मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

३६ जगद्धरकृता [ अङ्कः २ पृ० प० ६२ ५ ॰ल्लगणीसासं॰ । ६ ॰रिसं जेव्व भअ॰ । ६३ ३ ॰त्ती वैचित्यं ना॰ । ६४ ७ ॰मन्त्र मया भ॰ । ११ ॰साहसाभासमि॰ । बाष्पं नेत्रजलम् । स्तम्भः । प्रतिबन्धः । मन्थरितो मन्दीकृतः । तादृशकण्ठे प्र- तिलग्नो निःश्वासो यत्र तत् ॥ कामन्दकी । परिचयो मालत्यभिष्वङ्गः । उद्वेग- कारणमिति शेषः ॥ इदमित्यादि । मालत्या इदं शरीरं विफलगुणातिशयं भव- ष्यतीति त्वं किं न वेत्सि । अनुचितजामातृसंबन्धशोचनावहम् । यतः । इह ज- गति यत्कामस्य जैत्रं जयनशीलमस्त्रं सहजविलासस्य निबन्धनं कारणं च । ए- तेनैव सहजविलासा जायन्त इत्यर्थः । 'वरो जामातरि श्रेष्ठे' इति विश्वः ॥ ६ ॥ वैचित्यं विमनस्कत्वम् । नाटयति करोति ॥ लवङ्गिका । पितृनिन्दैव पूर्वश्लो- कार्थ इति द्योतयति लवङ्गिका । अत्र जुगुप्सते निन्दति ॥ मालती । अत्रानु- पहरणीयाप्युपहारीकृतेत्यनेन व्यङ्ग्येन पितुर्गुणानभिज्ञत्वं सूचितम्।उपहारश्च मरण- शरणच्छागादिः क्रियत इति मरणतुल्यतास्य दर्शिता। इह पश्चात्तापनामा नाट्यालं- कारः । यदाह—'अनुतापातिरेकस्तु पश्चात्ताप उदाहृतः' ॥ इति बालत्वात्स्ने- हाच्च तातस्य गुणानभिज्ञत्वं मालती न जानातीत्याशयेनाह—गुणेत्यादि । इदं कार्यं गुणनिरपेक्षममात्येन कथमारब्धम् । रूपादिमति पुरजने सति तद्रहितनन्द- नाय मालतीदानं कथमुपक्रान्तमिति भावः । अत एवाश्चर्यम् । अथवा पक्षान्तरे । कुटिलनये परवञ्चननीतौ कुशलचित्तानां कुतोऽप्यस्नेहः । नैवेत्यर्थः । स्नेहस्य निरू- पाध्युपकारेच्छारूपस्य नृपानुरञ्जनादानुपाधावभावादित्यर्थः । इदं यदुपक्रान्तं तदैदं- पर्यमिदंपरम् । एतदभिप्रायकमिति यावत् । चतुर्वर्णादिलादिदंपरशब्दे ष्यञ्। उत निश्चये वितर्के वा । यन्नृपतेर्नर्मसचिवो नन्दनः कन्यादानादस्माकं मित्रमनपकारी भवदित्येवमुपक्रान्तम् । निष्णात इत्यत्र 'निनदीभ्यां स्नातेः कौशले' इति षत्वम् । 'उत निश्चयवितर्कयोः' इति धरणिः । कामोपचरणं नर्म । यदाह—'उपचारः स्त्रीपुंसयोर्मनोजन्मनिबन्धनः । स एवात्र परिज्ञेयो नर्मसंज्ञः प्रयोक्तृभिः' ॥ इति भरतः ॥ ७ ॥ लवङ्गिका । इतीति दुर्दशनादिकम् ॥ लवङ्गिका । अत्र जी- वितमपि निष्फलदुःखबहुलत्वाभ्यां मरणकल्पं जीवितमरणम् ॥ कामन्दकी । उक्तप्रबन्धेन मालतीनैराश्यं विधायाह—अयीति । भगवत्येति । 'कृत्यानां कर्तरि वा'इति तृतीया न तु षष्ठी । अशक्यमित्यकारप्रश्लेषसंभवात् । गान्धर्वविवाहे क- न्यावरौ प्रभवत इति प्रायःपदतात्पर्यम् । जनयितेति । राजेति भावः । माधववि- वाहे भूरिवसुरेव सानुग्रहः । अत एव सरल इत्युक्तम् । किल प्रसिद्धौ । कौशिकी कुशिकवंशजा । चकमे कामयते स्म । आख्यानं पुरावृत्तम् । इहाख्याननामा नाट्या- लंकारः । यदाह—'आख्यानं तु तदुद्दिष्टं यत्पुरावृत्तकीर्तनम्' ॥ इति । निदर्शन- नामा नाट्यालंकारोऽपि। यदाह—'कथनादन्यचेष्टानां साध्यसिद्धिर्निदर्शनम्'॥ इति

' (va) vs 'च' (ca): Look at 'च' in 'च दोषमाह' (line 6-7): 'च' has a horizontal stroke from the left, then a curve down and up to the stem. Now look at the letter in line 8: it has a horizontal stroke, then curve! It really is printed as 'चे' or 'वे'! Wait, let's look at the letter: चि + चे + न = चिचेन. But wait, is it 'चितेन'? No, there is a horizontal stroke! Wait, could it be "सचितेन"? No. Wait, could it be "सचितेन" as a typo for "सचिचेन", or is it "सचिचेन" as a typo for "सचिread/सचिचेन"? Wait, let's look at the exact printed glyph: It is: च + ि = चि. Then: च + े = चे, or व + े = वे? Wait, look at 'वे' in 'इत्येवम्' or 'वे' in 'देवरातात्' (line 28): In 'देवरातात्', 'दे' is clear. In 'देव-' (line 26): 'दे' 'व'. The 'व' is round! In line 8, the letter is definitely round with a flat top: wait, is it 'वे'? Wait, look at the hook:

३८ जगद्धरकृता [ अङ्कः २ पृ० प० ६७ ६ ०वैक एव । १२ ०विद्याधारः शि० । १३ ०चन्द्रमधुरः । ६८ ८ ०उग्गमो । (नेपथ्ये शङ्खध्वनिः ।) । ११ ०मवासोत्कण्ठानां० । ६९ १० ०दिणा सोवाणेण ओ० । १२ ०ष्टार्थदूतीवृत्तस्य ल० । लायुक्तः । 'नायके वर्णयेद्दूती कलावत्त्वं च रम्यताम्' इति भरतः । नयवतां चक्षुष्मतां महोत्सवस्य कारणम् । नेत्रप्रीतिजनकत्वात् । यथोदयगिरेरेको बालच- न्द्रोऽभिनवशश्युदेति सोऽपि स्फुरितगुणोन्मीलन्नैर्मल्यादिका या द्युतिः प्रभा तया सुन्दरः कान्तः कलावान्नेत्रानन्दहेतुश्च भवति ॥ १० ॥ बालत्वादितस्तदनागम- नमाशङ्क्याह—असावित्यादि । असौ शिशुरपि बालोऽपि संप्रतीहागतः । अस्तीति शेषः । कीदृशः । विद्याधारः त्रयीतदङ्गविद्यावित् । बालः पञ्चदशवर्षव- यस्कः । 'बालो वाप्यूनषोडशः' इति वचनात् । भवनान्निर्गत्य बहिर्भूय । अनेन पथिकलमपास्तम् । यौवनमाह—अविकलः पूर्णो यः शारदशशी तस्मान्मनोज्ञ- स्तद्वद्वा मनोज्ञः । यद्दृष्टिविषये पुरं नारीणां कटाक्षैः संजातनीलनलिनगवाक्षमिव भवति । कुवलयितमित्यत्र तारकादित्वादितच् । कीदृशैः । उन्मादतरलैः कामा- वेशचपलैः । यदयं रथ्यया याति तदोन्मादान्विता युवत्यो वातायनेनैनं पश्यन्ति । तन्न तन्नयनैः संजातकुवलयमिव लक्ष्यत इत्याशयः । अनेन विद्यावत्त्वनूतनत्वरम्य- त्वादिकमुक्तम् ॥ ११ ॥ विद्यामित्यनेन विद्यावशेनायात इत्यनौद्धत्यं संबन्धार्थदेवरा- तप्रस्थापनगोपनं च कृतम् ॥ मालती । सखि । श्रुतं त्वया । एतेनाभिलाषं दर्श- यति ॥ लवङ्गिका । लवङ्गिकैतद्घटयति । अनेन महाकुलिनत्वं न तु कामन्दक्याः कल्पनेति दर्शितम् ॥ कामन्दकी । कालातिपातः कालक्षेपः ॥ क्षिपन्नि- त्यादि । संप्रति गगनेऽयं संध्याशङ्खध्वनिः संध्याकालसूचकः शङ्खशब्दो विच- रति श्रूयते । किं कुर्वन्, विहगमिथुनानां चक्रद्वन्द्वानां प्रत्यासन्नविरहात्सोत्कण्ठा- नाम् । निद्रैव मुद्रा । संभाषणप्रतिरोधात् । तां प्रथमतः क्षिपन्हरन् । कीदृ- शीम् । मदनकलहः सुरतं तस्य छेदोऽवसानं तेन सुलभाम् । यद्वा मदनकलह- श्छिद्यतेऽनेनेति घञ् । 'पुंसि संज्ञायाम्' इति वा घः । मदनकलहच्छेदो रतं ततः सुलभाम् । सुरतश्रमजनितामित्यर्थः । संप्रति धवलगृहाणां महत्सु गह्वरप्रदेशेषु प्रतिध्वनितो घनतां दधानः । अत एवानिभृतः प्रौढः संन्विचरति । यद्वा प्रथ- मतः खे विचरति तदनु दिवा केलिकलहच्छेदात्सौधसमीपतरुनिवासकलविङ्कमि- थुनानां निद्रामुद्रां क्षिपन्विचरति । ते हि प्रबलशङ्खध्वनिनिबोधिताः कलकलं कुर्वन्तीति भावः ॥ १२ ॥ मालती । अपवार्य निभृतम् । 'निगूढभावसंयु- क्तमपवारितकं भवेत्' इति भरतः । अधुना मनःप्रविष्टसाहसवाञ्छया ब्रूते— लवङ्गिका । 'संजणणं' इति पाठे संजननं सोपानमेव ॥ कामन्दकी । तटस्थतया घटितकत्वेन साधूक्तम् । निसृष्टार्थेति । 'स्त्रीपुंसयोराशयमादधाना स्वयं च कार्यं प्रतिपादयन्ती । सृष्टार्थिका सा परदारयोगे दूती नियोज्या बहुधा सुधीभिः ॥' इति भरतः । मालतीं प्रतीत्यनेन मदयन्तिकां प्रति विघ्नत एवेति भावः ॥

रत्नधरोऽनवद्योऽनवद्यरूपा दमयन्तिका च । Let's look at: रत्नधरो->ऽ->नवद्यो->ऽ->नवद्यरूपा-> YES! Both have avagraha:रत्नधरोऽनवद्योऽनवद्यरूपा! Then दमयन्तिका च ।`

*   Line 13:
    `जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमद्द्वितीयो रसराचिवासः ॥`
    Wait, look at `रसराचिवासः` or `रसराधिवासः`?
    Wait, look at `रसराधिवासः`:
    Could it be `रसराचिवासः`? Let's look at the meaning:
    Could it be `रसराजिवासः`?
    Wait, what if it's `रसराधिवासः`? "राधिवास" - wait, could it be `रसरा...`?
    Wait, let's look at the letter again.
    Look at `धि` in `समागमो विधातुः` (line 9).
    In `विधातुः`, the letter `धा` has a left curve with a tiny circle, and no top bar across the circle.
    Now look at `रसरा[?]वासः`:
    The letter has a TOP BAR across!
    And the

तृतीयोऽङ्कः । पृ० प० ७१ ४-५ ०द्भासि । को वि अ कालो भ० । ८ ०संकरघरसंबद्ध । ७२ ३ ०संकरघरं ग० । ६ भोदु त्ति । तु० । ७३ २ ०आए दूरं आरोविदो परोक्खाणुराओ । एसो अ से मणो० । ७ (ततः प्रविशति कामन्दकी ।) । १० कति- पयाहेन स० । १३ प्रीत्या दायं द० । परिचयस्यान्योन्यदर्शनालापादिरूपसमागमात्मकतया तदारम्भस्य प्रतिज्ञात- त्वेन तन्निर्वाहिकाया मदयन्तिकायाः सूचनाय तत्संबन्धाद्बुद्धरक्षिताप्रवेशः । यद्वा नियुक्तैव मया बुद्धरक्षितेत्यनेन प्रथमाङ्के द्वितीये च मालतीं प्रति लघूकृतो भार इत्यनेन सूचितो बुद्धरक्षितायाः प्रवेशः ॥ अवलोकिता । अत्र प्रमुग्धा प्रसृता । पिण्डपातः सौगतान्नम् । कोऽप्यकालो निषिद्धकालः । तथा च सदैव मालतीस- मीपे भगवती वर्तत इत्यर्थः ॥ बुद्धरक्षिता । हुमनुमतौ स्मरणे वा ॥ अवलो- किता ॥ अत्र कुब्जकं 'कूआ' इति ख्यातस्तरुविटपः । कुब्जकव्यासक्ताशोकव- नस्य दुःसंचारत्वाद्विजनत्वं सूचितम् । पर्यन्तो मध्यम् । 'गहनं काननं वनम्' इत्य- मरः ॥ अवलोकिता । अत्र किलालीके । सौभाग्यवृद्धिप्रयोजनस्य व्याजलात् । एवमिति । स्वहस्तत्रोटितपुष्पैर्देवताः पूजयेत्यर्थः। आनेष्यतीति । मालती- माधवयोरतर्कितदर्शनेन विजने तयोरनुरागो वर्धतामिति भगवत्या आशय इति भावः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्रामन्त्रिताहूता । गच्छामि । मदयन्तिकास्थानमिति शेषः ॥ अवलोकिता । मकरन्दमदयन्तिकापरिणये किं वृत्तमिति भावः । बुद्धरक्षिता । अत्र विश्रम्भो विश्वासः । ईदृशस्तादृश इति मकरन्दगुणप्रकाश- नमित्यर्थः । तस्या मदयन्तिकायाः । तं मकरन्दम् ॥ अवलोकिता । त्वया भगवतीभारो लघूकृत इति भावः ॥ तथेत्यादि । तथा तेन प्रकारेण विनयन- म्राद्युद्गताकारतया नम्रा मालती कतिपयदिनेरशयाच्छकुन्तलादिकथया मया स- ख्यामिव विश्वासबुद्धिप्रवर्तनेन सेव्यतां शालीनत्वादिपरिहारं नीता । अत्रापिशब्द एवार्थे । यद्वा अविनयनम्रापीत्यकारप्रश्लेषः कतिपयाहोभिरित्यत्राह्नो जातिपरतया न समान्तविधिः ॥ १ ॥ सखीचिह्नं दर्शयति—व्रजतीत्यादि । संप्रति य- तोऽस्माकं विरहे दौर्मनस्यं गच्छति नः संनिधौ प्रसन्ना भवति । विजने रमते मया सहेति शेषः । प्रीत्या दायं सोल्लुण्ठनमुत्तरं ददाति । यद्वा दायं कर्पूरादिदेयं ददाति । गमनसमये मामनुवर्ततेऽनुगच्छति । ततः कण्ठे लग्ना सती पुनःपुनर्नि- रुध्य मां शपथैः प्रणम्य तत्क्षणमेव प्रत्यावृत्तिं पुनरागमनं याचते च । सख्योऽप्येवं कुर्वन्ति । अतः सखीत्वं गता सा मे मनोगतं करिष्यतीति भावः । 'देये दाने

अङ्कः ३ ] मालतीमाधवटीका । ४१ पृ० प० ७५ ७ मरालमंसलजह० ८ ०चलणसंचारमसिणगमणोवणी- दसे० । ९ बिन्दुज्जन्तमु० । १० ०इदो पविसह । ७६ २ (सहर्षम् ।) हन्त० । ५ संतापद्ग्धस्य शिख० । च दायः स्याद्दायः सोल्लुण्ठभाषणे' इति मेदिनीकारः ॥ २ ॥ साधीयः साधुः । नि- बन्धनं कारणम् ॥ शकुन्तलादीनित्यादि । इयं शकुन्तलादीनितिहासवादा- न्पुरावृत्तान्त्यन्यपरैर्वचोभिरन्यकथाप्रसङ्गेन प्रस्तावयति । शकुन्तलादिभिःपितृनि- रपेक्षमेवात्मा दत्त इति भगवति किं सत्यमिति मां पृच्छतीति भावः । अत्रान्यप- देनाखेटकाश्रमवर्णनशुश्रूषादेः साक्षादुद्देश्यत्वं साहसकरणं चाशयस्थमिति सूचि- तम् । एवमिति श्रुत्वा चेतोधृतनायकानुसरणान्मदीयक्रोडे निवेशितशरीरा भवति । ततः किमेवं करोमीति चिन्तास्तिमितत्वं निश्चलत्वं चिरकालमेति । चिन्तेत्युपल- क्षणम् । निश्वासादिनापि लक्षिता भवतीत्यर्थः । यद्वा मदिति पञ्चमी । मत्सका- शाच्छ्रुत्वैवं करोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ समक्षं प्रत्यक्षम्। उत्तरमनन्तरकृत्यम् ॥ इत आगच्छे- ति शेषः ॥ लवङ्गिका । अत्रैष खलु कुसुमाकरोद्यानमारुतस्त्वां परिष्वजतीति सं- बन्धः । कीदृशः । अतिमधुरमधुरसेनात्यार्द्राया मञ्जर्याः कवलने भक्षणे केलिः क्रीडा तया कलमकव्यक्तध्वानं यत्कोकिलकुलं तस्य कोलाहलेनाकुलितादतिसुरभीभूतशिख- रादुड्डीनषट्पदो मनोज्ञो यो भ्रमरसमूहस्तस्य संपर्केण विकसितपुटस्यात एव करालस्य दन्तुरस्य चम्पकस्याधिवासेन गन्धेन मनोहराः । एतेन शैत्यसौगन्ध्ये दर्शिते । सह- कारमञ्जरीणां कोकिलाकुलत्वं भ्रमरस्य तत्यागे हेतुः । मरालो हस्ती हंसो वा । तस्य मांसलजघनपरिणाहोद्वहनेन मन्थरावलसौ यावूरू । त्वदीयाविति भावः । तयोर्गौरवेण विसंष्ठुलं विषमं यथा तथा स्खलितस्य चरणस्य संचारेण मसृणं मन्दं यद्गमनं तेनोपनीतेन खेदशीकरेणामृतबिन्दुसदृशे मुग्धमुखचन्द्रे । अर्थात्तव । चन्दनायमानः शीतलः स्पर्शो यस्य सः । अनेन मान्द्यं शैत्यमपि ध्वनितम् । 'सह- कारोऽतिसौरभः' इत्यमरः । 'चञ्चरीकोऽलिगीतयोः' इति धरणिः । 'करालो दन्तुरः' इत्यमरः । 'मरालो हंसगजयोर्मरालो विस्तृते शुभे' इति विश्वः । तेन मरालस्य विस्तृतस्य शुभस्येति वा योज्यम् । 'मसृणं चिकणं समम्' इत्यमरः ॥ माधवः । हन्त हर्षे । परागता याता ॥ आविरित्यादि । इयं भगवती प्रि- यायाः पुरस्तादाविर्भवन्ती प्रथमं मम चित्तं सविकासं करोति । कीदृशस्य । संता- पदग्धस्य कामाग्निदग्धस्य । यथा विद्युद्वृष्टेः पुरस्तादाविर्भवन्ती मयूरतरुणस्य चित्तं सोच्छ्वासं करोति निदाघतप्तस्य । युवग्रहणंमुन्मादहेतुद्योतनाय । प्रियाया इत्यत्र 'षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन' इति षष्ठी । अत एव प्रियायाः प्रथममिति न योजना । प्रथमपदयोगे षष्ठयभावात् । अनेन प्रियाप्यागमिष्यतीति सूचितम् ॥ ४ ॥ माल- तीत्यत्रापिशब्दो गौरवे । निपातानामनेकार्थत्वात् ॥ आश्चर्यमित्यादि । अस्याः पद्माक्ष्या मुखनिर्मलचन्द्रसंनिधौ वारंवारं जडिमानं सर्वकार्याप्रतिपत्तिरूपं प्राप्य

पृ० प० ७६ ७ दृष्ट्वा लव० । १० जाड्येन च० ७८ १ ०वि अण्णारिसं अ० । ८ ०जातासि । तथाहि० । ८० ३ ०मामकीनस्य । ०यं निब० । जाड्येन जडिम्ना करणेन मम मनसा विकारः स्वरूपान्यथाभावः संधार्यते । की- दृशः । द्रवमय इव द्रवमयः । हृदयद्रवीकरणात्स्वेदादिमत्त्वाच्च । अन्यस्याः समाग- माद्द्रवमयोविकारोऽस्यास्तु सांनिध्यादेवेति कर्मातिशयदर्शनादाश्चर्यम् । यदाह भ- रतः—'कर्मातिशयनिर्वृत्तो भवेद्विस्मयसंभवः । सिद्धिस्थानेष्वसौ साध्यः प्रहर्षपुल- कादिभिः॥' यथामलेन्दुसंनिधौ जडिमानं शैत्यमासाद्य शैलेनैव चन्द्रकान्तेन शैलस्य द्रवमयो विकारो द्रवत्वं संधार्यते । अत्र महीधरसादृश्येन माधवस्य धीरत्वादिगुणा- वष्टम्भसंभार उक्तः । 'जात्येन' इति पाठे जात्येन जातिमत्ता । उत्कृष्टेनेति यावत्। चन्द्रकान्तेनेत्यस्य परं विशेषणं द्रष्टव्यम् । यद्वा मनोविशेषणमपि । जात्येनाभिज- नवतापि । अत्रापिरध्याहार्यः । अत एवाश्चर्यम् ॥ ५ ॥ संप्रतीति । पुरा का- मवेगस्याङ्कुरावस्थया रमणीया । अधुना तु तस्य पल्लवितत्वेन रमणीया ॥ इदमेव स्फोटयति—ज्वलयतीत्यादि । संप्रति मालत्यङ्गैः कामाग्निमुद्दीपयति । चित्तं सोन्मादं करोति । नेत्रं कृतप्रयोजनं विधत्ते । ममेति शेषः । कीदृशैः । परिमृ- दितचम्पकमालावद्विलासैर्ललितैश्चालसैर्मन्दैर्लज्जया निभृतत्वेनेति भावः । 'यान- स्थानासनादीनां नेत्रवक्त्रादिकर्मणाम् । उपयातविशेषो यः स विलासो मतो बुधैः ॥' इति भरतः । 'हस्तपादाङ्गविन्यासभ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितम् । सुकुमारविधानेन ललितं तन्निगद्यते ॥' इति भरतः । यद्वा परिमृदितचम्पकमालाविलासानि म्लानानि । ललितानीतस्ततः क्षिप्तानि । अलसानि मन्दानि । ततस्त्रिपदकर्मधारयः । ललधा- तुश्चञ्चल्यार्थेऽपि । धातोरनेकार्थत्वात् । 'लुलितैरलसैः' इति पाठे लुलितानीतस्ततः क्षिप्तानीत्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रथमेत्यादि । संप्रति मया मेघमालाभवजलसेचनेन क्ष- णबद्धकलिकनीपस्य डम्बरः साम्यं प्रपञ्चो वावलम्ब्यते । कीदृशेन । प्रथमप्रियाव- चनसंश्रवणाद्व्यक्तरोमाञ्चेन । संस्तवेति पाठे संस्तवः परिचयः । तदनेन दृष्टान्तेन सर्वाङ्गीणं पुलकं तस्य च स्थैर्यमुक्तम् । 'घनजीमूतमुदिर' इत्यमरः ॥७॥ माधवः । अपरिमेयेत्यादि । पुष्पत्रोटनकाले मालतीस्तनमुकुलादिदर्शनादानन्दसंदोहेन माधवस्य संतोषप्रकाश इति भावः ॥ अज्ञातमाधवसंनिधानां मालतीं श्रमोपन्या- सव्याजेन कामन्दकी श्लिष्टनर्मवचनमाह—अयीत्यादि । निःसहा परिश्रान्तासि लमतो विरम त्यज । खेदमिति शेषः । यद्वा विरम पुष्पावचयात् । उपविशेति भावः । पक्षे निःसहा कामाद्ग्लाना त्वं जातासि ततो विशेषेण रमस्व । आशंकायां लोट् ॥ स्खलयतीत्यादि । हे सुभ्रु शोभनभ्रूयुते, वल्लभालोकनेन समं यथा तथा त्वयि खेदो विलसति स्वव्यापारं कुरुते । यथा वल्लभालोकनं तथा खेद इति भावः । पक्षे वल्लभेनावलोकनं खेदश्च । अत एव सर्वथेति तुल्यत्वम् । तदेवाह—

त 7. न्त्र 8. ः Wait! 'खतन्त्रः'??? Why would it say 'खतन्त्रः'? Wait! Could it be 'सतन्त्रः'? No. Could it be 'स्वतन्त्रः'? Look at the bottom of that letter: is there a loop below? Wait! Is it 'अस्वतन्त्रः'? Look at 'अ' in some fonts: sometimes 'अ' is written with a loop at top, like Gujarati or old Bengali/Devanagari? No, standard Devanagari. Wait! What if the pratika is: "परवान्" And the explanation is: Wait, could the word be "परवानस्वतन्त्रः"? Look at 'स' in 'स्वतन्त्रः': if 'अ' dropped in sandhi, 'परवान्' + 'अस्वतन्त्रः' = 'परवानस्वतन्त्रः'. But where does 'अ' go? In sandhi: परवान् + अस्वतन्त्रः: न् + अ = न! So: परवान (paravāna) + स्वतन्त्रः (svatantraḥ) = परवानस्वतन्त्रः! Wait, look at the letter: is it 'स्व'? Let's look at 'स्व' in L15: "श्यामशरीरस्वभावोऽप्यापाण्डु..." Look at 'स्व' in 'स्वभावो' (L15): It has 'स' on top, and

४४ | जगद्धरकृता | [ अङ्कः ३ पृ० प० ८२ ६ माधवः—अन्य एवाक्षुण्णः कथाप्रकारो भगवत्याः । ७ अदिदु० । ९ ०ख्खी । यतोऽधुना श० । ८३ १ मालती—(जनान्तिकम् ।) स० । २-३ ०आसङ्गन्तीए भअवदीए भीदाविदम्हि । ता किं दाणीं एत्थ पडिव- ज्जिस्सं । ८ ०वेअणाधिअदरम० । ९ ०णन्दइ केलिक- लाओ । केवलं कमलाअन्तकन्त० । स्वकार्यक्षमता, गर्भपदेन बाह्यान्तरभावनादृढतोक्ता । दावप्रेम्णा वनवह्निप्रीत्या चन्द्रकिरणान् बारंवारं श्रयति । एतेन चन्द्ररश्मीनां दाहकत्वमुक्तम् । अत्र प्रे- मपदेन नायिकानुरागस्य च विरोधिविमर्शशून्यत्वं तृतीयया चाङ्गसङ्गहेतुत्वं च ध्वनितम् । कीदृशः । सरसपद्मिनीपत्रमात्रान्तरितो ग्लायमानकायः । सर्वत्र मृत्यव इति योज्यम् । तथा च मरणाय कृतोद्यम इति भावः । यद्वा अन्तरायो मरणे विघ्नः । तत्र पद्मिनीपत्रहेतुलम् । तदिह चन्द्रापादादीनां कामोद्दीपकत- यानर्थहेतुत्वेन विप्रलम्भस्योत्कर्षः सूचितः । किं च मनोविकार इन्द्रियजन्य इ- त्यनेनेन्द्रियाणां शान्तिः कृता । नवचूतदर्शनेन नेत्रस्य चूतंरानन्दलमुकुलितत्वा- भ्यामतिदुःखदत्वम् । कोकिलरवाकर्णनेन श्रोत्रस्य । बकुलगन्धसंबन्धेन घ्राणस्य । वायुचन्द्रकरयोः स्पर्शेन त्वच इति ॥ १२ ॥ माधवः । अक्षुण्णोऽन्याननुभूतः कथाप्रकारः कथनक्रमः ॥ मालती । बालचूतदर्शनादेरतिपीडाकरत्वेन माल- त्यापि ज्ञानादेवमुक्तमिति भावः ॥ कामन्दकी । अन्यत्रेत्यादिना लघ्येव प्रथम- मनुरक्तोऽयमिति दर्शितम् । तपस्यनुकम्प्यः । 'तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये च' इति विश्वः । अनेन वैदेशिकोऽयं वराक इति मयैतदुच्यते न कारणादित्युकम् । शक्यमिति । तथा च लमनुरागिणी भवेत्यर्थः ॥ मालती । अत्रात्मनो मम । किमपीत्यमङ्गलतयावचनीयं मरणमित्यर्थः । भीतायितेत्यत्राचारे क्यङ् । कि- मिति । तज्जीवनाय ममापि तत्रानुराग इति वक्तुमुचितमपि कुमारीत्वेनानुक्त- मतस्त्वं वदेति भावः । कामन्दकीं प्रति जनान्तिकमिदम् । माधवश्च गुप्तः ॥ माधवः । स श्रुत्वाह—दिष्ट्येत्यादि ॥ लवङ्गिका । अत्र एवंवादिनोत्यत्र कामावस्था गुरुजने लज्जया वक्तुमनर्हापि मालतीनिमित्तमाधवावस्थाश्रवणात्सापि तन्निमित्ता कथ्यत इति भावः । अस्माकं भर्तृदारिका परिजनं दुनोतीत्यन्वयः । आश्लिष्टं स्पृष्टम् । मुग्धो बालः । कन्दं बिसम् । बालकमलिनीमूलं मृदुतरं रवि- करस्पर्शानम्लानं च भवति । तदनेन दृष्टान्तेन निःसहलतनुत्वे अवयवानामुक्ते । तद्दशायामपि सौन्दर्यद्योतनाय सुन्दरपदम् । अधिकतररमणीयापीत्यनेन कामा- लिङ्गितकायस्य कान्तिप्रकर्ष उक्तः । अत एवापिविस्मये । अतिक्रान्तस्य सुख- जनकत्वेनैतस्येन दुःखजनकत्वे चित्रात् । दुःखप्रकारमाह—नाभीत्यादि । अत्र यत इत्याध्याहार्यम् । केलिः क्रीडा । कलाश्चतुःषष्टिः । यद्वा केलीनां कलां- शमात्रम् । कथं तर्हि दिनानि गमयतीत्याह—केवलमित्यादि । कमलयमानं

पृ० ५० ८४ २ ॰त्थम्मिअदि । जं च तस्सि जत्तादिअसे णिअ० । ३ ॰दंसणपडि० । ४ ॰भअवदो कामस्स विअ काम- काणणलंकारआरित्तसणो विवि० । ॰विब्भमाहिरामं अणुरूआणुराआणुबन्ध० । ६ ॰कोदूहलं समुल्लसिदस० । ७ पुलअडकम्पसुन्दरं आण० । ८ ॰विजम्भमाणुद्दाम- देहदाहदारुणं द० । प्रसारितम् । इदं भरतानुमतम् । यदाह—'अप्राप्ते च प्रिये कार्यः स्त्रीभिर्गण्डा- न्वितः करः' । पर्यस्तं क्षिप्तम् । निःस्यन्दः क्षरणम् । 'ईषदर्थे दराव्ययम्' इत्य- मरः । दलितं विकसितम् । माकन्दधूतः । पुष्पपरमत्र । 'माकन्दः सहकारे- ऽस्त्री' इति मेदिनी । एतेन वायोस्त्रैगुण्यमुक्तम् । यच्च प्रियसख्या यात्रादिने तस्य दर्शनसुखं समासाद

४६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ३ पृ० ५० ८५ १ ०प्पफुरन्तकन्तदसणच्छदुच्छलन्तद० । मोत्तिआबलिक । २ ०पह्मलकन्तकपोल० । ईसविअसिअणि० । ०न्दम- न्दता० । ४ ०सुन्दरलाटपट्टणवचन्द० । ८ ०कदली- वत्तसंवाहणादिवा० । ९ ०जलद्वासअणीए उ० । १० ०सुहा सेअपञ्जरिदपाद० । ८६ १ ०मूलविसं० । २ ०णीसासवसवि० । ३ वरिणिहिदवे० ४ ०विसज्जिदुबिण्णदि० । कपोलपुलक एव वर्ण्यते कविसंप्रदायेनेत्यवधेयम् । मन्दतारं किञ्चिच्चलतारकम् । उत्तानमूर्ध्वविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लज्जादिदृक्षाभ्यामीषद्विकसितलम् । नि- ष्पन्दता मौग्ध्यात् । मन्दतारता नखदशनक्षतभावनया प्रियंप

अङ्कः ३ ] मालतीमाधवटीका । ४७ पृ० पं० ८६ ६ ॰णीसाससेसजीविदा किं० । ॰दामूढदाए पढमप्प० । ८ वावारं अह्मारिसं जणं क० । ९ ॰प्परिवेलवेसुअङ्गे । ८७ १ ॰स्स भविस्सदि । क० । २ ॰कोवोवराअप० । ४ ॰परिमलुग्गारसंवलणम० । ५-६ ॰मुहा वसन्तरअणी- परिणाहा अण० । ७ कामन्दकी—लवङ्गिके, यदि० । ८८ १ ॰एव हृदयोद्वेगो भ० ।

गलितो निःसृतः । अनेन युगपन्नासापुटनिःसरणमाह । मूर्च्छाविच्छेदे तथैव श्वा- सप्रवृत्तेः । जीवितेति । मोहे सखीजनसेकादिना मूर्च्छापगमे दीर्घनिःश्वासेन जीवतीत्यवधार्यत इत्यर्थः । किंकर्तव्येति । जीविता सती किं करोमीति न वेत्तीत्यर्थः । प्रथमेति । वयमेव प्रथमं म्रियामह इत्यर्थः । स्वयमनध्यवसायाल्ल- वङ्गिका कामन्दकीं पृच्छति—तस्मात्प्रेक्षतां भवतीति । पेलवं कोमलम् । दारुणत्वं देहदाहादिकारित्वात् । इमानि विभावरीमुखानि प्रियसख्याः कथ- मेवं भविष्यन्तीत्यन्वयः । उपरागो लौहित्यम् । पल्लवितः पल्लवाकारीकृतः । केरली केरलदेशस्त्री । तस्या अतिगौरत्वेन लौहित्यार्थ ग्रहणम् । उद्वेलन्पतन् । उद्दामदलितमतिदारितम् । इह दृष्टकेरलीकपोलसाम्येनोदितचन्द्रेण तिमिरावरण- नाशे रात्रेरुपक्रमः कथितस्ततश्चन्द्रस्य दुःसहता मालत्या ध्वनिता । परिमलितं कृ- तम् । निर्मन्थनं मर्दनम् । उद्गार उद्गमः । संवलनं मिश्रीभावः । मसृणं मन्दम् । मांसलः पुष्टः । धूमायितं धूमेनेवाकुलीकृतम् । परिणाह आभोगः ॥ काम- न्दकी । एवं श्रुत्वा कामन्दकी तटस्थेवाह—यदीत्यादि । यदि तद्विषयोऽनु- रागस्तदा गुणज्ञतायाः प्रत्युक्तमेतद्विशिष्टं फलम् । तदा सैव गुणं जानातीत्यर्थः । एतद्धीति पाठ एतद्गुणज्ञतायाः फलमेवेत्यर्थः । हिरवधारणे । इति नन्दितमानन्दं प्रापितमपि मे हृदयमस्या अवस्थया विदार्यते । एतदवस्थतया मरणमप्यस्याः संभाव्यत इति भावः ॥ १३ ॥ माधवः । स्थाने युक्तम् । स्थानेशब्दोऽत्र योग्य- वाची । ह्लासो हृदयशोषः । कामन्दकी । प्रकृतीत्यादि । अस्या वपुरिदं स्वभावसुन्दरं सौकुमार्यमेवैकः सारः स्थिरांशो यत्र तत् । एतत्सत्यं निश्चितम् । अयमेव कामचरितानुभावात्कामोऽप्ययं निर्दयः । अदोऽपि सत्यम् । पञ्चबाण इत्यनेनैकबाणापेक्षया दुःसहत्वमुक्तम् । अयमपि कालश्चलन्मलयानिलकम्पि- तचूतपुष्पशारचन्द्रभूषणश्च । कथमिति शिरश्चालने । हिमादेरपगमाच्चारु- चन्द्रत्वम् । तदीदृशेऽनर्थहेतौ कथमियं जीविष्यतीत्यहो प्रमादः । अत्र नाथपदेन चित्रगतस्यापि माधवस्य मालतीनाथत्वं ध्वनितम् ॥ १४ ॥ लवङ्गिका । विरचितेति हेतोः । जीवितफलक्लृप्ताज्जीवितम् । कार्यकारणयो-

१८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ३

पृ० ५० ८९ १ माधवः—(सस्पृहम् ।)० । ७ ॰संकरघराधिवासिणो जणवदा० । ॰रम्भणवसंभरि० । ८ ॰पञ्जरणिबद्धसिङ्ख- लाणिरोहपडिभङ्गसंकलिदणिअलीला० । ९ ॰सुवेल्लन्त- बहलुत्तुङ्ग० । १० ॰न्तिअडम्बरुद्दा० । ९० १-२ ॰कन्दरो पअण्डवज्जणिघाददारुणचवेडामोडणपा- डिदाणेअणरतु० । ३ ॰दम्भपडिरवाभीअसाविदणट्ठ- विद्वाविदा० । ४ ॰कप्परक्रमणणिद्ददारिदज० । ५ ॰डूलो

रमेदात् । माधवः । स्तनांशुकापनयनेन व्यक्तस्तनदर्शनात्सस्पृहम् । जितमि- त्यादि । सखि बकुलमाले, त्वयेह भुवने जितम् । यतः प्रौढमृणालदण्डपा- ण्डुरमनोहरस्तनविस्तारविलासपताकेवास्या मालत्या वल्लभा जातासि । मालती- वल्लभत्वात्सखीत्युक्तम् । हृदयधारणेन वल्लभेत्युक्तम् । तथा च मालत्यालिङ्गनं तव संपन्नं न ममेति भावः ॥ १५ ॥ कलकलः कोलाहलः । पुनर्नेपथ्य इति । अत्रैष व्याघ्रः क्षुद्वयमविलासं कुरुते । सर्वं भक्षयतीत्यर्थः । मठाच्छात्रादिगृहात्रि- र्गत्य । कीदृशः । यौवनारम्भेण प्रवृद्धौ यौ दुःसहावक्षान्तिक्रोधौ तयोर्मिलनेन यो बलात्कारस्तेन विघटितं त्यक्तबन्धीकृतमुद्घाटितं मोटितं च यल्लोहपञ्जरं तत्र प्रतिबद्धशृङ्खलानिरोधप्रतिभङ्गो विपरीतभङ्गस्तेन संकलिता मिलिता या निजलीला तद्विलासपर्यन्तमुद्वेल्लन्कम्पमानोऽत एवोच्छलन्नूर्ध्वं गच्छन्यो बहल- तुङ्गलाङ्गूलः स्थूलोच्छितलाङ्गूलस्तस्य विस्तीर्णवैजयन्तिकासदृशप्रपञ्चेनोड्डामर उ- त्कटकठोराक्रियः शरीरसंनिवेशो यस्य सः । परगुणासहिष्णुतामर्षः । रोषः क्रोध एव । यद्वा स्थिरः क्रोध एवामर्षः । यदाह—'क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्ष इति स्थितः । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोध उच्यते ॥' यद्वा अमर्षोऽक्षान्तिः । तत्क्षणं सतृष्णं कवलिता येऽनेकप्राणिशरीरावयवास्तेषां मध्ये कठोराणि यान्य- स्थीनि तेषां खण्डे खण्डने यटङ्कारो ध्वनिर्भेदस्तेन कटकटायमानाः करपत्रवत्क- ठिना या दंष्ट्रास्ताभिः कराळो भीषणो मुखकन्दर आस्यकुहरं यस्य सः । टङ्कारेण दुर्भेद्यत्वमुक्तम् । दुर्भेद्यप्रवृत्तौ दन्तानां कटकटाशब्दकरणं स्वभावः । विस्तीर्णला- ङ्गूलकन्दर इव कन्दरः । प्रचण्डवज्रप्रहारदारुणो यश्चपेटः पाणितलप्रहारस्तेन यदामो- टनं चूर्णनं तेन कवलिता आस्वादिता येऽनेकनराखुरङ्गाश्च तेषां जाङ्गलं मांसं तस्यो- द्गारेण प्रपूरणेन भरितो यो गलगुहागर्भस्तत्र गम्भीरो घर्घरो दीर्घमधुरो य उरलिर्ग- ल्गर्जितं तेन यो गल्हपूरणशब्दस्तस्य संदर्भेण समूहेन प्रतिरवाभोगः प्रतिशब्दवि- स्तारस्तेन भीषितो भयं नीतो नष्टो विद्राणो निष्ठापितो निष्ठापर्यन्तं लम्भितोऽशेषज- ननिवहो येन सः । कठोरनखकर्पराक्रमणेन निर्दयं दारितं यज्जन्तुशरीरं ततः प्रवृत्त- रक्तेन संजातरुधिरेण कर्दमीकृतो गतिपथो गमनवाटो येन सः । कर्पर इव कर्परः ।

अङ्कः ३ ] मालतीमाधवटीका । ४९ पृ० प० कुविअक० । ६ ०ता रक्खध जहासात्ति पिअसहीए मदअन्तिआए जीवि० । ९१ ६ माधवः—(ससंभ्रममुत्थाय ।) बुद्ध० । ९२ ४ माधवः—(साटोपं परिक्रामति ।) । ४-५ काम- न्दकी—अप्रमत्तो भूत्वा विक्रमस्व । ०खु जादो । (सर्वास्त्वरितं परिक्रामन्ति ।) ९३ ३ ०तदभिपाति० । ०युधः पूरुषात् । ६ ७ ८ काम- न्दकीमाधवौ—(सभयम् ।) दृढं च पशुना हतः । इतराः—अच्छाहिदं अच्छाहिदं । कामन्दकीमा- निम्नत्वात् । 'उरल्लिंर्गलगर्जितम्' इति रत्नकोशः । माधवः । मदयन्तिका- परिरक्षणत्वरयाह—कासाविति । मालती । अम्महे सभयहर्ष आश्चर्य वा । एषोऽपीहस्थ एव । अत्रापिर्विस्मये । यस्यावस्था भगवत्योक्ता, यन्निमित्ता वा ममेयमवस्था स एष इति भावः । स्वच्छन्दप्रियालोकनतुष्टस्य माधवस्योक्तिः— हन्तेत्यादि । अविरलेत्यादि । अयं श्लोको गद्यादिः । हन्त हर्षे । अचि- न्तिनोपस्थितदर्शनानन्दितलोचनयानया चक्षुषा पौण्डरीकेणेव दाम्ना स्रजाविरलं घनं यथा तथाहं नद्धो बद्धः । आवृत इति यावत् । कान्तालोकनेन सात्त्विकभावा- विर्भावात्सखीयास्तम्भं ज्ञात्वा नद्ध इत्युत्प्रेक्षितम् । अत्राविरलपदेन पौनःपुन्यं पुण्डरी- कपदेन श्वेतभागविभावनं च ध्वनितम् । दुग्धस्रोतसा दुग्धाम्भःप्रवाहेण निर्भरेण निरतिशयेन संसक्तेन वा स्रपित इवाहुत इवाहम् तथाविधालोकनजातो रोमाञ्च- तया स्रपितत्वेनोत्प्रेक्षितम् । अत्र निर्भरपदेन परिचयपर्यवसानतोक्ता । एवं च द्वाभ्यां नेत्रनैर्मल्यमुक्तम् । कृत्स्नो निःशेषोऽहं स्फारितेन विस्तारितेन चक्षुषा कब- लित इव पीत इव । स्फारितत्वेन कवलनयोग्यतोक्ता । कवलनेन बाह्यसंवेदना- भावात्प्रणय उत्प्रेक्षितः । सान्द्रेण निबिडेन सुधामयजलधरेण प्रसभं बलात्सिक्त- इवाहम् । आनन्दातिशयशालितयामृतसिक्तत्वेनोत्प्रेक्षा । तदिह माधवस्य परम- निर्वृतिसौख्यमुक्तम् । तत्र च प्रथमपदेन तारकातरलता, द्वितीयेन गोलकचाञ्च- ल्यम्, तृतीयेन पुटविस्तारो विलासश्च, चतुर्थेन चैतन्न्रयसंपत्तौ पुष्यवत्तोपपादनम्, तत्रापि मेघपदेन संतापशान्तिः, अमृतपदेन स्तम्भसंभावना, प्रसभपदेन तत्सं- गतिरेव विपत्प्रतीकार इति सूचितम् । सेचनपदेन तस्मिन्दरालोकनेऽसंपूर्णता- सान्द्रपदेन तात्कालिकसकलक्लेशविलयः सूचितः । स्रोतसां निर्झरेणेति पाठे निर्झ- रेण प्रवाहेणेत्यर्थः ॥ १६ ॥ बुद्धरक्षिता । कासाविति प्रश्नस्योत्तरमिदम् ॥ माधवः । साटोपं सावेगम् ॥ कामन्दकी । अप्रमत्तं सावधानम् । क्रियावि- शेषणमिदम् ॥ माधवः । रुधिरादिकं वीक्ष्य सभीभत्सं सगृध्रम् । अहह विस्मये

पृ० प० द्वौ—(सहर्षम् ।) प्रमथितश्च दंष्ट्रायुधः । इतराः— (सानन्दम् ।) दिट्ठिआ पडिहदं दुज्जादं ॥ १० ०त- लनिषक्तेन । ९४ २ ०रोसि । तदेहि तावत्पश्यामः । इति शार्दूलविद्रावणो नाम तृतीयोऽङ्कः । खेदे घृणायां च ॥ संसक्केत्यादि । नखायुधस्य व्याघ्रस्य मार्गः प्राचण्ड्यं रौद्रत्वं वहति । कीदृशः । संसक्तः संलग्नस्त्रुटितश्छिन्नो विवर्तितः खण्डखण्डीकृ- तोऽन्त्रजालमन्त्रसमूहस्तेन व्याकीर्णं व्याप्तं सद्यो हतत्वात्स्फुरत्किञ्चिच्चलदपवृत्तम- धोमुखं रुण्डखण्डं कबन्धरूपं शकलं यत्र सः । उरुबुकेति पाठ उरु महत् बुकमग्र- मांसम् । कीलालव्यतिकरेण रक्तसङ्गेन गुल्फदघ्नो गुल्फपरिमाणः पङ्कः कर्दमो यत्र । अत एव बीभत्सयोगित्वम् । 'कबन्धे रुण्डमस्त्रियाम्' इत्यमरः । 'कीलालं रुधिरे तोयम्' इति मेदिनीकारः । प्रमाणे द्वयच् । 'पङ्कः पापे च कर्दमे' इति विश्वः ॥ १७ ॥ वयमिति । वयमित्यादिना दंष्ट्रायुधपर्यन्तेन पृथ्वीच्छन्दसा श्लोकः स वाचनिकः । वयं तस्य व्याघ्रस्यातिदूरतः पशोः क्रमगता आक्रमणं प्राप्ताः । क- न्यका मदयन्तिका । कथं मकरन्दः कुतोऽपि स्थानादेत्यागत्य शीघ्रं मध्ये व्याघ्र- मदयन्तिकयोः स्थितः । तेन व्याघ्रेणावपातिताद्गृ

चतुर्थोऽङ्कः । पृ० प० ९५ ६ ॰पटाञ्चलेन वत्सौ वीजयन्तु । ९६ १ सहि लवङ्गिए, दि० । २ ॰भणामि पडिबुद्धो जेव ते पिअवअस्सो पडि० । भाओ मअरन्दो त्ति । ४ ॰जीवितवत्सा० । ११ ॰क्खु अण्णाणसेसु० । ९७ ७ ॰र्नर एव० । १३ ॰दिष्ट्या सुहृद्बुद्ध्या वर्धसे । १४ ॰सरः प्रीतिदायस्य । १७ कारुण्याद्विहित० । ९८ ८ ॰जाणादि महाभाअधेओ जणो अवसरे गुरुअरमणिज्जं मन्तिदुं । ७ ॰हविस्सदि । माधवः—वयस्य, का पुनर्ममाधिकोद्वेगहेतुर्वार्ता । १२ ॰यावः प्रमोदमि० । तत इति । संभ्रान्ता व्याकुला ॥ मदयन्तिका । अत्रापन्नामापद्गताम् ॥ मदयन्तिका । अम्महे हर्षे आश्चर्ये वा ॥ मालती । वर्धस इ

५२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ४ पृ० पं० ९९ ६ °शिषां पहावेण। स०। ७ फलिदा णो०। ९ °क्खिदे दाणीं विवाहमहूसवं०। १० बुद्धरक्षिता—सहि, एहि गच्छम्ह। (इत्युत्तिष्ठतः ।)०। ११-१२ °जहा एदे हिअअभरिदुब्भित्तविह्मआणन्दसुन्दरं आन्दोलाअन्तधी- रपेरन्तमणो०। १०० २ °कन्दोट्टदामसरिच्छा कडकखविक्खेवा तहा तकेमि मणो। ३ °णिव्वृत्तसंबन्धा ए०। ४ नन्विमौ विलो- कनेन मानसं मुहुर्मुहुर्मोहनमनु०। ७ °स्तिमितलुलितं०। ८ °सृणं स्तम्भनि०। भेदम्। संभावयामः कारयामः। उत्सवपूर्वको हर्षः प्रमोदः। मदयन्तिका। मद्भ्रातृवधूर्भविष्यसीति भावः। कामन्दकी। नोशब्दोऽस्माकम

अङ्कः ४ ] मालतीमाधवटीका । ५३ पृ० प० १०१ १ वत्स इत इतः । ४ ०अणुऊलं भविस्सदि त्ति । ८ ०तिष्ठामव्याजं व्रज० । विधिः स्वास्थ्यं ध० । १०२ ५ (प्रकाशम् ।) पृच्छामि तावदायुष्मन्तम् । अपि भवा- नमंस्त यथा भूरि० । ८ ०स्थायाः परिहीयसे ।

दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा' इति । दृष्टिद्वयेन सुरतप्रागवस्थोक्ता । प्रेम्णा उद्वेगादतिपरिपाकात्स्तिमितं स्थिरं लुलितमर्धमुकुलितं च । अर्धमुकुलितेयं दृक् । यदाह—'अङ्गादिश्वर्धमुकुला गन्धस्पर्शसुखादिषु । अर्धव्याकोपपद्माप्रप्रस्तार्ध- मुकुलैः पुटैः ॥ स्मृतार्धमुकुला दृष्टिः किञ्चित्कीलिततारका' । अनेन रताभोग उक्तः । नखदशनक्षतादिशङ्कया मानं सूचयति । किञ्चिदाकुञ्चिते आनमिते भ्रुवौ यत्र तत् । एकस्या एव भ्रुव उत्क्षेपणं कुञ्चनमिह । यदाह—'एकस्या एव उत्क्षेपो भ्रुवः कुञ्चनमुच्यते' । कोपे चास्य प्रयोगः । यदाह—'कोपे वितर्के हेलायां ली- लादौ सहजे तथा । दर्शने ग्रहणे चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् ॥' मानस्याल्पत्व- सूचनार्थमाङ्प्रयोगः । रतावसानमाह—हृदये हर्षानुभवेन मसृणं स्निग्धं मन्दं वा । रतान्ते लज्जामाह—स्तम्भं लज्जान्विततया परितोऽर्धपुटत्वात् । कथं पुनः संभोगो भावीति चिन्तया निष्कम्पम् । शून्यतया निष्कम्पं वा । तादृशं पक्ष्म यत्र तद्विच्छेदमाह—आकेकरमक्षि यत्र तत् । 'आकेकरा त्वरालोके विच्छेदे प्रोषितेषु च' इत्याद्युक्तम् । तदिहाकेकरलक्षण आकुञ्चितेत्यादि प्रथमपदेनोक्तम् । द्वितीयेन मुहुर्व्यावृत्ततारेत्युक्तम् । तृतीयेन हर्षितार्धेत्याद्युक्तम् ॥ २ ॥ मद- यन्तिका । अपिनाम संभावनायाम् । अव्ययसमुदायत्वात् । माधवः। करु- णावस्थामाह—चिरादित्यादि । चिराशङ्कित आशातन्तुर्मावतीप्राप्त्याशारूप- हृदयावलम्बनं संप्रति भिद्यताम् । बिसिनीसूत्रवद्भिदुरो भेदनस्वभावो यतः । भिदेः कर्मकर्तरिति कुरच् । संभूय त्रुटितत्वेन मृणालतन्तुसाम्यम् । नैराश्यान्म- रणमाह—आधिर्मनोव्यथा तद्रूपो व्याधिरनवच्छिन्नोऽत एव महान् । व्याप्नोतु । इह महत्त्वनिरवधिलाभ्यां मरणमाह । आशाच्छेदनान्तरं च मरणमुचितमेव । यदाह—'सर्वैः कृतैः प्रतीकारैर्यदा नास्ति समागमः । कामाग्निना समाप्तस्य जायते मरणं ततः ॥' स्त्रीहेतुमरणादधीरत्वमाशङ्क्यानुशोत्तरमाह । पारिलवधुरा चपलकक्षा सत्यं स्थितिं मयि बध्नातु । अभीष्टलाभेन विधिर्निराकुलो भवतु । मालतीं विना दुःसहवेदनादायी मनोभूः कृतकृत्यो भवतु । मरणादधिकं किं कर्तव्यमित्यर्थः । एतदुपालम्भगर्भं वच उद्वेगात् । यदाह—'इहाहचिन्तानिः- श्वासग्लानिखेदप्रजागरैः । रोदनैर्मन्दभणितैर्दैवोपालम्भनेन च ॥' इति । समा- नेत्यादि । वामारम्भे प्रतिकूले विधौ ममैषा परिणतिः पूर्वोक्ता युक्तैव । की- दृशस्य । तुल्यप्रीतिं दुष्प्रापं जनं याचितवतः । वामे हि विधौ सुलभमपि न लभ्यते किं पुनरसुलभमिति भावः । दृष्टकारणस्यानुपलम्भाद्दिघेर्वामत्वम् । अ-

न्द्रकान्ति कापि विगतकान्ति भवति । अथ च प्रातश्चन्द्रोपमया राघवनेर्विधिं प्रति मालतीकोपोऽपि सूचितः ॥ ४ ॥" Wait, in verse 4: "प्रातश्चन्द्रमसो यथैव रुचिरस्यालोकमात्रावधिः"! And who is "राघवनेर्विधिं"? Ah, "राघवनेर्विधिं" is in the print!

Now, what is verse 7 in Act 4? Let's check verse 5: कामन्दकी— "मा चेति..." "विवाहानिर्वोहे मरणरूपं शङ्कनीयं..." -> verse 5! "दयेत्यादि..." -> verse 6! Verse 6: "दयेत्यादि । हे भगवति, अस्मिन् शिशुजने बालजने माधवे मालत्यां च दया करुणा स्नेहो ममता च संसाराद्विरक्तमपि भगवत्याश्चित्तं द्रवयत्यार्दीकरोति ।... ॥ ६ ॥"

Now, what is verse 7? "माधवः । लोकयात्रा दर्शनादिकम् । अहो नु खलु भो इत्यव्ययसमुदायो निर्वेदे । सुहृदित्यादि ।" Aha! Verse 7 starts with "सुहृत्..."! Let's find the verse: "सुहृत्..." "एकत्रैव रसो रतिर्यस्यास्ताम् । यद्वा । एक एव

अङ्कः ४ ] मालतीमाधवटीका । ५५

पृ० प० १०६ १ ॰समारम्भसरिसो परिणा० । ३ इदो । (इति कामन्दक्या सह निष्क्रान्ते ।) ७॰विक्रयादन्यमुपा०।८॰मदयन्तिकायाः। १०७ ३ माधवः—सुलभैव बुद्धरक्षिताप्रियसखी भवतः । शयितां करोति । कीदृशः । अकाण्डादकस्माद्विवर्तनेनान्यथाभावेन विरुद्धवर्तनेन वा । दारुणो दुःखदायी सुहृदिव । यथा मित्रमानुकूल्यमुत्पाद्य सुखप्रदं सदकाण्ड एव विरुद्धाचरणान्मनःपीडां करोति तथेत्यर्थः ॥ ७ ॥ मालती । पुनर्दर्शनं न भवितेति भावः । अत एवैतावदित्यनेन करुणा । नयनानन्देत्यनेनानुरागः । मालती । अत्र पुरा विरहदशायां माधवप्रतिच्छन्दकादिदर्शनाद्धारितस्य जीवितस्य पर्यवसानं वृत्तमिति परिणतपदस्यार्थः । कापालिकत्वं नृशंसता । अघोरघण्टस्य सूचनमप्येतत् । माधवः । जन्मसाफल्यं मालतीप्राप्त्या । महामांसेति भाव्य- ङ्कसूचनम् । वीरहस्तान्मांसं गृहीत्वा वीरायाभिमतवरदानमिति श्मशानसिद्ध- योगिनीमतम् । यद्वा उभयथा मरणमुपस्थितम् । महामांसविक्रये मालतीला- भोऽपि शङ्क्यत इति तत्करणम् । मांसविक्रयस्य मकरन्दसंनिधावशक्यत्वान्म- करन्दं मदयन्तिकां प्रत्युत्कण्ठयति—वयस्येति । मदयन्तिकायाः कृत इति शेषः । यद्वा अधीगर्थेति कर्मणि षष्ठी । मकरन्दः । अथ किं स्वीकारे । तन्म इत्यादि । तन्मम चित्तं हरति यदेतादृशैरङ्गैर्मामालिङ्गितवती । सरसः सरक्तः प्रहारो यत्र तादृशं मामवलोक्य । अत एव त्वरयागणितं स्खलत् प्रश्रथदुत्तरीयं स्तनावरणवासो यस्याः सा । एतेन निरन्तरस्तनस्पर्शः सूचितः । अत एवान- न्दसंदोहदायित्वादमृतसिक्तैरिव । भयवत्त्वेन त्रस्तैकवर्षीयहरिणस्येव चञ्चला दृष्टिर्यस्याः सा । 'वर्षोऽब्दो हायनोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः ॥ ८ ॥ माधवः । त्रासेन तदालिङ्गनं न तु स्नेहादिति शङ्कापनोदाय दूतीसुलभतयानुरागमेवाह— सुलभेति । प्रमथेत्यादि । सा तवालिङ्गनं प्राप्यान्यत्र कथं रमताम् । अपि- तु नैव । इवशब्दोऽनवक्लृप्तौ । कुलीनैकमालिङ्ग्य नान्यत्र रमत इति भावः । कीदृशस्य । क्रव्यमाममांसमत्तीति क्रव्याद्व्याघ्रः । तं विनाश्य मरणकाले तां रक्षितवतः । एतेन कृतोपकारितोक्ता । अतोऽपि नान्यत्र रमते पद्माक्ष्याश्चक्षुषो- स्तथा तेन प्रकारेण त्वयि व्यापारश्च व्यक्तः स्नेहात्स्तिमितो मन्दोऽत एव रमणी- यश्चिरमभूत् । रागेण तया साभिलाषमालोकितोऽसीति भावः । एतेनानुराग उक्तः । यदाहानुरागप्रकरणे, 'तुल्यस्य कथामिक्षु सस्नेहं च निरीक्षते ॥' 'क्रव्यमामिषमुद्भासम्' इति हारावली ॥ मकरन्दः । पारा च सिन्धुश्च ते नद्यौ तयोः संभेदः संगमः । अवगाह्य विलोक्य । स्नात्वेति यावत् । क्लमशान्ति- हेतुतया महामांसादानहेतुतया च स्नानम् । माधवः । व्यतिकरः संगमः । जलेत्यादि । वधूर्नारीभिः सेविततटदेशः । कीदृशीभिः । जलेन निबिडित- मश्लक्ष्णं यद्वासस्तेन व्यक्तौ निम्नोनतौ जघनादिस्तनाद्यौ यासाम् । अत एव