्यायें तथा फुटनोट में उनकी व्याख्या का क्रम वही किया गया है जैसा की मूल ग्रन्थ में है। इस व्याख्या के कारण, जो निःसन्देह अत्यन्त कठिन और कहीं-कहीं असम्भव-सा कार्य था, अनुवाद की उपयोगिता और विषय-व्याख्या की प्रामाणिकता अत्यन्त बढ़ गई है।
१-२ भाग २००-००


राजतरङ्गिणीकोशः

सम्पादक—डॉ० रामकुमार राय

कल्हण कृत राजतरङ्गिणी का यह कोश हिन्दी में सर्वप्रथम प्रस्तुत किया जा रहा है। इसमें राजतरङ्गिणी में आये सभी नामों और विषयों की ससन्दर्भ व्याख्या प्रस्तुत की गई है। साथ ही लेखक ने एक विस्तृत भूमिका में कल्हण के व्यक्तित्व और कृतित्व का विवेचन करते हुये विभिन्न विषयों, जैसे राजनीति, समाजशास्त्र, धर्म और नीति आदि से सम्बद्ध उनके विचारों को प्रस्तुत किया है। राजतरङ्गिणी में आये विभिन्न राजाओं की वंशावलियों तथा कलिक्रमागत तालिकाओं का भी भूमिका में समावेश किया गया है।
४०-००


आदर्श हिन्दी-संस्कृत-कोश

सम्पादक—प्रो० रामस्वरूप शास्त्री

इस कोश में लगभग चालीस सहस्र हिन्दी-हिन्दुस्तानी शब्दों तथा मुहावरों के संस्कृत पर्याय दिये गये हैं। प्रत्येक शब्द का लिंग-निर्देश भी किया गया है। हिन्दी क्रियापदों के संस्कृत धातुओं के गण, पद, सेट्, अनिट्, वेट्, णिजन्त आदि के रूप भी दिये गये हैं। सुसंस्कृत तथा परिवर्धित द्वितीय संस्करण।
१००-००


अभिधानचिन्तामणिः

आचार्य हेमचन्द्रकृत
'मणिप्रभा' हिन्दी व्याख्या विमर्श सहित
व्याख्याकार—पं० हरगोविन्द शास्त्री

प्रस्तुत कोश-ग्रन्थ सारपूर्ण विस्तृत हिन्दी टीका एवं अपूर्व व्युत्पत्ति-कला से परिपूर्ण है। इसकी विस्तृत भूमिका, विषय-सारिणी, नव-शब्द-योजना तथा अन्तिम शब्दानुक्रमणिका अत्यन्त ही उपादेय और प्रशस्त है। ७५-००


चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन
पो० बा० १/१२९, वाराणसी-२२१००१
गोदौलिया, वाराणसी फोन : ६६८१६