सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११३

उपकारकमिति। आयतेरुत्तरकालस्य भृशमत्यन्तमुपकारकम्। स्थिरफलहेतु- रित्यर्थः। भूरिणः प्रभूतस्य कर्मफलस्य। प्रसूयतेऽनेनेति प्रसवः कारणम्। अपायि न भवतीत्यनपायि स्वयमविनश्यदेव द्विषां निवहंणं विनाशकमेवंगुणकं साधनं तितिक्षासमं क्षमातुल्यं नास्ति। 'शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः। 'तिज निशाने' इति धातोः। 'गुप्तिज्किद्भ्यः सन्' इति क्षमार्थे सन्प्रत्ययः। तितिक्षासम- मित्यनुक्तोपमेया समास आर्थी लुप्तोपमा, भृशायत्यनपायिशब्दैः साधनान्तर- वैलक्षण्याद्व्यतिरेकश्च व्यज्यते। भेदप्राधान्ये उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये च व्यतिरेकः ॥ ४३ ॥

अन्वयः—आयतेः, भृशम्; उपकारकम्, भूरिणः, कर्मफलस्य, प्रसवः, अनपायि, द्विषां; निवर्हणं, तितिक्षासमं, न साधनं; अस्ति ॥ ४३ ॥

सुधा—आयतेः = उत्तरकालस्य, आगामिसमयस्येत्यर्थः। भृशम् = अत्यर्थम्, परमित्यर्थः। उपकारकम् = इष्टसाधकम्, भूरिणः = बहुलस्य, कर्मफलस्य = कर्म- सिद्धेः, प्रसवः = जनकम्, अनपायि = निर्दोषं, निरुपद्रवमिति भावः। द्विषां = शत्रूणां; निवर्हणं = विनाशकम्ः प्रकृत्या क्षमाशीलस्य शत्रुः स्वयं विनश्यतीति भावः। तितिक्षासमं = शान्तितुल्यं, साधनम् = उपकरणं, नास्ति। उक्तं च नीतौ 'क्षमा शस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति। अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोप- शाम्यति' इति॥ परन्तु क्षात्रधर्मे सदैव क्षमाऽवलम्बनमपि दोष एव मन्यते। तदुक्तं नीतौ—'एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो न हि विद्यते। यदेनं क्षमया युक्तं तृणवन्मन्यते जनः' ॥ इति ॥ ४३ ॥

समासः—कर्मणां फलं कर्मफलम् तस्य कर्मफलस्य। न अपायाः सन्ति यस्मिन् तदनपायि। तितिक्षया समं तितिक्षासमम् ॥ ४३ ॥

व्याकरणम्—अस्ति = अस् +लट् ॥ ४३ ॥

वाच्यान्तरम्—आयतेर्भृशमुपकारकेण, भूरिणः कर्मफलस्य प्रसवेन अनपायिना द्विषां निवर्हणेन, तितिक्षासमेन साधनेन नहि भूयते ॥ ४३ ॥

कोषः—'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः। 'अतिवेलमृशार्यथातिमात्रोद्गाढ- निर्भरम्' इत्यमरः। 'बहुलं भूरि पर्याप्तं प्रभूतं प्रचुरं परम्' इति कोषः। 'रिपौ वैरि- सपत्नारिद्विषद्वेषणसुहृदः' इत्यमरः। 'शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः ॥ ४३ ॥

सारार्थः—वर्त्तमानसमये तूपकारकमेव, भविष्यत्कालेऽपि परमोपकारकम्, बहुकार्यसिद्धिरूपादकं दोषलेशहीनं, विनाऽक्लेशेन शत्रुसंहारकमपकरणं यद्यस्ति भूमौ, तर्हि केवलं शान्तिरेवैक। अतः शान्तिमन्तः शत्रुः स्वयं नश्यति ॥ ४३ ॥

भावार्थः—भविष्य में भला करने वाला, अनगिनत कामों के फल को देने वाला, सब तरह के दोषों से बचा हुआ और सहज ही वैरियो का संहार करने

< कि० घं० द्वि०

वाला यदि कोई ऐसा उपकरण है तो केवल शान्ति ही है, शान्ति के बराबर दूसरा और कोई भी नहीं है ॥ ४३ ॥

ननु तितिक्षया कालक्षेपे दुर्योधनः सर्वान् राज्ञो वशीकुर्यादित्यत्राह—

प्रणतिप्रवणान्विहाय नः सहजस्नेहनिबद्धचेतसः । प्रणमन्ति यदा सुयोधनं प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः ॥ ४४ ॥

प्रणतीति । सहजस्नेहेनाकृत्रिमप्रेम्णा निबद्धचेतसोऽस्मासु गाढं लग्नचित्ताः। दुर्योधने तु न तथेति भावः। कि च मानभृतामहङ्कारिणां प्रथमेऽग्रेशराः। सुयोधनस्तु ततोऽपीति भावः। वृष्णयो यादवाः प्रणतिप्रवणान्प्रणामपरान्। सुयोधनस्तु न तथेति भावः। नोऽस्मान्विहाय सुयोधनं सदा न प्रणमन्ति न नमन्ति नानुसरन्ति। किन्तु कार्यकाले त्यक्ष्यन्तेवेत्यर्थः। सति यादवविग्रहे न किञ्चिदस्माकं साध्यं भवेदिति भावः। अनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—मानभृतां, प्रथमे, वृष्णयः, प्रणतिप्रवणान्, सहजस्नेहनिबद्धचेतसः, नः, विहाय, सदा, सुयोधनं, प्रणमन्ति ॥ ४४ ॥

सुधा—मानभृताम् = अहङ्कारिणाम्, प्रथमे = अग्रगण्याः, नहि यादवसमाः शौर्योदार्यवीर्यगाम्भीर्यरूपवित्तादिभिः केऽपि सन्तीति भावः। एवम्भूताः वृष्णयः = यादवाः, प्रणतिप्रवणान् = प्रणामनम्रान्, सदा विनयवत इत्यर्थः। सहजस्नेहनिबद्धचेतसः = स्वाभाविकप्रेमबद्धमनसः, नः = अस्मान्, विहाय = त्यक्त्वा, सदा = सर्वदा, सुयोधनं = धृतराष्ट्रज्येष्ठपुत्रं, दुर्योधनमिस्यर्थः। न प्रणमन्ति = न नमन्ति। नहि तं सदाऽनुसरन्ति, केवलमधुनाऽस्मदाश्रयाभावेन स्वेष्टसाधनाय तस्याश्रयोऽङ्गीकृतो यादवैः, अस्माकं कौरवैर्जाते विग्रहे नियतं तं विहायास्मत्पक्षे आगमिष्यन्तीति फलितार्थः ॥ ४४ ॥

समासः—प्रगत्यां प्रवणाः प्रणतिप्रवणास्तान् प्रणतिप्रवणान्। सहजः स्वाभाविको यः स्नेहः स सहजस्नेहस्तेन सहजस्नेहेन निबद्धं चेतो येषां तान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसः। मानं बिभ्रतीति मानभृतस्तेषां मानभृताम् ॥ ४४ ॥

व्याकरणम्—प्रणमन्ति—प्र + नम् + लट् ॥ ४४ ॥

वाच्यान्तरम्—मानभृतां प्रथमैर्वृष्णिभिः प्रणतिप्रणवान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसो नः विहाय सदा सुयोधनो न प्रणम्यते ॥ ४४ ॥

कोषः—'प्रणामप्रणती समे' इति कोषः। 'प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे' इत्यमरः। 'प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेम स्नेहः' इत्यमरः। चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः ॥ ४४ ॥

सारार्थः—यदा मम दुर्योधनादिभिर्विग्रह उपस्थितः स्यात्तदानीं येऽधुना दुर्योधनाश्रयः सन्ति, तेऽपि तं मुक्त्वाऽस्मत्पक्षमनुगमिष्यन्ति, तत्र सर्वप्रथमं

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११५

महाऽहङ्कारिणो यादवा अपमानकरमप्युद्धतं दुर्योधनं त्यक्त्वा सदा विनयनम्रानस्मा- ननुयास्यन्ति, नात्र कश्चित्सन्देहलेशः। अधुना स्वकार्यनिर्वाहार्थमस्मान् वनवास- तयाऽकिञ्चित्करान् विचार्य, तस्याश्रयेण समयं यापयन्ति ॥ ४४ ॥

**भाषाऽर्थः—**स्वाभिमानियों में सबसे पहिले गिनने लायक यादव, प्रणत और स्वाभाविक प्रेम से बँधे हुये दिलवाले हमें छोड़कर दुर्योधन के आगे कभी नहीं शिर नवावेंगे, जरूर हमारे ही पक्ष में रहेंगे ॥ ४४ ॥

सुहृदः सहजास्तथेतरै मतमेषां न विलंघयन्ति ये ।
विनयादिव यापयन्ति ते धृतराष्ट्रात्मजमात्मसिद्धये ॥ ४५ ॥

सुहृद इति। किं चैषां वृष्णीनां ये सहजाः सहजाताः। मातृपितृपक्षीया इत्यर्थः। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति डप्रत्ययः। सुहृदो मित्राणि तथेतरे कृत्रिमसुहृदश्च मतं वृष्णिक्षं न विलंघयन्ति नातिक्रामन्ति। ते द्वयेऽपि नृपाः। दुर्योधनोपजीविनो- ऽपीति भावः। आत्मसिद्धये आत्मजीवनार्थं धृतराष्ट्रात्मजं दुर्योधनं विनयादानु- कूल्यादिव यापयन्ति कालं गमयन्ति। कार्यकाले ते वृष्णिपक्षप्रवेशिन एवेत्यर्थः। यातेर्ण्यन्ताल्लट्। 'अर्तिह्री'-इत्यादिना पुगागमः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**एषां, सुहृदः, तथा सहजाः, इतरे, च ये मतं, न, विलंघयन्ति, ते आत्मसिद्धये, धृतराष्ट्रात्मजं, विनयात्, इव यापयन्ति ॥ ४५ ॥

**सुधा—**एषां = यादवानां, सुहृदः = मित्राणि तथा सहजाः = बान्धवाः, मातृ- पितृपक्षीया इत्यर्थः। इतरे = अन्ये, च, ये = तटस्था इत्यर्थः। भूपा इति शेषः। मतम् = अनुशासनं, न विलंघयन्ति = नोल्लङ्घयन्ति (तेऽधुना) आत्मसिद्धये = स्वार्थसिद्धये, धृतराष्ट्रात्मजं = दुर्योधनं, विनयात् = अनुनयात्, इव, यापयन्ति = समयमतिवाहयन्ति ॥ ४५ ॥

**समासः—**धृतराष्ट्रस्यात्मजो धृतराष्ट्रात्मजस्तम्। आत्मनः सिद्धिरात्मसिद्धिस्तस्यै।
**व्याकरणम्—**विलंघयन्ति = वि + लघ् + णिच् + लट्। यापयन्ति = या + णिच्

• लट् ॥ ४५ ॥

**वाच्यान्तरम्—**एषां सुहृद्भिः सहजैस्तथैतरैर्यन्मतं न विलंघ्यते, तैरात्मसिद्धये धृतराष्ट्रात्मजो याप्यते ॥ ४५ ॥

कोषः—'वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृद्' इत्यमरः। 'समानो- दर्य सोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः' इत्यमरः। 'विनयानुमयौ समौ' इति कोषः ॥ ४५ ॥

**सारार्थः—**यादवास्तु भविष्यन्त्येवास्मत्पक्षे, अवशिष्टेष्वपि भूपेषु, ये केचन यादवानां मित्रभूतास्तथा च ये बान्धवाः एवं तद्भिन्ना अपि ये यादवविचारानुकूलाः सन्ति, ते सर्वे साम्प्रतं स्वार्थसिद्धिसिद्धये कपटस्नेहं दर्शयन्तो दुर्योधनाश्रये वर्त्तमानाः समयं क्षपयन्ति। कार्यकालेऽस्मत्पक्ष एवागमिष्यन्ति ॥ ४५ ॥

**भाषाऽर्थः—**यादवों के जो मित्र हैं, जो बन्धु बान्धव या गोतिया हैं, और जो

११६ किरातार्जुनीयम्। [द्वितीयः

कोई भी इनके मत (विचार राय) में रहते हैं, वे सब अभी अपने स्वार्थसाधन के लिये दुर्योधन के प्रति बाहरी प्रेम दर्शाते हुए समय काट रहे हैं ॥ ४५ ॥

किञ्च नायमभियोगकाल इत्याशंक्याह—

अभियोग इमान् महीभुजो भवता तस्य कृतः कृतावधेः । प्रविघाटयिता समुत्पतन् हरिदश्वः कमलाकरानिव ॥ ४६ ॥

अभियोग इति । कृतावधेः परिभाषितकालस्य । 'अवधिस्त्ववसाने स्यात्सीम्नि काले बिलेऽपि च' इति विश्वः । तस्य सुयोधनस्य । कर्मणि षष्ठी । भवता कृतः। अवधित इति शेषः । अभियोगः । आज्ञाभिभव इति यावत् । 'अभियोगस्तु शपथै स्याद्वात्रे च पराभवे' इति विश्वः । इमान्-पूर्वोक्तान्महीभुजो राज्ञो हरिदश्व उष्णरश्मिः कमलाकरानिव समुत्पतन्नुद्यन्नेव प्रविघाटयिता भेत्स्यति । घाटयतेर्भोवादिकाल्लुट् । चौरादिकस्य तु 'मितां ह्रस्वः' इति ह्रस्वत्वं स्यात् ॥ ४६ ॥

अन्वयः—कृतावधेः, तस्य, भवता, कृतः, अभियोगः, इमान्, महीभुजः, समुत्पतन्, हरिदश्वः, कमलाकरान्, इव, प्रविघाटयिता ॥ ४६ ॥

सुधा—कृतावधेः = नियमितसमयस्य, द्वादशवर्षाणि वनवासम्, एकवर्षं कुत्रापि रहसि वासं विधाय यदा पुनरागामिष्यन्ति भवन्तस्तदा राज्यमर्पयिष्यामीत्येवं विहितसमयसीम्न इत्यर्थः । तस्य = दुर्योधनस्य, भवता = त्वया, भीमेनेत्यर्थः । कृतः = विहितः, उत्पादितः, अभियोगः = नवपराभवः (कर्त्ता), इमान् = यादव-तन्मित्र-बान्धवादीनित्यर्थः । महीभुजः = भूपतीन्, तु, समुत्पतन् = समुद्गच्छन्, हरिदश्वः = सूर्यः, कमलाकरान् = कमलकुसुमसमूहान्, इव, प्रविघाटयिता = भेत्स्यति, अर्थात्‌यथादित्यः सम्पुटितवदनस्यापि कमलवनस्य मुखोद्घाटनं करोति तथैव त्वयोत्पादितस्याद्वापराभव इमान् भूपान् वाचालान् करिष्यतीति भावः ॥ ४६ ॥

समासः—महीं भुनक्तीति तान् महीभुजः । कृतोऽवधिर्येन सः कृतावधिस्तस्य कृतावधेः । हरितोऽश्वा यस्य स हरिदश्वः । कमलानामाकराः कमलाकरास्तान् कमलाकरान् ॥ ४६ ॥

व्याकरणम्—प्रविघाटयिता = प्र + वि + घट् + णिच् + लुट् । समुत्पतन् = सम् + उद् + पत् + शतृ ॥ ४६ ॥

वाच्यान्तरम्—कृतावधेस्तस्य भवता कृतेनाभियोगेनेमे महीभुजः समुत्पतता हरिदश्वेन कमलाकरा इव प्रविघाटयितारः भविष्यन्तीति ॥ ४६ ॥

कोषः—'अवधिस्त्ववसाने स्यात्सीम्नि काले बिलेऽपि च' इत्यमरः । 'अभियोगस्तु शपथै स्याद्वात्रे च पराभवे' इति विश्वः । 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः । सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम्' इत्यमरः ॥ ४६ ॥

सर्ग ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ११७

भावार्थः—दुर्योधनेन या त्रयोदशवार्षिकी समयमर्यादा कृता; तन्मध्य एव चेद्वयं तेन साकं विग्रहं कुर्मस्तदा ये तदवध्यनन्तरमात्मनाऽस्मत्पक्षमङ्गीकरिष्यन्ति, त एव भूपा अस्मान् नीतिप्रतिकूलान् ज्ञात्वा स्वयमस्मद्भिन्ना भविष्यन्ति । यथा सूर्योदये कमलवनानि स्वयं स्फुटितानि भवन्ति तद्वद् द्विषताऽधुना विग्रहे कृते सर्वथा स्वीयैव हानिरस्ति, तेन मौनावलम्बनमेव वरम् ॥ ४६ ॥

भाषार्थः—समय का करार करनेवाले दुर्योधन के साथ अभी अगर आप विग्रह ठानेंगे तो यही विग्रह सब राजाओं के मेरे पक्ष से फुटा देगा, जैसे कि उदय होते ही सूर्य कमल वन मुख ( कलियों के अग्रभाग ) को स्फुटित करता है ॥ ४६॥

अथ ये वृष्णिपक्षास्तान्प्रत्याह—

उपजापसहान्विलङ्घयन् स विधाता नृपतीन्मदोद्धतः । सहते न जनोऽप्यधःक्रियां किमु लोकाधिकधाम राजकम् ॥४७॥

उपजापेति । मदोद्धतः स दुर्योधनो नृपतीनन्यान्नृपान्विलङ्घयन्मदादवमानयन् । सहन्त इति सहाः । पचाद्यच् । उपजापस्य सहान् भेदयोग्यान् । 'समौ भेदोपजापौ' इत्यमरः । विधाता विधास्यति । दधातेर्लुट् । अवमानितो जनः सुभेद इति भावः । न च ते सहिष्णव इत्याह-जनः प्राकृतोऽप्यधः क्रियामपमानं न सहते । लोकाधिकधाम लोकोत्तरप्रतापं राजकं राजसमूहः 'गोत्रोक्षोष्ट्र-' इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । किमु न सहत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः । तथा सति कृत्स्नमेव राजमण्डलमस्मानेवावलम्बिष्यत इति भावः ॥ ४७ ॥

अन्वयः—मदोद्धतः, सः, नृपतीन्, विलङ्घयन् ( सन् ), उपजापसहान्, विधाता जनः अपि, अधःक्रियां; न, सहते, लोकाधिकधाम, राजकं, किमु ॥ ४७ ॥

सुधा—मदोद्धतः = अविनयी, उद्दण्ड इति यावत् । सः = दुर्योधन इत्यर्थः । नृपतीन् = भूपान्, स्वाश्रितानिति शेषः । विलङ्घयन् = तिरस्कुर्वन् सन्, स्वयमेव, उपजापसहान् = भेदयोग्यान् विधाता = विधास्यति; करिष्यतीति यावत् । नहि तेषामात्मपक्षिणो विधातुं गूढचरप्रेषणावश्यकतेति भावः । कुतः इति तद्धेतुमाह— जनः = साधारणलोकः, अपि, विभवादिहीनोऽपि लोक इत्याशयः । अधःक्रियां = तिरस्क्रियाम्, अपमानमिति यावत् । न सहते = न क्षमते, तर्हि लोकाधिकधाम = लोकोत्तरतेजस्कम्, राजकं = राजसमूहः, किमु = किमिव, सहते नहि कथमपि दुर्योधनकृतावमानं ते सहिष्यन्ते, तदा नियतं नः पक्षमङ्गीकरिष्यन्तीति ॥ ४७ ॥

समासः—सहन्त इति सहा, उपजापस्य सहा उपजापसहाः । मदेनोद्धतः मदोद्धतः । लोकेभ्योऽधिकमिति लोकाधिकं लोकाधिकं धाम यस्य तद् लोकाधिकधाम । राज्ञां समूहो राजकम् ॥ ४७ ॥

व्याकरणम्—विलङ्घयन् = वि + लङ्घ् = णिच् + शतृ । सहते + सह् + लट् ॥४७॥

**वाच्यान्तरम्—**मदोद्धतेन तेन नृपतीन् विलङ्घयता नृपतय उपजापसहा विधातारः । जनेनाप्यधः क्रिया न सह्यते, लोकाधिकधाम्ना राजकेन किम् ॥ ४७ ॥

कोषः—‘अथ मर्मो भेदोपजापौ’ इत्यमरः । ‘नृपतिर्भूपती राजा लोकेशो जन- शासकः’ इति कोषः । ‘अधःक्रिया तिरस्क्रियाऽवमानमित्युदीर्यते’ इति कोषः । ‘... अथ राजकम् । राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात्’ इत्यमरः ॥ ४७ ॥

**सारार्थः—**स च दुर्योधनो महानुद्धतोऽस्ति, अतोऽवश्यं समये समये निजाश्रि- तान् भूपानवहेलया द्रक्ष्यति, अपमानितास्तु ते स्वयं तस्माद्भिन्ना भूत्वाऽस्माक- मागमिष्यन्ति । अस्माकं तेषां स्वपक्षमेलनार्थं गूढचरप्रेषणावश्यकतापि न भविष्यति, अतोऽधुना समयप्रतीक्षणकरणमेवोचितमिति ॥ ४७ ॥

**भाषार्थः—**मद से उद्धत दुर्योधन राजाओं का अपमान करता हुआ खुद अपने से उन राजाओं को फोड़ेगा । क्योंकि मामूली लोग भी किसी दूसरे का अपमान नहीं सह सकते, फिर लोगों से बढ़े हुये प्रतापवाले राजाओं के समूह की बात ही क्या ? ॥ ४७ ॥

ननु 'सखीनिव' इत्यादिवनेचरोक्त्या तस्य मदसम्भावनाऽपि कथमित्यत आह—

असमापितकृत्यसम्पदां हतवेगं विनयेन तावता ।
प्रभवन्त्यभिमानशालिनां मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः ॥ ४८ ॥

असमापितेति । असमापितकृत्यसम्पदामकृतकृत्यानामतोऽभिमानशालिनामह- ङ्कारिणां विभूतयः संपद एव तावता स्वल्पेन विनयेन । कार्यवशादारोपितेनेति शेषः । हतवेगं प्रतिरुद्धवेगं न तु स्वरूपतो हतं मदमुत्तम्भयितुं वर्धयितुं प्रभवन्ति । सर्वथा दुर्जनसंपदो विकारयन्तीति भावः ॥ ४८ ॥

**अन्वयः—**असमापितकृत्यसम्पदाम्, अभिमानशालिनां, विभूतयः, तावता विनयेन, हतवेगं मदम् उत्तम्भयितुं, प्रभवन्ति ॥ ४८ ॥

**सुधा—**असमापितकृत्यसम्पदाम् = अपूर्णकार्याणाम्, अकृतकृत्यानामिति यावत् । अभिमानशालिनाम् = अहङ्कारिणां, विभूतयः = ऐश्वर्याणि (कर्तृ), तावता = स्तोकेन परिमितेनेति वा, विनयेन = नम्रतया, हतवेगं = किञ्चिदवरुद्धजवम्, मदं = दर्पम्, उत्तम्भयितुं = वर्धयितुं, प्रभवन्ति = पारयन्ति ॥ ४८ ॥

**समासः—**कृत्यानां सम्पत् कृत्यसम्पत्, न समापिता कृत्यसम्पद्यैस्तेऽसमापित- कृत्यसम्पदस्तैषामसमापितकृत्यसम्पदाम् । हतो वेगो यस्य स हतवेगस्तं हतवेगम् । अभिमानेन शालन्ते ये तेऽभिमानशालिनस्तेषामभिमानशालिनाम् ॥ ४८ ॥

**व्याकरणम्—**प्रभवन्ति = प्र + भू + लट् । उत्तम्भयितुं = उत् + स्तम्भ + णिच् + तुमुन् ॥ ४८ ॥

**वाच्यान्तरम्—**असमापितकृत्यसंपदामभिमानशालिनां विभूतिभिः, तावता विनयेन हतवेगो मद उत्तम्भयितुं प्रभूयते ॥ ४८ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११९

कोषः—'वेगः प्रवाहजवयोरपि' इत्यमरः । 'यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे' इत्यमरः । 'विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः । 'भावो मद उद्वेग उद्भ्रमे' इत्यमरः ॥ ४८ ॥

**सारार्थः—**ये किल व्यवस्थितबुद्धयो न भवन्ति, ते किमपि कार्यं प्रारम्भादवसानपर्यन्तं न सम्पादयन्ति एवम्भूताः सन्तोऽपि यदि ते गौरवान्विता अपि भवन्ति, तदा कृत्रिमोपायेन यदि स्वाज्ञानगर्वं गोपयन्ति तथाऽपि तस्य गर्वस्य मूलवर्त्तमानतया तेषां सम्पदः पुनः संवर्धयन्ति । यदि अहङ्कारिणां मदो व्याजविनयेन नश्यति; नश्यत्यपि क्षणमात्रमेवेति ॥ ४८ ॥

**भाषार्थः—**अधूरा काम करनेवाले घमण्डियों की दौलत थोड़ी बहुत बनाई नम्रता से दबी हुई भी मद ( दर्प ) को बढ़ाती ही है ॥ ४८ ॥

अथ मदस्यानर्थहेतुतां युग्मेनाह—

मदमानसमुद्धतं नृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढताम् ।
अतिमूढ उदस्यते नयान्नयहीनादपरज्यते जनः ॥ ४९ ॥

मदेति । मदमानाभ्यां दर्पाहङ्काराभ्यां समुद्धतं नृपं मूढता कार्यापरिज्ञानं नियमेनावश्यं न वियुङ्क्ते न विमुञ्चति । अतिमूढो नयान्नीतिमार्गादुदस्यत उच्छिप्यते । कर्मकर्तरि लट् । नयहीनाज्जनोऽपरज्यतेऽपरक्तो भवति । 'स्वरितञितः—' इत्यादिनाऽऽत्मनेपदम् ॥ ४९ ॥

**अन्वयः—**मूढता, मदमानसद् उद्धतं ( वा मदमानसमुद्धतं ) नृपं नियमेन, न, वियुङ्क्ते । अतिमूढः, नयात्, उदस्यते, जनः, नयहीनाद्, अपरज्यते ॥ ४९ ॥

**सुधा—**मूढता = विवेकशून्यता, कर्त्तव्याकर्त्तव्यज्ञानहीनतेति यावत् । मदमानसं=दर्पान्वितचित्तम्, उद्धतम्=अविनयं वा मदमानसमुद्धतं = दर्पाहङ्कारोद्दण्डं, नृपं = राजानम्, ऐश्वर्यवन्तमित्यर्थः । नियमेन = निश्चयेन, न वियुङ्क्ते=न त्यजति अथ, अतिमूढः = परमविवेकहीनः, नयात् = नीतेः, उदस्यते = उत्क्षिप्यते, नीतिमार्गान्म्मूढो जनो भ्रष्टो भवतीति भावः, जनः = प्रजागणः, नयहीनाद् = अन्यायरताद्, भूपादिति शेषः । अपरज्यते = नानुज्यते, विरक्तो भवतीत्यर्थः । अथ यत्र प्रजाभूपयोर्मिथो मैत्री न, तत्र चिरकल्याणमपि न भवति । तथाहि='सदाऽनुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः' इत्यनेनैव कविवरेणादिसर्गे चोक्तम् ॥

**समासः—**मदश्च मानश्च मदमानौ, ताभ्यां समुद्धतो मदमानसमुद्धतस्तं मदमानसमुद्धतम् । नयेन हीनो नयहीनस्तस्मान्नयहीनात् ॥ ४९ ॥

**व्याकरणम्—**वियुङ्क्ते = वि + युज् + लट् । उदस्यते = उत् + अस् + लट् । अपरज्यते = अप + रञ् + लट् ॥ ४९ ॥

**वाच्यान्तरम्—**मूढतया मदमानसमुद्धतो नृपः, नियमेन न वियुज्यते । अतिमूढेन नयादुदस्यते । जनेन नयहीनादपरज्यते ॥ ४९ ॥

१२० | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

कोपः—'नयो नये' इत्यमरः ॥ ४९ ॥

सारार्थः—दर्पाहङ्कारवान् जनोऽवश्यं विवेकहीनो भवति । यः किल विवेकभ्रष्टः स तु नियतं नीतिमार्गाच्च्युतो भवति । अन्यायी (नीतिवर्जितः) जनः, प्रजानां क्लेशप्रद एव भवतीति ॥ ४९ ॥

भाषार्थः—जो कोई राजा मद से अहङ्कारवान् होता है, उसको जरूर मूढ़ता घेरती है। जो मूढ़ हुआ, वह न्याय नहीं करता याने अन्यायी कहलाता है और अन्यायी राजा से प्रजा बिगड़ जाती है।

अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ।
सुकरस्तरुवत्सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥ ५० ॥

अपरागेति—अपरागोऽप्रीतिः । द्वेष इति यावत्, समीरण इव । तेनेरितश्चोदितः अत एव क्रमेण शीर्णा शीर्णीभूताऽऽकुला चला च मूलसन्ततिः । प्रकृत्यादिस्वजनवर्गः शिफासङ्घातश्च यस्य स तथोक्तः । 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफाताराऽन्तिकेऽदिषु' इति वैजयन्ती । रिपुर्महानपि तरुवद् वृक्ष इव सहिष्णुना उपाचतनोन्मूलयितुं सुखर्तुं सुकरः सुसाध्यः । सुकरोन्मूलन इत्यर्थः । अत्र मदादेः पूर्वपूर्वस्योत्तरं प्रति कारणत्वात्कारणमाला, तरुवदित्यूपमा चेति द्वयोः संसृष्टिः ॥ ५० ॥

अन्वयः—अपरागसमीरणेरितः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः, महान्, अपि रिपुः, तरुवत्, सहिष्णुना, उन्मूलयितुं; सुकरः, भवति ॥ ५० ॥

सुधा—अपरागसमीरणेरितः=विरागवायुप्रेरितः, वैररूपेण मारुतेनाघातमुपगत इत्यर्थः । क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = परिशिथिलव्याकुलामात्यादिजनः, महान् = विशालः, अपि, रिपुः=शत्रुः, तरुवत् = वृक्षवत्, अर्थात्तरुपक्षे—अपरागसमीरणेरितः = सम्झावातप्रेरितः, (न परागो धूलिर्यस्मिन्, सः अपरागस्तादृशः समीरणो महावातः, तेनेरित इति अपरागतसमीरणेरितः, अर्थाद्वायौ तदैव धूलिराहित्यं यदा सवृष्टिको वायुर्वहति तदैव वृक्षादयः पतन्ति), क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = शनैः शिथिलिपरिलिप्तशिफासमूहः (सवृष्टिकवेगवद्वायौ वहति शनैः शनैः परितो भ्रामितस्य तरोर्मूले जलमन्तः प्रविशति, ततः सकलशिफासमूहाः शिथिलास्तथा भिन्नाश्च भवन्ति, तदुत्तरक्षणे स च वृक्षो हाहाकारं कृत्वा पतति), महान् = उद्दण्डशाखः, एवम्भूतवृक्षस्य पतनवत्, सहिष्णुना = शान्तिमत्ता, क्षमावता वा जनेन, उन्मूलयितुम् = उत्पाटयितुम्, उत्पाट्य पातयितुमिति, वृक्षपक्षे—उन्मूलयितुं = समूलं नाशयितुं, सुकरः = सुसाध्यः; भवतीति शेषः ॥ ५० ॥

समासः—अपरागः समीरण इवेति अपरागसमीरणः, तेन ईरित इत्यपरागसमीरणेरितः । मूलानां सन्ततिर्मूलसन्ततिः क्रमेण शीर्णा चाकुला च शीर्णाकुला मूलसन्ततिर्यस्य सः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ॥ ५० ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । १२१

व्याकरणम्— ईरितः = ईर् + क्तः । उन्मूलयितुम् + उद् + मूल + णिच् = तुमुन् ॥
वाच्यान्तरम्— अपरागमसमीरणेरितेन, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिना, महता रिपुना, तरुवदुन्मूलयितुं सुकरेण भूयते ॥ ५० ॥
कोषः— 'समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः । प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सुवृष्टिकः' इत्यमरः। 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफाताराऽन्तिकादिषु' इति वैजयन्ती। 'वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः' इत्यमरः। 'रिपौ वैरिम्पत्सारिद्विषद्द्द्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः ॥ ५० ॥
सारार्थः— यथा झञ्झावातवेगस्याघातेन पीडितोऽत एव शनैः शनैः परिशिथिल-त्रुटितशिफासमूहो वृक्षः वायुनोन्मूल्यते, तथैव विरक्तमन्त्रिवर्गपरित्यक्तः शत्रुरपि समयप्रतीक्षकेण शान्तिमत्ता जनेन जेतुं सुकरो भवति ॥ ५० ॥
भाषार्थः दिल फटने की हवा से धक्का खाया हुआ धीरे-धीरे मन्त्री वगैरह रूपी जड़ जिसकी उखड़ गयी है, ऐसा बड़ा भी वैरी रहमदिल वाले आदमी द्वारा वृक्ष (पेड़) के समान उखाड़ने में सरल होता है ॥ ५० ॥

नन्वन्तर्भेदमात्रेण कथं सुसाध्यस्तत्राह—

अणुरप्युपहन्ति विग्रहः प्रभुमन्तःप्रकृतिप्रकोपजः ।
अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुशाखाऽन्तनिघर्षजोऽनलः ॥ ५१ ॥

अणुरिति । अणुरल्पोऽप्यन्तःप्रकृतिप्रकोपजोऽन्तरङ्गामात्याद्यपरागसमुत्थः । 'प्रकृतिः पञ्चभूतेषु स्वभावे मूलकारणे । छन्दःकारणगुह्येषु मन्त्र्यमात्यादिकेष्वपि ॥' इति वैजयन्ती । विग्रहो वैरं प्रभुमुपहन्ति नाशयति । अत्र दृष्टान्तमाह—तरुशाखान्तानां विघर्षो घर्षणं तज्जोऽनलोऽग्निः । भूधरं गिरिमखिलं साकल्येन हिनस्ति हि दहतीत्यर्थः । अत्रोपमानोपमेयसमानधर्माणां प्रतिबिम्बतया निर्देशेन दृष्टान्तालङ्कारः ।

अन्वयः— अणुः अपि, अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः, विग्रहः, प्रभुम्, उपहन्ति । हि, तरुशाखाऽन्तनिघर्षजः, अनलः, अखिलं, भूधरं, हिनस्ति ॥ ५१ ॥

सुधा— अणुः = स्वल्पः, अपि = किल, अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः = अन्तरङ्गामात्यादिविरक्तिजनितः, विग्रहः = विरोधः, (कर्ता), प्रभुं = स्वामिनं, राजानमित्यर्थः । उपहन्ति = नाशयति । तथाहि—हि = यथा, तरुशाखाऽन्तनिघर्षजः = वृक्षशाखाऽग्रसङ्घर्षजोत्थः, अणुः = स्फुलिङ्गः, अपि, विग्रहः = ग्रहीतुमशक्यः, शमयितुमसाध्य इत्यर्थः । अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः = वृक्षमध्यवर्द्धूर्ध्वविकारजातः, अनलः = अग्निः, अखिलं = सकलं, निरवशेषमित्यर्थः । भूधरं = गिरिम, हिनस्ति = ध्वंसयति, दहतीत्यर्थः । अर्थात् पर्वतं यथा स्वावयवोत्पन्नसङ्घर्षजवह्रिर्दहति न कस्यापि पर्वतदहनाय वह्निनेपावश्यकता, तथैव विरुद्धमन्त्रिवर्गावियुक्तं राजानं स्वान्योऽन्य-विरोध एव नाशयति । नान्यस्य भेदार्थं गूढचरप्रेषणावश्यकतेति ॥ ५१ ॥

१२२ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

**समासः—**अन्तःप्रकृतीनां प्रकोपः, अन्तःप्रकृतिप्रकोपः, तस्माञ्जातोऽन्तःप्रकृतिप्रकोपजः। तरूणां शाखास्तरुशाखास्तासामन्ता इति तरुशाखाऽन्तास्तेषां निघर्षाज्जातो यः स तरुशाखान्तान्तनिघर्षजः ॥ ५१ ॥

**व्याकरणम्—**उपहन्ति = उप + हन् + लट् । हिनस्ति = हिस् + लट् + झस् ॥

**वाक्यान्तरम्—**अणुनाऽप्यन्तःप्रकृतिप्रकोपजेन विग्रहेण प्रभुरुपहन्यते। हि तरुशाखाऽन्तनिघर्षजेनानलेनाखिलो भूधरो हिंस्यते ॥ ५१ ॥

कोषः—'स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु । स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः' इत्यमरः । 'अस्त्रियां समरानीकरणाः समरविग्रहौ' इत्यमरः । 'भूधरः पर्वतः शैलौ गिरिगोत्राचलादयः' इति कोषः । 'प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यादामात्यादिस्वभावयोः' इति मेदिनी ॥ ५१ ॥

**सारार्थः—**यस्य राज्ञः स्वकीयमन्त्रिमण्डले मिथो न मैत्री स स्वयं नश्यति। यथा पर्वतोपरि जायमानशमीवृक्षशाखादिसङ्घर्षणाज्जातोऽग्निः स्वाधारं पर्वतमेव दहतीति ॥ ५१ ॥

**भावार्थः—**अपने मन्त्रियों के बीच में जरा भी विगाड़ हो तो वह मालिक को चौपट कर देती है । पर्वत पर वृक्षों की डारों की रगड़ से पैदा हुई आग समूचे पर्वत (पहाड़) को जला देती है ॥ ५१ ॥

तथापि कथं वर्द्धमानं शत्रुमुपेक्षेतेत्याशङ्क्य दुर्विनीतत्वादित्याह—

मतिमान्विनयप्रमाथिनः समुपेक्षेत समुन्नतिं द्विषः ।
सुजयः खलु तादृगन्तरे विपदन्ता ह्यविनीतसम्पदः ॥ ५२ ॥

मतिमानिति । मतिमान्प्राज्ञः । विनयं प्रमथ्नातीति विनयप्रमाथिनो दुर्विनीतस्य द्विषः समुन्नतिं वृद्धिं समुपेक्षेत । उपेक्षायाः फलमाह—तादृगविनीतोऽन्तरे क्वचिद्रन्ध्रे सुजयः सुखेन जेतुं शक्तः खलु । हि यस्मादविनीतसम्पदो विपदन्ताः विपन्मर्यादाकाः । अनर्थोदर्का इत्यर्थः ॥ ५२ ॥

**अन्वयः—**मतिमान्, विनयप्रमाथिनः, द्विषः, समुन्नतिं, समुपेक्षेत । तादृग्, अन्तरे, सुजयः, खलु । हि, अविनीतसम्पदः, विपदन्ताः ( भवन्ति ) ॥ ५२ ॥

**सुधा—**मतिमान् = धीमान्, विचारवानित्यर्थः । विनयप्रमाथिनः = विनयहीनस्य, अनयस्य, उद्धतस्येत्यर्थः । द्विषः = शत्रोः, समुन्नतिम् = अभ्युदयं, समुपेक्षेत = न तदर्थचिन्तितो भवेदिति भावः । तादृग् = उद्धतः, शत्रुरिति शेषः । अन्तरे = मध्ये, एवं, सुजयः = सुखेन जेतुं योग्यः, खलु = किल । हि = यतः, अविनीतसम्पदः = उद्धतैश्वर्याणि, विपदन्ताः = दुःखपरिणामाः भवन्तीति शेषः । धनमपि विचारवतां विनयिनामेव सुखावसानं, नहि = मद्योद्धतस्येत्यर्थः ॥ ५२ ॥

**समासः—**विनयं प्रमथ्नातीति विनयप्रमाथी, तस्य विनयप्रमाथिनः । विपद् अन्ते यासां विपदन्ताः । अविनीतस्य सम्पदोध्ऽविनीतसम्पदः ॥ ५२ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् १२३

व्याकरणम्—समुपेक्षेत = सम् + ईक्ष् + लिङ् ॥ ५२ ॥
वाच्यान्तरम्—मतिमन्ता विनयप्रमाथिनो द्विषः समुन्नतिः समुपेक्ष्येत, तादृशा-
ऽन्तरे सुजयेन भूयते । ह्यविनीतसम्पद्भिर्विपदन्ताभिभूयते ॥ ५२ ॥
कोषः—‘रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः’ इत्यमरः ॥
सारार्थः—उद्धतस्य शत्रोरभ्युदयमवलोक्य विचारवान् जनश्चिन्तां तत्पराज-
यार्थं न कुर्यात्, अपि तु मदोद्धतो रिपुः स्वयं सुखेन पराजितो भवति । यस्मात्
कारणाद् उद्धतस्य जनस्यैश्वर्याणि दुःखवसानान्येव भवन्ति ॥ ५२ ॥
भाषार्थः—बुद्धिमान् आदमी को चाहिये कि अपने उद्धत शत्रु की उन्नति
को देखकर न घबराये। क्योंकि, उद्धत शत्रु बीच ही में मौत से मात होने के
लायक हो जाता है। क्योंकि बेरहम दिलवाले लोगों की बदौलत आखिर में
विपत्ति हो ही जाती है ॥ ५२ ॥
कथं दुर्विनीतस्य शत्रोः सुजयत्वमित्याशङ्क्य भेदजर्जरितत्वादित्याह—
लघुवृत्तितया भिदां गतं बहिरन्तश्च नृपस्य मण्डलम् ।
अभिभूय हरत्यनन्तरः शिथिलं कूलमिवापगारयः ॥ ५३ ॥
लघ्विति । लघुवृत्तितया स्वस्य दुर्वृत्तिरूपतया बहिर्मित्रादिजनपदेष्वन्तर-
मात्यादिषु च भिदां भेदं गतम् । ‘विद्भिदादिभ्योऽङ्’ इत्यङ्प्रत्ययः । नृपस्य
मण्डलं राष्ट्रमनन्तरः सन्निहितो जिगीषुरापगारयो नदीवेगः शिथिलमन्तर्भेदर्जर्जर-
कूलमिवाभिभूयाक्रम्य हरति ॥ ५३ ॥
अन्वयः—अनन्तरः, लघुवृत्तितया, भिदां, गतं, बहिः, अन्तः, च, नृपस्य,
मण्डलम्, अभिभूय, आपगारयः, शिथिलं, कूलम्, इव, हरति ॥ ५३ ॥
सुधा—अनन्तरः = सन्निहितः जिगीषुरित्यर्थः । प्रतिपक्षीति यावत् (कर्ता) ।
लघुवृत्तितया = क्षुद्रवृत्तितया, नीचाचारतयेति यावत् । भिदां गतं = भेदं प्राप्तं
मिथो विभक्तचित्तमित्यर्थः । बहिः = मित्रादिषु, अन्तः = मन्त्रिवर्गेषु, नृपस्य = राज्ञः,
मण्डलं = राष्ट्रम्, अभिभूय = आक्रम्य, हरति = नाशयति । यथा, अनन्तरः =
तटनिकटवर्ती, आपगारयः = नदीवेगः (कर्त्ता), लघुवृत्तितया = नीचवृत्तित्वेन,
भिदां = भिन्नतां, गतं = यातम्, बहिः = तटात्किञ्चिद्वाह्यप्रदेशेऽपि, अन्तः = नदी-
मध्येऽपि; नृपस्य = नरपेयस्य, जलस्येति शेषः । मण्डलं = समूहम्, अभिभूय =
परितो भ्रामयित्वाऽऽवर्त्तरूपेणेत्यर्थः । अत एव शिथिलं = जर्जरं कूलं = वेलां,
(नदी) तटमिति यावत् वा, हरति = पातयति, तथैवेति ॥ ५३ ॥
समासः—लघ्वी वृत्तिर्यस्य स लघुवृत्तिस्तस्या भावस्तत्ता लघुवृत्तिता, तया
लघुवृत्तितया । आपगाया रयः आपगारयः ॥ ५३ ॥
व्याकरणम्—अभिभूय = अभि + भू + क्त्वा + ल्यप् ॥ ५३ ॥

१२४ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीय

वाच्यान्तरम् — अनन्तरेण; लघुवृत्तितया भिदां गतं बहिरन्तश्च नृपस्य मण्डलं अभिभूय, आपगारयेण शिथिलं कूलमिव ह्रियते ॥ ५३ ॥

कोषः — 'भेदोपजापावुपधा' इत्यमरः। 'कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु' इत्यमरः। 'स्रोतस्वती द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा' इत्यमरः। 'रंहस्तरसी तु रयः स्यदः जव' इत्यमरः ॥ ५३ ॥

सारार्थः — राज्ञो नीचाचारप्रचारतया विरक्तैर्मन्त्रिप्रभृतिभिर्भिन्नं राजानं समयं गम्य समयप्रतीक्षकः समीपवर्ती जिगीषुः प्रयासं विनैव तं ध्वंसयति। यथा निम्नगवर्ति शिथिलं तीरं नदीवेगः खण्डयति, तथैवेति ॥ ५३ ॥

भाषार्थः — नीच आचरण के कारण पृथक् हो गये हैं मन्त्री और मित्रगण जिस के ऐसे राजा के राज्य को दूसरे जीतने वाले प्रतिपक्षी झट चढ़ाई करके चौपट कर देते हैं। जैसे नदी का वेग दोनों किनारों को काटकर गिरा देता है ॥ ५३ ॥

अनुशासतमित्यनाकुलं नयवर्त्माकुलमर्जुनाग्रजम् ।
स्वयमर्थ इवाभिवाञ्छितस्तमभीयाय पराशरात्मजः ॥ ५४ ॥

अन्विति। इतीत्थमाकुलमरिनिकारस्मरणक्षुभितमर्जुनाग्रजं भीमसेनं नयवर्त्म नीतिमार्गमनाकुलमसङ्कीर्णं यथा तथाऽनुशासतमुपदिशन्तम् । 'जक्षित्यादयः षट्' इत्यभ्यस्ताच्छतुर्नुंमभावः । तं युधिष्ठिरं पराशरात्मजो वेदव्यासः। स्वयमभिवाञ्छितोऽर्थ इव साक्षान्मनोरथ इवेत्युत्प्रेक्षा। अभीयाय प्राप्तः ॥ ५४ ॥

अन्वयः — पराशरात्मजः, इति आकुलम्, अर्जुनाग्रजं, नयवर्त्म, अनाकुलम्, अनुशासतं, तं स्वयम्, अभिवाञ्छितः, अर्थः, इव, अभीयाय ॥ ५४ ॥

सुधा — पराशरात्मजः = पराशरपुत्रः व्यास इत्यर्थः। इति = एवम्, पूर्वोक्तक्रमेणेत्यर्थः। आकुलं = खिन्नं, शत्रुकृताक्षेपक्षोभ्यप्रमित्यर्थः। अर्जुनाग्रजम् = भीमं, नयवर्त्म=नीतिमार्गम्, एवमुचितमेवं स्वन्मतमनुचितमिदानीमितिरूपम्, अनाकुलं=सुप्रसन्नं, यथा स्यात्तथा. स्वयं निश्चिन्तो भूत्वेति भावः। अनुशासतम्=उपदिशन्तं, तं=युधिष्ठिरं प्रति, स्वयं = साक्षात्, शरीरधारीत्यर्थः। अभिवाञ्छितः=अभिलषितः, अर्थः=प्रयोजनमिव, अभीयाय=प्राप्तः। अर्थात् युधिष्ठिरस्येतःपूर्वत एवेदमीष्टं, यद्यधुना व्यास आगच्छेत् तदा सर्वदा मम शुभं भविष्यतीति इच्छाऽनन्तरमेव व्यासमागतमवलोकितवानिति भावः ॥ ५४ ॥

समासः — न आकुलः यथा तथाऽनाकुलम्। नयस्य वर्त्म नयवर्त्म, तत्। अर्जुनस्याग्रजः अर्जुनाग्रजस्तम् अर्जुनाग्रजम्। पराशरस्यात्मजः पराशरात्मजः ॥ ५४ ॥

व्याकरणम् — अनुशासतम् = अनु + शास् + शतृ। अभीयाय = अभि + इण् + लिट् ।

वाच्यान्तरम् — पराशरात्मजेन स्वयमभिवाञ्छितेनार्थेनेव, भीममनुशास्तु स युधिष्ठिरः अभीये ॥ ५४ ॥

सर्गः १ ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२५

कोषः—'खिन्नो व्यग्रोऽसुखी क्लेशी चाकुलश्चिन्तितो मतः' इति कोषः । 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः । 'अर्थः प्रयोजने भाव' इति कोषः ॥

सारार्थः—यदा युधिष्ठिरः वनेचरवदननिवेदितवचनश्रवणस्मृतिजायमानखेद-खिन्नं भीमं स्वनीतिरीत्योपदिशति स्म तदानीमेव शरीरधारी मनोरथ इव व्यासः समागतः ॥ ५४ ॥

भाषार्थः—इस तरह घबड़ाये हुए भीम के प्रति स्थिरचित्त से नीति का रास्ता बताते हुए महाराज युधिष्ठिर के पास खुद मनोरथस्वरूप श्रीव्यासजी आ पहुँचे ॥

अथ युग्मेनाह— मधुरैरवशानि लम्भयन्नपि तिर्यञ्चि शमं निरीक्षितैः । परितः पटु बिभ्रदेनसां दहनं धाम विलोकनक्षमम् ॥ ५५ ॥

मधुरैरिति—मधुरैः शान्तैर्निरीक्षितैरवलोकनैः । नपुंसके भावे क्तः । न विद्यते वशमायत्तत्वं येषां तान्यवशानि प्रतिकुलानि । 'वशमायत्ततायां च' इति विश्वः । तिर्यञ्चि मृगपक्ष्यादीनि शमं शान्ति लम्भयन्प्रापयन् । 'लभेर्नुम्' इति नुमागमः । 'गत्यर्थ—' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । परितः पटूज्ज्वलमेनसाम् । दह्यतेऽनेनेति दहनं निवर्तकं तथाऽपि विलोकनक्षमं दर्शनीयम् । वह्नयादिविलक्षणमिति भावः । धाम तेजो बिभ्रत् ॥ ५५ ॥

अन्वयः—मधुरैः, निरीक्षितैः, अवशानि, अपि, तिर्यञ्चि, शमं, लम्भयन्, परितः पटु, एनसां, दहनं विलोकनक्षमं, धाम, बिभ्रत् ( ददृशे ) ॥ ५५ ॥

सुधा—मधुरैः=शान्तैः, प्रेमपूर्णैरिति वा अक्रूरैरिति यावत् । निरीक्षितैः=अवलोकनैः, अवशानि=स्वतन्त्राणि, अपरप्रत्ययकराणीत्यर्थः, अपि, तिर्यञ्चि=पशुपक्षिसमूहान्, शमं=शान्ति, लम्भयन्=प्रापयन्, पुनः, परितः = समन्तात्, पटु = उज्ज्वलम्, एनसां = पापानां, दहनं = ज्वालकं, तथाऽपि, विलोकनक्षमं = दर्शनाहं, धाम = तेजः, बिभ्रद् = दधत्, व्यासः ( ददृशे इति ) ॥ ५५ ॥

समासः—विलोकेने क्षमं, विलोकनक्षमम् ॥ ५५ ॥

व्याकरणम्—लम्भयन्=लभ् + णिच् + शतृ + नुम् । बिभ्रद् = भृ + शतृ ॥५५॥

वाच्यान्तरम्—मधुरैर्निरीक्षितैरवशान्यपि तिर्यञ्चि शमं लम्भयन्तं, धाम बिभ्रतं व्यासं ( ददर्श ) ॥ ५५ ॥

कोषः—'स तिर्यङ्चस्तिरोऽञ्चति' इत्यमरः । 'कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरित-दुष्कृतम्' इत्यमरः ॥ ५५ ॥

सारार्थः—द्वैतवने यत्र युधिष्ठिरः सपरिवारोऽतितिष्ठत्, यत्र प्रकृत्या चञ्चला अपि नरं निरीक्ष्य व्याधबुद्ध्या द्रुतं पलायनपराः परस्परविरोधिनोऽपि ये पशु-पक्षिण आसन्, तान् परमसौम्यनयनावलोकेन शान्तान् कुर्वन् पापप्रणाशकं तेजः-पुञ्जं दधद् व्यासो युधिष्ठिरजिज्ञासया समागतः ॥ ५५ ॥

१२६ | किरातार्जुनीयम् | [ द्वितीयः

भाषार्थः— स्वच्छन्द पशु-पक्षियों को भी अपने मीठे अवलोकन से शान्त करते हुए और पापों को नाश करने वाले, चमकदार तथा दर्शनीय तेज को धारण किये हुए व्यास युधिष्ठिर के यहाँ उपस्थित हुए ॥ ५५ ॥

सहसोपगतः सविस्मयं तपसां सूतिरसूतिरापदाम्।
ददृशे जगतीभुजा मुनिः स वपुष्मानिव पुण्यसञ्चयः ॥ ५६ ॥

सहसेति । पुनः सहसोपगतोऽकस्मादागतस्तपसां सूतिः प्रभव आपदामसूतिरप्रभवः । निवर्तकः इति यावत् । स मुनिर्व्यासो वपुष्मान्देहधारी पुण्यसञ्चयः पुण्य-राशिरिवेत्युत्प्रेक्षा । जगतीभुजा राज्ञा सविस्मयं ददृशे दृष्टः ॥ ५६ ॥

अन्वयः— सहसा, उपगतः, तपसां सूतिः, आपदां, असूतिः, सः, मुनिः, वपुष्मान्, पुण्यसञ्चयः इव, जगतीभुजा, सविस्मयं ददृशे ॥ ५६ ॥

सुधा— सहसा = अकस्मात्, उपगतः = प्राप्तः, समागत इत्यर्थः । तपसां = तपश्चरणस्य, सूतिः = जनकः, आपदां = दुःखानाम्, असूतिः = अनुत्पादकः, विनाशक इत्यर्थः । सः = एवम्भूतः, मुनिः = योगी, व्यास इति शेषः । वपुष्मान् = देहवान्, पुण्यसञ्चयः = सुकृतराशिः, इव, जगतीभुजा = राज्ञा, युधिष्ठिरेणेति भावः, सविस्मयं = साश्चर्यं सचकितमित्यर्थः । अहो धन्या वयं, यदस्मिन्दुःखसमरे दुःस्तौघध्वंसकस्य व्यासस्य दर्शनमभवत् कवेदृशो धर्म आसीत् येन ममेदृक् सौभाग्यमुपस्थितं, लौकिकी गाथाऽपि सत्यैव 'एति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि' वा० रा० एवं सबहुचकितं, ददृशे = दृष्टः ॥ ५६ ॥

समासः— विस्मयेन सह यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । जगतीं भुनक्तीति जगतीभुक् तेन जगतीभुजा । पुण्यानां सञ्चयः पुण्यसञ्चयः ॥ ५६ ॥

व्याकरणम्— ददृशे = दृशेः कर्मणि लिट् ॥ ५६ ॥

वाच्यान्तरम्— जगतीभुक्, सहसोपगतं तपसां सूतिम्, आपदामसूतिम्, मुनिम्, वपुष्मन्तं पुण्यसञ्चयमिव ददर्श ॥ ५६ ॥

कोषः— 'अतर्किते तु सहसा' इत्यमरः । 'विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमंवे' इत्यमरः । 'तपः कृच्छ्रादिकर्म च' इत्यमरः । 'स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृष' इत्यमरः ॥ ५६ ॥

सारार्थः— यदा भीमं प्रति युधिष्ठिर उपदेशं ददाति स्म, तदानीमकस्मादपरिमेयपुण्यपुञ्जस्तपःप्रचारको व्यासस्तत्रोपस्थितो बभूव ॥ ५६ ॥

भाषार्थः— एकाएक (अचानक) पहुँचे हुए, तपस्याओं को पैदा करने वाले, विपत्तियों का संहार करनेवाले, देहधारी पुण्य के ढेर के जैसे महात्मा व्यास मुनि को बड़े अचरज के साथ महाराज युधिष्ठिर ने देखा ॥ ५६ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२७

अथोच्चकैरासनतः परार्ध्यादुद्यन् स धूतारुणवल्कलाग्रः ।
रराज कीर्णाकपिशांशुजालः शृङ्गात्सुमेरोरिव तिग्मरश्मिः ॥५७॥

अथेति । अथ दर्शनानन्तरम् । उच्चकैरुन्नतात्परार्ध्याच्छ्रेष्ठात् । ‘अर्ध्याद्यत्’ । ‘परावरार्धमोत्तमपूर्वाच्च’ इति यत्प्रत्ययः । आसनतः सिंहाशनादुद्यन्नुत्तिष्ठन्नत एव धूतानि कम्पितान्यरुणानि वल्कलाग्राणि यस्य स तथोक्तः । स नृपः कीर्णं विस्तृतमाकपिशमंशुजालं यस्य स तथोक्तः सुमेरोः शृङ्गादुद्यंस्तिग्मरश्मिरिव रराज ॥ ५७ ॥

**अन्वयः—**अथ उच्चकैः, परार्ध्याद्, आसनतः, उद्यन्, धूतारुणवल्कलाग्रः, सः, कीर्णाकपिशांशुजालः सुमेरोः शृङ्गाद् उद्यन् तिग्मरश्मिरिव रराज ॥ ५७ ॥

**सुधा—**परार्ध्यात् = महामूल्यवत इत्यर्थः । आसनतः = पीठात्, सिंहासनादित्यर्थः । उद्यन् = उत्तिष्ठन्, अकस्मादागतं व्यासं विलोक्य ससम्भ्रमं सिंहासनादुत्थित इत्यर्थः । अत एव, धूतारुणवल्कलाग्रः = कम्पितरक्तवृक्षत्वक्प्रान्तः, सः = युधिष्ठिरः, सुमेरोः = सुवर्णाद्रेः, शृङ्गाद् = शिखराट्, उद्यन्, अत एव कीर्णाकपिशांशुजालः = व्याप्तपीतवर्णकिरणनिकरः, तिग्मरश्मिः = सूर्यः, इव, रराज = शुशुभे । अत्रेतः पूर्ववृत्तान्तस्य दुःखरूपत्वाद्, अतः परं सम्भ्युदयलाभसम्भवाद् भिन्नेन पद्येन कविर्वर्णयति । इदं वंशस्थवृत्तम् । तल्लक्षणञ्च ‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’ इति ॥

**समासः—**वल्कलस्याग्राणि वल्कलाग्राणि, अरुणानि वल्कलाग्राणि, इत्यरुणवल्कलाग्राणि, धूतान्यरुणवल्कलाग्राणि यस्य स धूतारुणवल्कलाग्रः । अंशुनां जालम् अंशुजालम्, आसमन्ताद्भावेन कपिशं पीतमंशुजालमिति आकपिशांशुजालं, कीर्णे आकपिशांशुजालं यस्य स कीर्णाकपिशांशुजालः । तिग्मा रश्मयो यस्य स तिग्मरश्मिः ॥ ५७ ॥

**व्याकरणम्—**उद्यन् = उद् + इण् + शतृ । रराज = राज् + लिट् ॥ ५७ ॥

**वाच्यान्तरम्—**अथ उच्चकैः परार्ध्यादासनात् उद्यता, धूतारुणवल्कलाग्रेण तेन सुमेरोः शृङ्गादुद्यता कीर्णाकपिशांशुजालेन तिग्मरश्मिनेव रेजे ॥ ५७ ॥

कोषः—‘पीठमासनम्’ इत्यमरः । ‘मुख्यवर्येवरेण्याश्च प्रवर्होऽनवराध्यवत् । परार्ध्याग्रप्रामहरप्राग्रयाग्रयीयमग्रियम्’ इत्यमरः । ‘वल्कद्रुत्वगित्युकम्’ इति कोषः । ‘कदारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गी कद्रुपिङ्गलौ’ इत्यमरः ॥ ५७ ॥

**सारार्थः—**यथा सुमेरोः शृङ्गादुदितः सूर्यो भाति, तथैवासनादुत्थितो युधिष्ठिरः शुशुभे ॥ ५७ ॥

भाषार्थः व्यासजी को देखने के बाद झट ऊँचे अच्छे आसन पर से उठे हुए, इसीसे डोलता हुआ लाल पेड़ की छाल के वस्त्र का किनारा है जिसका, ऐसे युधिष्ठिर उस समय सुमेरु के शिखर से उदय हुए, पीली किरण समूहों से दिगन्त को ढाँकते हुए सूर्य के समान शोभित हुए ॥ ५७ ॥

१२८ किरातार्जुनीयम् । [द्वितीयः

अवहितहृदयो विधाय सोऽर्हामृषिवदृषिवरे गुरूपदिष्टाम्।
तदनुमतमलञ्चकार पश्चात् प्रशम इव श्रुतमासनं नरेन्द्रः॥ ५८॥

अवहितेति। स नरेन्द्रोऽवहितहृदयोऽप्रमत्तचित्तः सन्। ऋषिवरे मुनिश्रेष्ठे। ऋषिवदृष्यार्हाम्। अर्हार्थे वतिप्रत्ययः। गुरूपदिष्टाम्। शास्त्रीयामित्यर्थः। अर्हा पूजां। 'गुरोश्च हलः' इत्यकारप्रत्ययः। विधाय पश्चादनन्तरं तदनुमतं तेनानुज्ञातमासनम्। प्रशमः शान्तिः श्रुतं शास्त्रश्रवणमिव। अलञ्चकार। उक्तं च—'प्रशमस्तस्य भवत्यलङ्क्रिया' इति। मुन्याज्ञयोपविष्टवानित्यर्थः ॥ ५८॥

अन्वयः—सः, नरेन्द्रः, अवहितहृदयः, (सन् ), ऋषिवरे, ऋषिवद्, गुरूपदिष्टाम्, अर्हा विधाय, पश्चात्, तदनुमतम्, आसनम्, प्रशमः, श्रुतम्, इव, अलञ्चकार।

सुधा—सः = युधिष्ठिरः, नरेन्द्रः = राजा, अवहितहृदयः = सावधानचित्तः सन्, ऋषिवरे = योगिश्रेष्ठे, मुनिवरे, व्यास इत्यर्थः। ऋषिवद् = ऋषियोग्यां, गुरूपदिष्टां = गुरुपदेशानुसारां, शास्त्रविहितामित्यर्थः। यथा (पाद्यं, मधुपर्कः, आचमनीयं, स्नानीयं, भोज्यं, पुनराचमनीयं, शयनं चेत्यादि, सर्वविधरूपाम्) अर्हाम् = पूजां, विधाय = कृत्वा, पश्चात् = पूजाऽनन्तरं, सुस्थे मुनौ, तदनुमतं = तदनुज्ञातं, व्यासेन निर्दिष्टम्, आसनम् = पीठम्, प्रशमः = शान्तिः, श्रुतं = शास्त्रश्रवणम्, इव, अलञ्चकार = परिगृहीतवान्, व्यासपूजां कृत्वा तदाज्ञया स्वयमप्युपविष्ट इत्यर्थः ॥ ५८ ॥

पद्यपरिचयः—इदं 'पुष्पिताग्रा' नाम वृत्तम्। इदमर्धसमम, अथाधं समं यस्य तत्, तथाहि = प्रथमपादलक्षणं तृतीयपादलक्षणेन समम्। द्वितीयपादलक्षणं तु चतुर्थेन सममिति भावः। ततस्तल्लक्षणञ्च 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति। अस्यायामाशयः—विषमे प्रथमतृतीयचरणे, नगणनगणरगणयगणा भवन्ति, समे च चरणेऽर्थात् द्वितीयचतुर्थपादयोः नगणजगणजगणरगणा एको गुरुश्चैते यत्र पद्यार्धे; तत्पुष्पिताग्रा नाम वृत्तम्। प्रकृतौ यथा—

समासः—अवहितं हृदयं यस्य सः अवहितहृदयः। ऋषिषु प्रवरः ऋषिवरः तस्मिन् ऋषिवरे। गुरुणोपदिष्टा या सा तां गुरूपदिष्टाम् ॥ ५८ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२६

व्याकरणम्--विधाय = वि + धा + क्त्वा + ल्यप् । अलञ्चकार = अलं + कृ + लिट् ॥ ५८ ॥

वाच्यान्तरम्--तेन नरेन्द्रेणावहितहृदयेन सता, ऋषिप्रवरे ऋषिवदर्हा विधाय तदनुमतमासनं प्रशमेन श्रुतमिवालञ्चक्रे ॥ ५८ ॥

कोषः--‘चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मन’ इत्यमरः । ‘पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्याऽर्चाऽर्हणाः समाः’ इत्यमरः । ‘श्रुतं शास्त्रावधृतयोः’ इत्यमरः ॥ ५८ ॥

सारार्थः--व्यासं समागतं विलोक्यासनादुत्थाय मन्वादिस्मृतिप्रोक्तगुरुजनोचितसत्कारेण तं सन्तोष्य स्वयमपि युधिष्ठिरस्तेनानुज्ञातः ( स्वमप्यासन उपविश एवम् ) आसने उपविवेश ॥ ५८ ॥

भाषार्थः--वह महाराज युधिष्ठिर स्थिरचित्त होकर, ऋषिमुनियों की जैसी होनी चाहिए वैसी गुरुजनों के मुख से निकली हुई, व्यास की पूजा ( अर्घ्य, पाद्य, आसन, भोजन इत्यादि ) करके उन्हीं की आज्ञा से आसन पर बैठे ॥ ५८ ॥

व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठस्तिष्ठन्मुनेरभिमुखं स विकीर्णधाम्नः । तन्वन्तमिद्धमभितो गुरुमंशुजालं लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशाङ्कमूर्तेः ॥ इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये द्वितीयः सर्गः॥ २ ॥

व्यक्तेति । व्यक्तोदितैः स्फुटोद्गतैः स्मितमयूखैर्विभासितावोष्ठौ यस्य स तथोक्तः । विकीर्णधाम्नो विस्तीर्णतेजसो मुनेरभिमुखं तिष्ठन् स नृपः । इद्धं दीप्तमंशुजालं तन्वन्तं गुरुं गीष्पतिम् ; ‘गुरुर्गीष्पतिपित्रादौ’ इत्यमरः । ‘अभितः परितः-’ इत्यादिना द्वितीया । अभितोऽभिमुखम् । तिष्ठत इति शेषः । सकलस्य सम्पूर्णस्य शशाङ्को मूर्तिर्यस्य तस्येन्दोर्लक्ष्मीमुवाह वहतिस्म । अत्रोपमेयस्य राज्ञ उपमानेन्दुधर्मेण लक्ष्म्याः साक्षात्सम्बन्धासम्भवात्तत्सदृशीं लक्ष्मीमिवेति प्रतिबिम्बकरणक्षेपादसम्भवद्वस्तुसम्बन्धारूढार्थवृत्तिर्निदर्शनालङ्कारः । तदुक्तम्—‘प्रतिबिम्बस्याकरणं सम्भवता यत्र योगेन । तत्साम्यं सम्भवता निदर्शना सा द्विधाऽभिमता ॥’ इति ॥ इति मल्लिनाथसूरिविरचितायां घण्टापथव्याख्यायां द्वितीयः सर्गः ॥

अन्वयः—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः, विकीर्णधाम्नः, मुनेः, अभिमुखं, तिष्ठन् सः, इद्धम्, अंशुजालं, तन्वन्तं, गुरुम्, अभितः, सकलस्य, शशाङ्कमूर्तेः, लक्ष्मीम्, उवाह ॥ ५९ ॥

सुधा—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः = स्पष्टनिर्गतमन्दहास्यहेतुकदन्तपङ्क्तिकिरणशोभितदशनच्छदः, विकीर्णधाम्नः = परितः प्रसृततेजसः, मुनेः = व्यासस्य, अभिमुखं = संमुखं, तिष्ठन्, सः = युधिष्ठिरः, इद्धं = दीप्तं, चञ्चदित्यर्थः । अंशुजालं = किरणनिकरं, तन्वन्तं = विस्तारयन्तं, गुरुम् = बृहस्पतिम्, अभितः = अभिमुखस्थि-

१३० | किरातार्जुनीयम्। | [ द्वितीयः-

तस्य, सकलस्य = कलापरिपूर्णस्य, वा पूर्णस्य, शशाङ्कमूर्तेः=चन्द्रबिम्बस्य, लक्ष्मी= शोभाम्, उवाह = वहति स्म, यथा गुरुसम्मुखस्थितचन्द्रो भवति तथैव व्यासाभि- मुखो युधिष्ठिर इत्यर्थः ॥ ५९ ॥

समासः—स्मितस्य मयूखाः स्मितमयूखाः, व्यक्तं यथा स्यात्तथा उदिता व्यक्तो- दिता ये स्मितमयूखास्ते व्यक्तोदितस्मितमयूखास्तैर्विभासितौ ओष्ठौ यस्य स व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः। विशीर्णं धाम यस्य स विशीर्णधामा तस्य विशीर्णधाम्नः। अंशूनां जालमंशुजालम्। कलाभिः सहितः सकलस्तस्य। शश एवाङ्को यस्यां सा शशाङ्का, शशाङ्का मूर्तिर्यस्य स शशाङ्कमूर्तिश्चन्द्रस्तस्य शशाङ्कमूर्तेः ॥

व्याकरणम् -तिष्ठन् = ष्ठा + लट् + शतृ । उवाह = वह् + लिट् ॥ ५९ ॥

वाक्यान्तरम्—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठेन विशीर्णधाम्नो मुनेरभिमुखं तिष्ठता तेनंशुमंशुजालं तन्वन्तं गुरुमभितः सकलस्य शशाङ्कमूर्तेर्लक्ष्मीरुहे ॥ ५९॥

कोषः—'स्म मनाक् स्मितम्' इत्यमरः । 'किरणोस्रमयूस्वांशुगभस्तिघृणिघृष्णयः' इत्यमरः 'ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी' इत्यमरः । 'बृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर्धिषणो गुरुः' इत्यमरः ॥ ५९ ॥

सारार्थः—यथा बृहस्पतेः सम्मुखे वर्तमानस्य पूर्णचन्द्रस्य शोभा जायते तथैव व्यासाभिमुखोपविष्टस्य युधिष्ठिरस्य ओद्यभूवेति भावः ॥ ५९ ॥

भाषार्थः—जैसे अपने किरणों को फैलाते हुए वृहस्पति के सामने चन्द्रमा की शोभा होती है, ठीक वैसे ही परम प्रखर तेजवाले व्यास मुनि के सामने बैठे हुए महाराज युधिष्ठिर शोभित होते थे ॥ ५९ ॥

वृत्तपरिचयः—इदं वसन्ततिलकसंज्ञं वृत्तम्—तल्लक्षणञ्च—'उक्तं वसन्ततिलका तभजा जगौ गः'—इति। अथात्र तत्प्रतीतिः—

एवं समवृत्तत्वाच्चतुर्ष्वपि पादेषु विज्ञेयं विज्ञैः।

इति मिश्रोपनामकेन श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृता द्वितीयसर्गस्य सुधाव्याख्या परिपूर्णेति ।

महाकविभारविप्रणीतं

किरातार्जुनीयम्

( तृतीयः सर्गः )

महामहोपाध्याय मल्लिनाथसूरिविरचितया 'घण्टापथ'-व्याख्यया
पं० श्रीगङ्गाधरशर्मकृतया 'सुधा'-व्याख्यया च सहितम्

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page contains no text.)