मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

कामन्दकी—जानामि तां वार्ताम् । इदं तावत्प्रसिद्धमेव यथा नन्दनाय मालतीं प्रार्थयमानं भूरिवसुर्नृपतिमुक्तवान् 'प्रभवति निज- कन्यकाजनस्य महाराजः' इति । मकरन्दः—अस्त्येतत् । कामन्दकी—अद्य च राज्ञा स्वयमेव मालती दत्तेति संप्रत्येव पुरुषेणावेदितम् । तद्वत्स, वाक्प्रतिष्ठानि देहिनां व्यवहारतन्त्राणि वाचि पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः सर्वथा जनानामायतन्ते । सा च भूरिवसोर्वागनृतात्मिकैव । न खलु महाराजस्य निजकन्यका मा- लती । कन्यकाप्रदाने च नृपतयः प्रमाणमिति नैवंविधो धर्माचारस- मयः । तस्मादवस्थितमेवैतत् । कथं च । मामनवधानां मन्यसे पश्य । मित्यर्थः ॥ कामन्दकी—जानामीति । अस्त्येवैषा वार्ता । तथापि मालतीं दत्तवतो राज्ञः परस्वप्रतिपादनेऽधिकाराभावादधिकारवता च पित्रा मनःपूर्वक- मदत्तत्वादिदानीमपि पूर्ववदाशास्त्येवेति नैतावता भेतव्यमित्यर्थः । कथं पित्रा निश्चितं न दत्तेत्याशङ्क्य तद्वचनपर्यालोचनयापि वरीतुं तावदस्त्येषा प्रसिद्धिरि- त्याह—इदं तावदिति ॥ मकरन्दः । अस्त्येतत् । मयापि श्रुतमित्यर्थः । अद्यतनोऽपि वृत्तान्तो राज्ञा स्वयमेव मालती दत्ता न तु पित्रा तत्प्रदानाधि- कारिणेत्येवंरूपः श्रुत एवेत्याह ॥ कामन्दकी—अद्य चेति । ननु यद्यपि स्वयमेवाद्य राज्ञा दत्ता न भूरिवसुना तथापि पूर्वमेव प्रभवतीत्यादिवाक्येन तस्या- प्यनुमतिः प्रतीयत इत्याशङ्क्य तद्वचनस्य चलात्मकतया वञ्चनार्थं प्रयुक्तत्वान्न तेन व्यवहारशुद्धिरिति वक्तुं प्रथमं लोकव्यवहारस्य प्रमाणत्वं दर्शयति—तद्व- त्सेति । देहिनां व्यवहाररूपाणि तन्त्राणि कुटुम्बकृत्यानि । 'तन्त्रं कुटुम्बकृत्ये स्यात्' इति हलायुधः । वाचि प्रतिष्ठा स्थितिर्येषां तानि । वचनमात्रनिबन्धना- नीत्यर्थः । पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः 'सत्यं वदेन्नानृतं वदेत्' इत्यादयः शास्त्रीया मर्यादा वाच्येवायतन्ते वागायता एव भवन्ति । वाङ्मूल एव सर्वोऽपि शुभाशुभहे- तुर्व्यवहार इत्यर्थः । इयं तु भूरिवसोर्वाक्छलात्मिका न तु शुद्धेत्याह—सा चेति । अनृतात्मिकैवोपचारोक्तिचातुर्येणापाततः सत्यवत्प्रतिभासेऽपि विचार्यमाणे पर- मार्थदृष्ट्या मिथ्याभूतैव । कुत इत्यत आह—न खल्विति । ईश्वरत्वात्तस्य परकीय- कन्यकास्वपि स्वातन्त्र्यमस्तीत्यत आह—कन्यकेति । नृपतयः प्रमाणं परिच्छे- त्तारः । स्वतन्त्रकर्तार इति यावत् । इत्येवंविधो धर्माचारो धार्मिकाणामाचारस्तस्य समयस्तत्प्रवर्तकं शास्त्रम् । क्वचिदपि न दृष्टमिति शेषः । तस्मात्पित्रा चाप्रदानाद्रा- ज्ञानधिकाराद्राजकर्तृकप्रदानं लोकशास्त्रविरुद्धमित्येतदवस्थितमित्याह—तस्मा- दिति । तदस्या वार्तायाः पसशप्रायकत्वेन नैतावता नैराश्यं भावनीयमित्या- शयः । किंच मयि जीवन्त्यामपि कथं भवद्व्यतिरिक्तगामिनी स्यादिति विश्वा- सजननार्थं साहंकारमाह—कथं चेति । अप्रमत्तैवाहं भवत्संघटने वर्ते ।

१०४ मालतीमाधवे मा वा सपत्नेष्वपि नाम तद्भू- त्पापं यदस्या त्वयि वा विशङ्क्यम् । तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥ ५ ॥ मकरन्दः—सर्वं सुष्ठु युज्यमानमादिश्यते युष्माभिः । अपि च । दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिञ्छिशुजने भवत्याः संसाराद्विरतमपि चित्तं द्रवयति । ततश्च प्रव्रज्यासमयसुलभाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्नः प्रभवति पुनर्देवमपरम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये ।) भअवइ, कामन्दइ, एसा भट्टिणी विण्णावेदि जहा मालदिं घेत्तूण तुरिअं आअच्छेत्ति । कामन्दकी—वत्से, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । (सर्वा उत्थाय परिक्रामन्ति ।) १. भगवति कामन्दकि, एषा भर्त्री विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति । तन्नानिष्टमाशङ्कनीयमित्यर्थः । तदेवाह—मा वामिति । अस्यां मयि च यत्पाप- मनिष्टं विशङ्क्यं युवाभ्यामन्योन्यमस्मदादिभिश्च ‘प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि’ इति नीत्या प्रेमवशादस्थानेऽप्यनिष्टशङ्किभिराशङ्कनीयं तद्द्वां युवयोः सपत्नेष्वपि माभूत् अनिष्टं हि शत्रुगामित्वेनेष्यते । इदं तु तेष्वपि नापेक्षितुं युक्तमित्यवस्था- दौस्थ्यातिशयोक्तिः । तस्मात्सर्वथान्ततो गत्वा प्राणव्ययेनापि भवत्सङ्गमनाय यत्नो मया विधेयः । कार्य इत्यर्थः । इयं च यत्नाख्या द्वितीयावस्था । यथा— ‘अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति । परं त्वौत्सुक्यगमनं स यत्न इति कथ्यते ॥’ इति ॥ ५ ॥ मकरन्दः । अपि चेत्यादि । संसाराद्विरतं राग- द्वेषवासनाविवर्जितमपि चित्तं द्रवयति कृपार्द्रं करोति । दयेति । दयाऽनुकम्पा, स्नेहः प्रेमाख्यो भावः । अतो दयास्नेहपरवशत्वात्तवदन्तःकरणस्य प्रव्रज्यासमये संन्याससंप्रदाये सुलभो योऽष्टाङ्गयोगाभ्यासादिराचारस्तस्य विमुखो विरोधी । अयं यत्नः प्रसक्तो बलादापतितः । अपरं पुनरितःपरं तु दैवमनयोर्भागधेयं प्रभ- वति । त्वया तु यावत्कर्तव्यं तावत्क्रियत इत्यर्थः । इदं चानुनयरूपं पर्युपासनं नामाङ्गम् । यथा—‘अनुनीतिः पर्युपास्तिः’ इति ॥ ६ ॥ नेपथ्ये । भगवति कामन्दकि, एषा देवी विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति ॥

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (मालतीमाधवौ सकरुणानुरागमवलोकयतः ।) माधवः—कष्टम्, एतावती हि माधवस्य मालत्या समं लोक- यात्रा । अहो नु खलु भोः, सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः प्रविशिनष्टि विधिर्मनसो रुजम् ॥ ७ ॥ मालती—(अपवार्य १) महाणुहाव, लोअणानन्दअर, एत्तिअ दिट्ठोसि । लवङ्गिका—२हेद्धि । सरीरसंसअं एव णो पिअसहीए आरो- विदा अमच्चेण । मालती—३परिणदं दाणिं जीवतिण्हाए फलम् । णिव्वूढं अ णिकरुणदाए तादस्स कावालिअत्तणं । परिणिट्ठिदो देवहदअस्स- १. महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । २. हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसख्यारोपितामात्येन । ३. परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया मालतीमाधवौ सकरुणं परस्परानिष्टशङ्कया सानुरागमन्योन्यभावाधिगमेना- वलोकयतः ॥ माधवः । माधवस्य दुःखैकभाजनस्य ममेत्यर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यता । मालत्या समं लोकयात्रा दर्शनसंलापादिरूपोऽनुरक्तजनव्यवहार एता- वतीयत्त्वेन परिसमाप्ता । तदेतत्कष्टमित्यर्थः । अहो आश्चर्ये । नु वितर्के । खलु प्रसिद्धौ । भोः संबोधने । हे हृदय, आश्चर्यं खलु विधेर्दुर्विलसितमिति वितर्क- यामीत्यर्थः । तदेव दुर्विलसितमाह—सुहृदिति । असौ विधिः प्रथमं सुहृ- न्मित्रमिवैकरसां तदेकस्वभावां प्रकारान्तरशून्यामनुकूलतां प्रस्तुतकार्यानुगुण्यं प्रकटीकृत्य पुनः स एवाकाण्डेऽनवसरं यद्विवर्तनं विरुद्धप्रवृत्तिः प्रातिकूल्येन व्यवहारणं तेन दारुणो विधिः । मनोरुजं चित्तरोगं प्रविशिनष्टि । प्रयोजनं विघ- टय्याधिमात्रमवशेषयतीत्यर्थः । विधिनिन्दया विषादो व्यज्यते ॥ ७ ॥ मालती । महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । न पुनर्दृश्यसे मम जीवनाभावा- दित्याशयः । लोचनयोरेवानन्दकरस्त्वया कृतः । मनसस्तु महती व्यथैव संपादिते- त्यस्य ध्वनिः । इदं च प्रत्यक्षनिष्ठुरत्वाद्बज्रं नामाङ्गम् । यथा—'प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्' इति । लवङ्गिका । हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसखी समारोपि- तामात्येन । तदिदानीं भगवति,त्वमेव गुरुजनस्पृहां विहाय मालतीप्राणत्राणे त्वरितं

[Page Header] १०६ मालतीमाधवे

दाळुणसमारम्भपरिणामो । ता कं वा उवालभामि मन्दभाइणी । कं वा असरणा सरणं पडिवज्जामि । लवङ्गिका—सहि इदो इदो । (परिक्रामति ।) माधवः—(स्वगतम् ।) नूनमाश्वासनमात्रमेतन्माधवस्य सहजस्ने- हमात्रकातरा भगवती करोति । (सोद्वेगम् ।) हन्त, सर्वथा संशयित- जन्मसाफल्यः संवृत्तोऽस्मि । तत्किं कर्तव्यम् । (विचिन्त्य ।) न खलु महामांसविक्रयादन्यदुपायन्तरं पश्यामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य मकरन्द, अपि भवानुत्कण्ठते मदयन्तिकायाम् । मकरन्दः—अथ किम् । तन्मे मनः क्षिपति यत्सरसप्रहार- मालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया ।

तातस्य कापालिकत्वम् । परिनिष्ठितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । तत्कं वोपालभे मन्दभागिनी । कं वाशरणा शरणं प्रतिपद्ये । १. सखि, इत इतः ।

यतस्वेत्याशयः ॥ मालती । परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया तातस्य कापालिकत्वम् । कापालिक एव परं स्त्रीबालादिवधे निष्क- रुणः । तेन पञ्चमाङ्ककृत्यं च किंचित्सूचितम् । परिनिष्ठितः परिसमाप्तिं गमितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । कमुपालभे मन्दभाग्या । कं वाशरणा श- रणं प्रतिपद्ये । अनेन माधवं कामन्दकीं च प्रति कथं युवयोः सतोरप्यहमीदृशीं दशामनुभवामीति तदुपक्रम्यतां यथोचितं प्रयत्न इति सूच्यते । एतत्सूचनार्थ- मेवाचीरयापि मालत्या माधवसंनिधानेऽपि निष्कृपीभूयाक्रन्दितमिति मन्तव्यम् ॥ लवङ्गिका । सखि, इत इतः । आगम्यतामिति शेषः ॥ माधवः । नून- मिति । कथं वा राजनि प्रतिपक्षे तद्विरोधेन भगवती कार्यं निष्पादयेत् । तदस्या वचनमाश्वासनार्थमेवेत्यर्थः । संशयितं जन्मसाफल्यं मालतीप्राप्तिलक्षणं यस्य तादृशः संवृत्तोऽस्मि । अत्र मालतीप्राप्तिरेव जीवितसाफल्यमित्यनेन तदनु- रागतद्गुणातिशयप्रख्यापनात्सातिशयवचनरूपं पुष्पं नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'पुष्पं सातिशयं वचः' इति । इदानीं जात्यनुचितेनापि क्षिप्रफलप्रदेन बाह्यागमप्रसिद्धेन साहसिकजनकृत्येन महामांसविक्रयेणापि प्रयोजनं साधनीयमिति विचिन्त्य नि- र्धारयति—न खल्विति । महामांसं पुरुषमांसम् । इयमपि द्वितीयावस्था द्रष्टव्या । वयस्येति । अपि प्रश्ने । उत्कण्ठत उत्सुको भवति ॥ मकरन्दः । अथ किम् । बाढमुत्कण्ठितोऽहमित्यर्थः । तदेवाह—तदिति । सरसप्रहारं सशो- णितशार्दूलकरजक्षतं मामालोक्याविचारितविगलत्कुचावरणांशुका । अनेन तात्का-

चतुर्थोऽङ्कः । १०४

त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलोलदृष्टि- आश्लिष्टवत्यमृतसंवलितैरिवाङ्गैः ॥ ८ ॥ माधवः—न दुर्लभा बुद्धरक्षितायाः प्रियसखी । अपि च । प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम् । तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तस्नेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ॥ ९ ॥ तदुत्तिष्ठ । वरदासिन्धुसंभेदमवगाह्य नगरीमेव प्रविशावः । (उत्थाय परिक्रामतः ।) मकरन्दः—अयमसौ महानद्योर्व्यतिकरः । य एषः जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः परिगततटभूमिः स्नातमात्रोत्थिताभिः ।

लिकी तस्याः कान्तिरुक्ता । त्रस्तो य एकहायनकुरङ्गस्तस्येव विलोला दृष्टिर्यस्याः सा

१०८ · मालतीमाधवे रुचिरकनककुम्भश्रीमदाभोगतुङ्ग स्तनविनिहितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः ॥ १० ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे चतुर्थोऽङ्कः । तमत्यन्तसंश्लिष्टं यद्वस्त्रं तेन व्यक्ताः सम्यग्विभाव्यमाना निम्नोन्नतप्रदेशा नाभि- मध्यकुचमण्डलनितम्बजघनाद्यवयवसंनिवेशा यासां ताः तथा रमणीयकाञ्चन- कलशकान्तिमन्त आभोगेन परिपूर्णतया तुङ्गाश्च ये स्तनास्तत्र विनिहितानि न्यस्तानि हस्तस्वस्तिकानि व्यस्तसंकुचितस्वस्तिकाकारहस्तयुगलानि यासां ताभिरिति तत्क्षणस्नातोत्थितवधूस्वभावोक्तिः । अथ च ज्ञानार्थमागताभिर्वधूभि- रित्यनेन नानाजातिनगराङ्गनाप्रतीतेर्वर्णसंहारो नाम प्रतिमुखसंधेरङ्गमिति द्रष्ट- व्यम् । यथा 'वर्णसंहार इत्युक्तो नानाजातिसमागमः' इति ॥ १० ॥ विचित्रव्यञ्जनाप्राणा श्लाघ्यशब्दार्थबन्धुराः । जयन्त्यभिनवोल्लासा भवभूतिकवेर्गिरः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां चतुर्थाङ्कविवरणम् ॥

पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन भीषणोज्ज्वलवेषा कपालकुण्डला ।) कपालकुण्डला— षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभिः साधकैर्मृग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः ॥ १ ॥ पञ्चबाणसुहृद्वैरिवामवामेतराङ्गकम् । वीरशृङ्गारयोरैक्यं हृदि स्फुरतु तन्महः ॥ अथ पूर्वाङ्कसूचितमहामांसविक्रयोपयोगिवृत्तान्तं सूचयितुमेकपात्रप्रयोज्यं शुद्ध- विष्कम्भमारभते—तत इति । एकेनापि मध्यपात्रेण शुद्धविष्कम्भो भवेदेव । यथाह—'शुद्धोऽनेकेन वैकेन मध्यपात्रेण योजितः' इति । आकाशयानेनेति योगि- नीत्वेन खेचरगमनादिसिद्धिसंपत्तेः । भीषणो भयंकर उज्ज्वलो दीप्तश्च वेष

इयमिदानीमहम् नित्यं न्यस्तषडङ्गचक्रनिहितं हृत्पद्ममध्योदितं पश्यन्ती शिवरूपिणं लयवशादात्मानमभ्यागता । नाडीनामुदयक्रमेण जगतः पञ्चामृताकर्षणा- दप्राप्तोत्पतनश्रमा विघटयन्त्यग्रेनभोऽम्भोमुचः ॥ २ ॥ उद्वृत्तस्खलितकपालकण्ठमाला- संघट्टक्वणितकरालकिंकिणीकः । पर्याप्तं मयि रमणीयडामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः ॥ ३ ॥ सप्त पद्मानि चक्रस्थानि प्रचक्षते ॥' इति । नाडीचक्रात्मककमलानां नाड्य एव दलानि । अनेन चाङ्गुष्ठपरिमाणो वा जीव इति तन्मतम् । तद्विदां तादृगात्म- स्वरूपदर्शिनां योगिनां हृदि विनिहितं रूपं यस्य सः । तथाविधः सन्सिद्धिदो भुक्तिमुक्तिप्रदः । अविचलितमनोभिर्विषयान्तरपरित्यागेन स्वैकतानमनस्कैः सा- धकैः स्वोपासकैर्योगिभिर्मृग्यमाणोऽन्विष्यमाण इति । अत्र नाडीचक्रादिपदानां केवलयोगशास्त्रप्रसिद्धत्वादप्रतीतत्वमपि स्वात्मविमर्शने न दुष्टत्वं किंतु गुणत्वमेवे- त्याहुः ॥ १ ॥ इयमित्यादि । नित्यमिति । नित्यं प्रतिदिनं जपोपक्रमसमये- ऽनुष्ठेयमन्त्राङ्गत्वेन यन्न्यस्तं तत्तत्स्थानेषु 'हृदयाय नमः, शिरसे स्वाहा' इत्यादि षडङ्गन्यासप्रकारेण विन्यस्तं षडङ्गानां हृदयशिरःशिखाकवचनेत्रास्त्राणां चक्रं स- ङ्घस्तत्र निहितस्तन्मध्यगतत्वेन ध्यातः । 'मां कोऽपि मन्त्राधिदेवतात्मकत्वेनात्मानं ध्यात्वा मन्त्रमनुतिष्ठेत्' इत्यागमः । अत एव हृत्पद्मस्य हृदयकमलस्य मध्य उदितं प्रकाशमानं शिवरूपिणमात्मानं पश्यन्ती । इयमहं लयवशादूर्ध्वमाकृष्टस्य वायो- स्तेषु तेषु नाडीनिवेशेषु वृत्तिनिरोधो गगनगमनहेतुभूतो योगशास्त्रप्रसिद्धो लयः । तद्वशाद्धेतोर्नाडीनां पार्थिवाप्याग्नेयवायव्यनाभसाख्यानां पञ्चभूतप्रकृतिकानां ना- डीविशेषाणामुदयसाम्यावस्थातिरोधानक्रमेण तत्तद्गतांशार्कर्षणसाधनेन जगतो जङ्गमस्य जन्तुवर्गस्य यान्यारम्भकाणि पञ्चामृतानि न म्रियन्ते नात्यन्तं विनश्यन्ति कार्यकारणरूपेण सर्वदावस्थानादित्यमृतानि पञ्चमहाभूतानि तेषामाकर्षणात् । यद्वा--'विट् च मूत्रमसृङ्मज्जा शुक्रं पञ्चामृतं स्मृतम्' इति । तेषामाकर्ष- णादप्राप्तोत्पतनश्रमानुत्पन्नाकाशोड्डयनप्रयासा सत्यत एवाग्रेनभो नभसोऽग्रे- ऽम्भोमुचो मेघान्विघटयन्त्यपसारयन्तीदानीमभ्यागता । उद्देश्यं करालायतन- प्राप्तेत्यर्थः ॥ २ ॥ उद्वृत्तेति । उद्वृत्तोर्ध्वं विक्षिप्ता ततः स्खलिता च या कपालैरेव ग्रथिता कण्ठमाला ग्रीवालंकारस्तत्र संघट्टः कपालानां परस्पराभिघात- स्तेन क्वणिताः संजातक्वणाः । शब्दायमाना इति यावत् । कराला दन्तुराः किं- किण्यः कण्ठमालास्थापिताः क्षुद्रघण्टिका यत्र सः । गगनतलप्रयाणवेगो मयि पर्याप्तं परिपूर्णं रमणीयं मनोहरं डामरत्वमौद्धत्यं संधत्ते । संपादयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

पञ्चमोऽङ्कः । १११ तथा हि । विष्वग्वृत्तिर्जटानां प्रचलति निबिडग्रन्थिबन्धोऽपि भारः संस्कारक्वाणदीर्घं पटु रटति कृतावृत्ति खट्वाङ्गघण्टा । ऊर्ध्वं धूनोति वायुर्विवृतशवशिरःश्रेणिकुञ्जेषु गुञ्ज- न्रुत्तालः किंकिणीनामनवरतरणत्कारहेतुः पताकाम् ॥ ४ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इदं च पुराणनिम्बतैलाक्तपरिभृज्यमानरसो- नकरसगन्धिभिश्चिताधूमैरधस्ताद्विभावितस्य श्मशानवाटस्य नेदीयः करालायतनम् । यत्र पर्यवसितमन्त्रसाधनस्यास्मद्गुरोरघोरघण्टस्याज्ञया सविशेषमद्य मया पूजासंभारः संनिधापनीयः । कथितं हि मे गु- रुणा—'वत्से कपालकुण्डले, भगवत्याः करालाया यन्मया प्रागुपया- चितं स्त्रीरत्नमुपहर्तव्यम्, तदत्रैव नगरे विदितमास्ते' इति । (सकौतुक

" or "विकेतेति"? Wait, let's look very closely at line 30: 'वि', then 'के' with a tiny dot or smudge, then 'ते', 'ति'. It definitely looks like "विकेतेति" or "विक्रेतेति". In scholarly transcription, if it's "विक्रेतेति", usually people transcribe what is intended or what is printed. Here it's a clear misprint "विकेतेति" or broken type for "विक्रेतेति". Let's look at the prompt: "transcribe the text... pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Usually exact transcription of text as printed, but let's check if it's really 'विक्रेतेति': wait, there is a tiny protrusion on the left of the vertical bar, it might just be a lightly inked 'क्र'. Let's write "विक्रेतेति".

Line 31: यावत् । 'पण व्यवहारे स्तुतौ च' इति धातोस्तृचि रूपं पणयितेति । तत्किमनेन ।

Line 32: अयमपि स्वकृत्यं निर्वर्तयतु । अहमपि मदिष्टं संपाद्यामीत्यर्थः । गुर्वाज्ञानुष्ठानस्य Wait, "संपादयामीत्यर्थः" or "संपाद्यामीत्यर्थः"? Look at: 'सं', 'पा', 'द', 'या', 'मी', 'त्य', 'र्थः'। Wait,

पञ्चमोऽङ्कः । ११३

वात्यासंवेगविष्वक्विततवलयितस्फीतधूम्याप्रकाशं प्रारम्भेऽपि त्रियामा तरुणयति निजं नीलिमानं वनेषु ॥६॥ ( इति निष्क्रान्ता । ) इति शुद्धविष्कम्भः । ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो माधवः । ) माधवः— ( साशंसम् । ) प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । समाना वियत्तटाः । तमोवल्लरीभिरन्धकारलताभिस्तापिच्छगुच्छावलिभिरिव तमालस्तबकपंक्तिभिरिव व्रियन्त आच्छाद्यन्ते । तथा पृथिवीप्रान्तवृत्त्या परितः पर्यन्तदेशनिमज्जनक्रमेण नूतने प्रलयतया कलुषे पयसि मज्जतीव । अन्धकारा- वृता पयोराशिनिमग्नेवेत्युत्प्रेक्षते । तथा त्रियामा रात्रिः प्रारम्भे स्वप्रवेशसम

११४ मालतीमाधवे यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ७ ॥ अपि च । पैति क्षालितोऽपि सन् । स एव कविभिः सर्वैर्माञ्जिष्ठो राग उच्यते ॥' अयमेव च श्रेष्ठो रागः । यथाह - 'श्रेष्ठो माञ्जिष्ठरागः स्यान्नीलीरागस्तु मध्यमः । कुसु- म्भरागः कविभिरधमः परिकीर्तितः ॥' इति । स्थिरोऽप्यशोभनो नीलीरागः । आपातरमणीयः कुसुम्भरागः क्षणिकः । निसर्गमधुराः स्वभावरमणीया मुग्धदृ- शस्तस्यास्तास्तास्तथानुभूताः केवलमनुभवैकसारश्रेष्ठाः कटाक्षविक्षेपभ्रूकर्मगा- त्रवलनप्रभृतयः शृङ्गारानुगुणा गात्रारम्भाः यथा - 'लीला विलासो विच्छित्तिर्वि- भ्रमः किलिकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोकललिते तथा ॥

पञ्चमोऽङ्कः । ११५ अतिमुक्तकग्रथितकेसरावली- सतताधिवाससुभगार्पितस्तनम् । अपि कण्ठजाहविनिवेशिताननः प्रियया तदङ्गपरिवृत्तिमाप्नुयाम् ॥ ८ ॥ अथवा दूरे तावदेतत् । इदमेव तावत्प्रार्थये । संभूयेव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यत्रालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । इति । ‘उपायापायचिन्ताभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसंभवा । नायकस्य कथामध्ये तत्समानस्य वा कथा । अफलोदयसंबन्धा सा पताकेति कीर्तिता’ इति संक्षेपः । इदानीं सर्वास्वपि चेष्टासु श्रेष्ठामाश्लेषरूपामेव चेष्टां प्रार्थयते—अतिमुक्तकेति । अतिमुक्तकैर्वासन्तिकाकुसुमैः । ‘अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवीलता’ इत्यमरः । अन्तरान्तरा निवेशितैर्ग्रथिता या केसरावली बकुलकुसुमप्रचुरा माला तस्याः सतताधिवासेन सुभगार्पितौ स्तनौ मदीयोरसि निवेशितौ स्तनौ यस्मि- न्कर्मणि तदिति क्रियाविशेषणम् । प्रियया कण्ठजाहे मदीयग्रीवामूले । ‘तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ’ इति कर्णादित्वात्कण्ठशब्दान्मूले जाहच्प्रत्ययः । तत्र विनिवेशितं स्वकीयमाननं यस्य सोऽहम् । आलिङ्गनसमये स्त्रीणां मुग्धानां स्वभावोऽयं यत्प्रियकण्ठमूले स्वशिरो भुग्नं निदधत इति तदङ्गेन मदङ्गस्य परिवृत्तिं विनिमयं प्राप्नुयाम् । आलिङ्गनवशात्तदङ्गं मदधीनं मदङ्गं च तदधीनं भवेदित्यर्थः । परिवृत्तिरेवालंकारः । केचित् । ‘अविमुक्तक-’ इति प- ठित्वा ‘अविमुक्तका अनुज्झिता कदाचिदपि मया ग्रथितत्वेनादराद् या केसरावली’ति व्याचक्षते ॥ ८ ॥ अथवेति । ‘मनोरथानामगतिर्न विद्यते’ इति नीत्या केवलं प्रार्थ्यते । अतिदुर्लभत्वान्न संभाव्यते । इदं तु संभाव्यत इति प्रथमं तदेव प्रार्थये । किं तदित्यत आह—संभूयेति । यत्र प्रियतामुख आलोकपथावतारिणि दृष्टिमार्गे निपतिते सति सुखानि लोके यावन्ति सुखसाधनानि सन्ति तत्सर्वानुभवजन्मा- नन्दविशेषाः संभूयेव राशीभूयेव चेतसि परं निरतिशयं भूमानमन्योन्यमेलनज- नितमतिबहुलमातन्वते विस्तारयन्ति । नेत्रयोर्दृष्टेश्चक्षुषोरुत्सवो हर्षहेतुर्यादृगक्ष्णो व्यापारः । ‘उत्सूते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीर्तितः’ इत्युक्तत्वात् । रतिमिच्छा- विशेषात्मिकां शृङ्गारस्थायिनीं चित्तवृत्तिं प्रस्तौत्युत्पादयति । ‘रतिरिच्छा भवेद्यू- नोर्भयप्रार्थनात्मिका’ इत्युक्तत्वात् । दर्शनमात्रेणैव निरतिशयानन्दो रतिश्च ना- यिकाभिलाषरूपा भवतीत्यर्थः । किंच यन्मुखं बालेन्दोः कलङ्कराहित्यसौकुमार्य- मनोहरस्य कलाः प्रतिमासमेकैकक्रमेणोपचीयमानास्तासामुच्चयो राशिश्चेत्तस्मादुप- चितैः संगृहीतैः सारैः श्रेष्ठांशैरुपपादितमिवेत्युत्प्रेक्षा । निरतिशयाह्लादहेतुत्वेन नै- र्मल्यप्रासादादिगुणयोगात्तदनङ्गस्य मङ्गलगृहं तदधिष्ठानेनानङ्गस्य त्रिभुवनविजयल- क्षणमङ्गलप्राप्तेः । तदेतत्तस्याः प्रियाया मुखं भूयोऽपि पश्येयम् । पुण्यपरिपा-

यद्बालेन्दुकलोच्चयादुपचितैः सारैरिवोत्पादितं तत्पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम् ॥ ९ ॥ यत्सत्यमधुना संदर्शनं नेति स्वल्पोऽपि विशेषः । मम हि संप्रति सातिशयप्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात्प्रता- यमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययो- क्वशादिदं तावदस्तु तावतापि चरितार्थ एवाहमित्याशयः । अतिशयोक्त्युत्प्रेक्षा- रूपकानि वाच्यालंकाराः । प्रसिद्धसुखसाधनाभावेऽपि कारणान्तरादेव तत्स- मस्तसुखोत्पत्तेर्विभावना संभूयेवेत्यत्र व्यज्यते । नेदं मुखमितरशरीरवद्भौतिको- पादानकं किं त्वन्यदेव लोकोत्तरमस्योपादानमित्यपह्नवः । कलङ्कशून्यसारांशवि- र्मितत्वादस्य चन्द्रमण्डलाधिक्यप्रतीतेर्व्यतिरेकः । चन्द्रादेरप्युपमानलायोग्यला- दन्यस्य चाभावात्स्येदमेवोपमानमित्यनन्वयश्च यद्बालेन्दुकलेत्यत्र व्यज्यत इत्यादि निरूपणीयं सहृदयैः । रसध्वनिस्तूक्त एवेत्यलं प्रपञ्चेन ॥ ९ ॥ ननु भाव- नावशादनवरतमध्यक्षमीक्षमाणायां प्रियतमायां किमिति पुनः संदर्शनं त्वया प्रार्थ्यत इत्याशङ्क्य भावनाप्रसूतात्संदर्शनात्प्रार्थनीयसंदर्शनस्य विशेषमाह—य- दिति । यद्यपि यादृशी प्रेयसी पूर्वमनुभूता तादृश्येवान्यूनातिरेकेणेदानीमपि दृश्यते । तत्र कश्चिद्विशेषस्तथाप्यधुना संदर्शनमिदानींतनं भावनाप्रसूतं दर्शनं सत्यं पारमार्थिकं न भवति । प्रार्थनीयं तु सत्यमित्येतावान्स्वल्पोऽपि विशेषः प्रार्थनीयसंदर्शनस्येदानींतन संदर्शनाद्भेदोऽस्तीति यतः । तस्मात्तत्प्रार्थ्यत इत्यर्थः । ननु कथमेतावानेव विशेषो दर्शनस्यैवेदानीमभावादिति शङ्कां स्वसंवेदनसिद्धतन्म- यीभावोपन्यासेन शमयति—मम हि संप्रतीति । सातिशयो दृढतरसंस्काराधा- नसामर्थ्यलक्षणातिशयसहितो यः प्राक्तन उपलम्भः पूर्वानुभवः । आपातदर्शनं हि कदाचिन्न संस्कारमादध्यात् । आहितो वा संस्कारो दार्थाभावान्न स्मृतिं जनयेत् । बुभुत्सापूर्वकं तु संपादितः साधीयाननुभवः संस्कारोत्पादनाव्यभिचारी तदुत्पा- दितश्च संस्कारो दृढत्वादवश्यं स्मृतिं जनयतीति सातिशयेत्युक्तम् । तेन संभा- वितः संजनित आत्मा स्वरूपं यस्य तादृशस्य संस्कारस्य भावनाख्यस्यानवरत- प्रबोधादुद्बोधहेतोश्चिन्ताया निरन्तरानुवृत्तिनिमित्तो योऽनवरतप्रबोध उद्बोधः स्वकार्यजननौन्मुख्यं तस्मात्प्रतायमानो धारावाहिकरीत्या विस्तारमधिरोहन् । अत्र तादृश एव संस्कारः पूर्वानुभवेन सातिशयोत्पादितः । यो नैकां स्मृतिं जनयित्वा स्वयं नश्यति किं तु घण्टायनुरणनशब्दनिमित्तवत्प्रवाहरूपेण कार्य- मुत्पादयति । यथा लीलावतीकारपक्षे सातिशयः प्राथमिककर्मजन्यः प्राथमिक एव शरादिगतो वेगः समनन्तरभाविनीमापतनात्कर्मसंततिं जनयति तद्वदिति वा । संस्कारस्येति जात्यभिप्रायमेकवचनम् । तेन धारावाहिकस्मृतिजननसमर्थः कर्मभावी संस्कारराशिरुत्पन्नः क्रमिककार्यदर्शनादेव क्रमेणैवोद्बोधोऽदृष्टवशा- त्परिकल्पनीय इति व्याख्येयम् । पुनः किंभूतः । तद्विसदृशैर्मालतीस्मृतिविजाती-

त्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति वृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यम् । तथा हि । लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च । यैर्विषयान्तरावगाहिभिः प्रत्ययान्तरैरन्यैर्ज्ञानैः । विभिन्नविषयावगाहित्वमेव ज्ञाना- नामन्योन्यं वैसादृश्यम् । अतिरस्कृतोऽनन्तरितः प्रवाहो यस्य । विजातीयप्रत्यया- संवलित इत्यर्थः । प्रियतमाविषयाः स्मृतय एव प्रत्ययास्तेषामुत्पत्तिसंतानैः संत- न्यमानत्वेनोत्पद्यमानाः स्मृतिप्रत्यया इति यावत् । मम चैतन्यं चिद्रूपमात्मानं तन्मयं मालतीमयमिव तत्तादात्म्यापन्नमिव करोति । कुतः । वृत्तिसारूप्यतः । वृत्तेर्मालतीगोचरायाः स्मृतिरूपाया अन्तःकरणवृत्तेः सारूप्यं मालत्याकारका- रितत्वं तस्मादयमर्थः । वे

११८ मालतीमाधवे सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासंततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया ॥ १० ॥ (नेपथ्ये कलकलः ।) माधवः—(आकर्ण्य ।) अहो, संप्रतीतस्ततः प्रवर्तमानकौणपनि- करस्य महती श्मशानवाटस्य रौद्रता । अत्र हि, पर्यन्तप्रतिरोधिमेददुरघनस्त्यानं चिताज्योतिषा- मौज्ज्वल्यं परमागतः प्रकटयत्याभोगभीमं तमः । ननु तर्हि चित्रस्य रेखोपरेखासंस्थानविशेषात्मकत्वेन तद्रूपत्वाभावान्मालतीचित्र- मेव लग्नं न तु मालती स्यादत आह—उत्कीर्णरूपेवेति । यथा शिलायामेव शिलापु- त्रिका शिल्पिन्रा टङ्केनोत्कीर्यते, एवं मम चित्ते मदनशिल्पिना शरैरेव टङ्कैरूत्कीर्ण- रूपमच्चित्तमेव प्रियाकारेणोत्कीर्णमित्यर्थः । नन्वणीयो मनसो निरवयवत्वात्कथं

पञ्चमोऽङ्कः । ११५ संसक्ताकुलकेलयः किलकिलाकोलाहलैः संमदा- दुत्तालाः कटपूतनाप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते ॥ ११ ॥ तदुच्चैराघोषयामि । भो भोः श्मशाननिकेतनाः कटपूतनाः, अशस्त्रपूतमव्याजं पुरुषाङ्गोपकल्पितम् । विक्रीयते महामांसं गृह्यतां गृह्यतामिति ॥ १२ ॥ (नेपथ्ये पुनः कलकलः ।) माधवः—कथमाघोषणानन्तरमेव सर्वतः समुच्छलदुत्तालतुमुल- व्यक्तकलकलाकुलः प्रचलित इवाविर्भवद्भूतसंकटः श्मशानवाटः । आश्चर्यम् । कर्णाभ्यर्णविदीर्णसृक्कविकटव्यादानदीप्ताग्निभि- र्दंष्ट्राकोटिविशङ्कटैरित इतो धावद्भिराकीर्यते । गतो वर्णोत्कर्षोऽत्र कट्यति । तमोरूपसंनिधौ हि तेजोरूपमुज्ज्वलं प्रकाशते । कीदृशं तमः । पर्यन्ते ज्योतिषां प्रान्तप्रदेशे प्रतिरोद्धुं शीलमस्य तत्तथा । ज्योतिःसमीपप- र्यन्तमावृत्य वर्तमानमित्यर्थः । तथा मेदुरं मांसलं घनं निबिडं स्त्यानं पिण्डीभूतम् । सूचीभेद्यमित्यर्थः। तथा भोगेन विस्तारेण बहुदेशव्यापित्वेन भीमं भीषणम् । किं चैते संसक्ताविच्छिन्नाकुला केलिर्येषां ते । उत्ताला उद्भटाः । कटपूतना नाम पिशा- चविशेषस्तत्प्रभृतयः पिशाचाः संमदात्किलकिलारूपैः कोलाहलैः सांराविणं सर्व- तोऽपि विस्तृतरमाक्रोशं कुर्वते । संपूर्वात् 'रु शब्दे' इत्यस्माद्धातोः 'अभिविधौ भाव इनुण्' इतीनुण्प्रत्ययः । 'तदन्तादण्' इति तद्धितोऽण्प्रत्ययः स्वार्थिकः ॥ ११ ॥ आघोषयामि । उच्चैर्विक्रयार्थं विक्रेयवस्तु निवेदयामीत्यर्थः । भो भोः संभ्रमादामन्त्र- णे । अशस्त्रेति । शस्त्रेणास्पृष्टम् । अशस्त्रक्षतमित्यर्थः । शस्त्रस्पृष्टं हि पवित्रत्वात्पि- शाचैः स्प्रष्टुमशक्यमिति तदभावस्तेषां तस्य सुग्रहत्वप्रतिपादनायोक्तः । अव्या- जमकपटं वस्तुतो विक्रयार्थमेवानीतं न तु मांसविक्रयव्याजेन विश्वासमुत्पाद्य प्रहर्तुमानीतमित्यर्थः । यद्वा व्याजः कृत्रिमो गण्डादिर्मांसदूषको रोगविशेषस्त- द्रहितं यत्पुरुषस्याङ्गं तेनोपकल्पितम् । गण्डादिकृत्रिमदोषदूषितं हि मांसं रसही- नत्वादनास्वाद्यं स्यात् । स्त्रीमांसापेक्षया पुरुषमांसस्य प्रशस्तत्वद्योतनाय पुरुष- ग्रहणम् । उक्तं हि कापालिकागमे—'अशस्त्रसंछिन्नमयोषिदीयं नृमांसमार्द्रं गल- दस्रबिन्दु यत्' । अन्ये तु—'आत्मसिद्धिं पणीकृत्य साहसाद्यदुपार्जितम् । अ- शस्त्रपूतमव्याजं नृमांसं परिकीर्तितम् ॥' इत्याहुः । एतदेव महामांसशब्देनोच्यते । गृह्यतां गृह्यतामिति वीप्सा दुर्लभत्वादेतादृशस्य प्रथममागतस्यैवास्ति न पश्चादाग- तस्येत्यादरातिशयसूचनार्था ॥ १२ ॥ सर्वतः समुच्छलन्नुत्तालो भीषणस्तुमुलः सं- कीर्णो व्यक्तः स्फुटं विभाव्यमानश्च यः कलकलस्तेनाकुल आविर्भवद्भिस्तदैव प्रकटीभवद्भिर्भूतैः संकटः संकीर्णः श्मशानप्रदेशः प्रचलित इव । पिशाचगतसंचर- णक्रियायास्तद्गततया प्रतीतेः कम्पमान इव वर्तत इत्यर्थः । कर्णाभ्यर्णेति । लक्ष्यं

१२० मालतीमाधवे विद्युत्पुञ्जनिकाशकेशनयनभ्रूश्मश्रुजालैर्नभो लक्ष्यालक्ष्यविशुष्कदीर्घवपुषामुल्कामुखानां मुखैः ॥ १३ ॥ अपि च । एतत्पूतनचक्रमक्रमकृतग्रासार्धमुक्तैर्वृका- नुत्पुष्णत्परितो नृमांसविघसैरादर्दरं क्रन्दतः । खर्जूरद्रुमदघ्नजङ्घमसितत्वङ्नद्धविष्वक्तत- स्नायुग्रन्थिघनास्थिपञ्जरजरत्कङ्कालमालोक्यते ॥ १४ ॥ (समन्तादवलोक्य विहस्य च ।) अहो प्रकारः पिशाचानाम् । ततः । पृथुचलरसनोग्रमास्यगर्तं दधति विदार्य विशीर्णशुष्कदेहाः ।

मुखगतोल्कादीप्तिवशादीषल्लक्ष्यमन्धकारवशात्स्फुटमलक्ष्यं च विशेषतः शुष्कं कृशं दीर्घमत्युन्नतं च वपुर्येषामुल्कामुखानानामन्वर्थानां पिशाचविशेषाणां मुखैर्नभ आकी- र्यत आकीर्णं भवतीति । कीदृशैः । कर्णयोरभ्यर्णमन्तिकं यावद्विदीर्णे विपाटिते ये सृक्वणी ओष्ठप्रान्तौ ताभ्यां विकटं यद्यादानं वदनकुहरविवरणं तेन दीप्तः प्रका- शमानोऽग्निर्यैषु तैः । दंष्ट्राणां कोटिभिरग्रैर्विशङ्कटैराकुलैः । इतश्चेतश्च धावद्भिः । प्रदीप्तोल्कासंबन्धेन मुखमात्रदर्शनात्तेषामपसरणमुक्तम् । तडित्समूहसंनिभकेशा- दिमिराननैः ॥ १३ ॥ एतदिति । एतत्पूतनानां पिशाचविशेषाणां चक्रमालो- क्यते दृश्यते । कीदृशम् । परितः सर्वत आदर्दरमीषद्वर्बरं यथा तथा । 'आघ- र्घरम्' इति क्वचित्पाठः । क्रन्दत आक्रन्दनं कुर्वाणान्वृकान्मांसाहारान्मृगविशेषा- नक्रमेणातिवृष्णया यौगपद्येनैकीकृत्य गृहीतो यो ग्रासः कवलपिण्डस्तस्यार्धमु- क्तैराधिक्याद्वदनविवरेऽद्यमानाद्भूमौ पतितैर्नृमांसस्य विघसैर्भुक्तशेषैः । उच्छिष्टै- रिति यावत् । उत्पुष्णत्पोषणं कुर्वाणम् । खर्जूरद्रुमदघ्ना तत्प्रमाणा जङ्घा यस्य तत्तथा । असितया त्वचा नद्धाः परीताः विष्वक्सर्वतस्तता व्याप्ताः स्नायुग्रन्थयः सिराप्र- न्थयस्ताभिर्घनं निबिडमस्थिपञ्जरं रक्तमांसमज्जादिभिर्विहीनतया केवलं पञ्जरीभू- तान्यस्थीनि यस्य तादृक्च जरतोऽतिचिरकालजीवनाज्जराजीर्णाः कङ्कालाः शरीरा- स्थीनि यस्य तादृक्चेति विशेषणसमासः । 'कङ्कालः पुंसि कायास्थि' इति विश्वः ॥ १४॥ समन्तादवलोक्य विहस्य च । आहेति शेषः । विहसनेन च तादृ- शभयंकरदर्शनेऽपि वीतशङ्कतासूचनान्नायकस्यातिमनस्विता कथिता । पृथुच- लेति । विशीर्णा विशेषेण शीर्णा व्रणकिणगण्डादिबहूपद्रववशाद्विशकलिताः शुष्का मांसरुधिरादिशून्यतया नीरसा देहा येषां ते पिशाचाः पृथु विशालं चल्या कम्प- मानया रसनयोप्रम् 'पृथुतररसनोग्रम्' इति पाठेऽतिस्थूलतया रसनयोप्रमास्यगर्तं गर्तमिवास्यम् । उपमितसमासः । अत एव समाससामर्थ्यात्तद्वाचिलोपे लुप्तोपमा ।

पञ्चमोङ्कः । १२१ चलदजगरघोरकोटराणां द्युतिमिह दग्धपुराणरोहिणानाम् ॥ १५ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) हन्त, अतिबीभत्समग्रतो वर्तते । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिक्पृष्ठपीठाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आत्तस्नाय्वाद्धनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ १६ ॥ अपि च । निष्ठापस्विद्यदस्थिः कथनपरिगलन्मेदसः प्रेतकाया- न्दृष्ट्वा संसक्तधूमानपि कुणपभुजो भूयसीभ्यश्चिताभ्यः ।

तद्दिदार्य विपाच्य स्थिताः सन्तः । चलद्भिश्चलैः 'गलत्' इति पाठे कोटरा- निर्गच्छद्भिरजगरैर्महासर्पैर्घोराणि भीषणानि कोटरा

१२२ मालतीमाधवे उत्पक्वशंसि मांसं प्रचलदुभयतः संधिनिर्मुक्तमारा- देते निष्कृष्य जङ्घानलकमुदयिनीर्मज्जधाराः पिबन्ति ॥१७॥ (विहस्य ।) अहो, प्रादोषिकः प्रमोदः पिशाचानाम् । आन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनह्य सहसा हृत्पुण्डरीकस्रजः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः संभूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ १८ ॥ तो गलत्संसमानं मेदो येषां तानेवंविधान्संसक्तधुमांश्चितासु दह्यमानान्प्रेतका- यान्भूयसीभ्यश्चिताभ्यो मृतशरीरदहनेन्धनराशिभ्यः कृष्ट्वाकृष्य । उत्पक्वमुक्त- र्वेण पक्वमत एव संसि विगलन्मांसं यस्य तत् । प्रचलत्कायात्पृथक्त्वेन खतश्च- कियम् । उभयतो मूलाग्रभागयोर्यौ संधी ताभ्यां तयोर्वा निर्मुक्तं जङ्घानलकं जङ्घाकाण्डमारात्समीपे निष्कृष्य शरीरात्पृथकृत्य । 'निक्षूष्य' इति पाठे प्रथमं द्रवीभूतगलन्मांसत्वान्मेदादिवच्चूषणं कृत्वा पश्चात्तत उदयिनीर्निर्प्रतिबन्धं निः- सरन्तीर्मज्जधारा अस्थिसुषिरपूरकधातुविशेषधाराः पिबन्ति । निःशब्दपानासे- चनमित्यत्रासेचनमीषत्सेचनं तद्व्यतिरिक्तेनासेचनेनेषत्त्वविधानान्निष्ठायन इति पलम् । 'निष्ठप्तं रक्षः' इत्यादौ निःशेषतापस्यैव विवक्षितत्वात् । पूर्वश्लोके मांसभक्षणस्योक्तत्वादत्र पानक्रियावर्णनेनः बीभत्सरसपरिपोषः ॥ १७ ॥ प्रादो- षिक इति । रजनीमुखसमुद्भूतः प्रमोदः प्रकृष्टो हर्षः । तेषां रात्रिचरत्वात्प्र- दोषसमये प्राप्ते युक्तः प्रमोद इति भावः । आन्त्रैरिति । पूर्वं पिशाचवृत्तान्त इदानीं समृद्धवधूकानां तेषां विजृम्भणमुच्यते । आन्त्रैः कल्पिता मङ्गलार्थं प्रतिसरा रक्तसूत्रादिनिर्मितवलया यासां ताः । स्त्रीणां मृतानां हस्ता एव रक्तो- त्पलानि तान्येव व्यक्तान्युत्तंसानिबिभ्रतीति तथोक्ताः । शोणितपङ्क एव रुधिर- कर्दम एव कुङ्कुमं तज्जुषन्ति सेवन्त इति तथाभूताः पिशाचाङ्गनाः सहसा हृद्भिरेव पुण्डरीकैः कृतस्रजः । 'पिनह्य शिरसा' इति पाठे स्वकीलेन शिरसा धृत्वा । एवमलंकृताः कान्तैः समं कपालैः शवशिरःकरोटिभिरेव चषकैः पान- पात्रैरस्थिस्नेहमज्जन्येव सुरां प्रीताः सत्यः पिबन्तीत्येकदेशवर्तिसावयवं रूपकम- लंकारः । पिशाचानां संभोगनायकत्वस्य तदङ्गनानां तन्नायिकात्वस्य च श्रुत्या- रोपणाभावादार्थप्रतीतेः । यदाह- 'तद्रूपकममेदो य उपमानोपमेययोः' इति । 'श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्' इति च 'आन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसरः' इत्यत्र तु परिणामः । आन्त्रप्रतिसरत्वस्य प्रकृतोपयोगित्वेनारोपणात् । यथाह- 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतस्योपयोगित्वे परिणामः' इति । 'आरोप्यमाणमारोपविषयात्म- तया स्थितम् । प्रकृतस्योपयोगित्वात्परिणाम उदाहृतः ॥' इति । प्रकृतोपयोगित्वा- दित्यनेन रूपकाद्भेद उक्तः । तत्र प्रकृतेनोपरञ्जकमारोप्यमाणस्य । अत्र तु तदुप- योगित्वमात्रमिति । अत्र प्रियतमैः सह मधुपानप्रवृत्तस्रक्वन्दनाद्यलंकृतना-