मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

Text from Jagaddhara: "लवङ्गिका । अत्राप्रतिहतः परिगृहीतः । अयं जनो मालती । स्वयमेवास्याः करं गृहाणेत्याशयः । मालती । अत्र धम्मका कुलकन्यका । विरुद्धमिति । कुलकन्यकाविवाहा दैवार्षप्राजा एव शुभा दृश्यन्त इति भावः । कामन्दकी । स्वयंग्राहविवाहं कर्तुमनर्हमिति मन्यमानां मालतीमाह-पुत्रीति । अत्र गौरादित्वान्ङीषित्यवधेयम् । कातरे विह्वले ॥ मालती । करग्रहणभयेन तदङ्गस्पर्शेन माधवस्य दर्शनहर्षेण च मालत्याः कम्पः । यदाह-'शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरासंभवः कम्पः' । नर्मस्फोटोऽयम् । यदाह-'नर्मस्फोटो लघु भावानां देहस्थानां प्रकाशनम्' । कामन्दकी । चिबुकमुन्नमय्योष्ठाधःप्रदेशमुत्तोल्य । 'अधस्ताच्चिबुकम्' इत्यमरः ॥ पुरावृत्तं संकलय्याह-पुर इत्यादि । प्रथमं नेत्रप्रीतिरय मनसस्तद्भूतस्त्वं शरीरग्लानिश्च त्वद्विषये यस्याभूत्त्वय्यप्येतादृशा अभूवन् । हे सुमुखि, सोऽयं युवा प्रेयान् प्रियतमः । अतो जड

८२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५९ १ ॰परस्तात् । २ (इति गन्तुमिच्छति ।) ७ ॰सौहृदभरेति॰ । १६० ८ ॰स्थ्येन प्रसाधितः परिणाय्यात्मानम् । (इति पेटालक० ।) १० यथाज्ञापयति भगवती । १२ ॰सुलभबह्व॰ । १६१ १ ॰न्दनः । यः प्रियामीदृशीं काम॰ । ३ ॰लार्यमसाद्धि- 'उत्तंसः कर्णपूरे च शेखरे च प्रकीर्तितः' इति विश्वः । अङ्गुलिपदेन चरणाग्रे प्रणामाद्घृष्यतोक्ता । अन्योन्यदर्शनेन धात्रा । प्रीतिजननात्कामेन । चोरिकावि- वाहान्मयेत्याशयः । माधवः । बाष्पायितमुद्गतबाष्पं वृत्तम् । मातृवत्स्नेहेनेदमुप- पन्नम् । परिणतीत्यादि । लब्धिधानां कुलादिमतां प्रीतयः परिपाकरम्या भवन्ति । अधुनावश्यत्वेन परिणतिपदम् । तैस्तैर्हेतुभिः पितृबन्धुत्वोपदेशकत्वादि- भििरहं तव मान्या । हेतूनां बहुत्वेन वीप्सा । तत इह मालत्यां मत्तः परस्मान्म- त्परोक्षे परिचयकूपकरणायां मा विरंसीर्मा विरतो भविष्यसि । करुणाया इति पाठे 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' इति पञ्चमी । तातेति सर्वं ततं व्याप्तमनेनेति हे तात व्यापक । यद्वा तातो विधेयः । 'तातो विधेये जनके' इति विश्वः । विरंसीरित्यत्र 'माङि लुङ्' इति भविष्यति लुङ् । वात्सल्यात्प्रभवानुकम्पातः । अतिक्रमोऽन्यथात्वम् । अत्र माला नाम नाट्यालंकारकथनम् । यदाह—'माला बहूनां हेतूनां निर्देशः साध्यसिद्धये' इति ॥ १६ ॥ श्लाघ्यान्वयेत्यादि । उज्ज्वलकुला । चक्षुःप्रीतिजननी रूपवती । उपचितसौहार्दातिशयानुरक्ता । गुणो- ज्वला शीलादिमती । एतत्सर्वं वशीकरणमस्त्येव गुरुतरम् । एवं सति युष्माक- मियमिति हेतोरनन्तरं किं ब्रवीमि । अतः परं न वाच्यमस्तीत्यर्थः । इतिकारच- तुष्टयं स्वरूपोपदर्शनाय । तथा च लब्धप्रार्थना सहजसिद्धैवेति भावः । इह प्रसिद्धि- नामा नाट्यालंकारः । यदाह—'वर्णने वस्तुनो यत्तु गुणस्योत्कीर्तनं भवेत् । प्रसि- द्धिरिह सा ज्ञेया नाटके कथिता बुधैः ॥' इति ॥ १७ ॥ प्रेय इत्यादि । वत्सयोर्मालतीमाधवयोरन्योन्यमेतद्विदितमस्तु यत्स्त्रीणां भर्ता प्रेयः प्रियतमं वस्तु मित्रं सुहृद् बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वे ईप्सिताः समग्रा मिलिताः शेवधिर्निधिर्जीवनं च । पुरुषाणां धर्मदाराः पाणिगृहीताः प्रेय इत्यादि । बन्धुतेत्यत्र 'ग्रामजनबन्धु- सहायेभ्यस्तल्' इति समूहे तल् । 'निधिर्ना शेवधिः' इत्यमरः । अनेन गान्धर्व- विवाहो दर्शितः । स चानुरागमूलत्वाच्छ्रेष्ठः । यदाह—'अनुरागात्मकत्वेन गा- न्धर्वः श्रेष्ठतां गतः' इति ॥ १८ ॥ मकरन्दः । जवनिका पिधानपटः । तत्रा- न्तर्धानम् । स्त्रीणामग्रे स्त्रीवेषादिकरणेऽनौचित्यात् । मकरन्दः । मालत्यसि सं- वृत्ता इत्यनेन वैमूढकनामा भाव उक्तः । यदाह—'वैमूढकं तु लास्यं स्यात्पुंसः स्त्रीवेषधारणम्' इति । माधवः । कामयिष्यत इत्यनेन पराङ्गावतारः कृतः । कामन्दकी । अनुपलभ्भार्थमाह—वृक्षगहनेनेति । गहनेन वनेन विषमेण वा । 'गहनं विषमे त्रिषु' इति विश्वः । उद्वाहमङ्गलं विवाहार्थं कर्म । गाढे-

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ८३ पृ० प० हारिकायाः पश्चा० । ५ भाण्डावपा० । ६ फलि- नत्था० । ७ गत्वा च तत्रै० । १३ ०ल्याणावतंसा । १४ ०द्रवति । १६२ १ ०संदेह एवात्र म० । ०एत्थ तुवराम । इति मालत्युपहारो नाम षष्ठोऽङ्कः । त्यादि । तद्भवो भागा उद्यानवाटिकायाः प्रदेशा वां युवयोः श्रेयः शृङ्गारादिकं विधास्यन्ति शृङ्गारस्योपवनविहरणजन्यत्वात् । यदाह—'उपवनगमनविहारैः शृ- ङ्गाररसः समुद्भवति' । कीदृशाः । ताम्बूली पर्णलता तासां समूहैः पिनद्धा वेष्टिताः फलिनः फलयुक्ता अत एवानताः क्रमुकवृक्षा येषु ते । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वा- त्समासः । कीदृशैः । गाढोत्कण्ठा यस्याः सा च कठोरा तृतीययौवनवयाः केरलदे- [L

८४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ नालं यस्य तम् । 'कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च रोमाञ्चेऽपि च दृश्यते' इति विश्वः । आर्द्राङ्गस्य एव दलानि पत्राणि यस्य तम् । रोमाञ्चितत्वार्द्रत्वे सात्त्विकभावात् । अहं कीदृशः । अनङ्ग एव ग्रीष्मस्तेन तप्तः । तथा च कामतापप्रशान्त्यर्थं करग्रह- णमित्यर्थः । पद्मस्याप्युद्धृततया तस्य कण्टकितकोमलनालत्वमार्द्रपत्रत्वं च भव- ति । गजोऽपि ग्रीष्मतप्तः । पद्मपक्ष आमूलं कन्दर्पपर्यन्तम् । तदनेनानन्तरकर्त- व्यताव्यवसायस्य धैर्यमुक्तम् ॥ २० ॥ सूते स्म यं रत्नधरः पवित्रः पवित्ररूपा मदयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः षष्ठोऽगमद्भव्यरसाधिवासः ॥ इति षष्ठोऽङ्कः ।

सप्तमोऽङ्कः । अधुना मालतीरूपधारिणा मकरन्देन कथं नन्दनविप्रलम्भो मदयन्तिकाहरणं च कृतं भवेदिति प्रबन्धाभिधानाय नियुक्तैव तत्र मयेत्यादिना प्रथमाङ्कसूचितबु- द्धरक्षिताप्रवेशः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्र माधवविवाहनिर्वाहाद्धर्षार्थेऽम्महेशब्दः । सुश्लिष्टत्वं मकरन्दस्य गौरत्वादश्मश्रुलत्वादिना मालतीसाम्यात् । भगवतीति भगवत्यैवालंकृत्य प्रहित इत्यर्थः । क्षेमेण कुशलेन । एतत्तु केनाप्यनुपलम्भात् गोपायितो गुप्तीकृतः आपृच्छ्य संवादं कृत्वा । तत्र नन्दगृहं गच्छामीति तद्भवाननुमन्यतामिति संवादः । आपृच्छिः संवादार्थ इति शाब्दिकाः । अत एव 'आपृच्छस्व प्रियसखममुम्' इति मेघदूतादौ टीकाकृता तथैव विवृतमित्यवधेयम् । 'आवसथं गृहम्' । कौमुद्याश्विनपूर्णिमाव्रतम् । यद्वा कार्तिक्यां चन्द्रमण्डलपूजा कौमुदीव्रतम् । तदुभयं च ग्रीष्मे प्रवृत्तमित्यकालकौमुदीत्युक्तम् । यद्वा जननय- नानन्दकत्वेन कौमुदीव कौमुदीति रूपकम् । कौमुदी चन्द्रज्योत्स्ना यथाकालसं- भवा संध्याकालीना वर्षर्तुभवा जनानन्दाय तथेयमपीत्यर्थः । अः केशवस्तस्य कालो वर्षाकालः संध्याकालश्च । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । व्यवसितं मदय- न्तिकाविवाहरूपम् । अन्यकार्यव्यावृत्ते जने तदप्रत्यूहं निर्वहेदिति भावः । त्वरमा- णेति विलम्बासहकामावेश इत्यर्थः । तिरस्काराद्वैलक्ष्येण स्खलन्नक्षरैः सह खरो यस्य सः । रोषेण निर्भरं व्याप्तम् । खुल्लङ्गितमिति पाठे खुल्लङ्गितं मौनम् । 'खुल्लङ्गितमाहुर्मुखसंकोचं च काव्यविदः' इत्यभिधानात् । कौमारबन्धकी वेश्या माधवानुरक्तत्वात् । तदत्र नन्दनस्य विवाहदिन एव बलादभिद्रवणेनाधार्मिकत्वं कामशास्त्राविज्ञत्वं च दर्शितम् । यदाह—'सुकुमाराः पुरुषाणामाराध्या योषितः सदा । अनिच्छया प्रवृत्तश्चेच्छृङ्गारं नाशयेद्रसम्' । बन्धकीति परुषवाक्येन दुरा- चारत्वमप्यस्य । यदाह—'ताडनं बन्धनं वा यो न विमृश्य समाचरेत् । ब्रूते परुषवाक्यं च दुराचारः स उच्यते ॥' प्रसङ्गेन संविधानकेन । एतेन सूच- नात्प्रवेशः । शय्यागत इति । सुप्तस्य प्रवेशो भरतनिषिद्ध इति शय्यागत इत्युक्तम् । मकरन्दः । भगवतीनीतेरव्यभिचारित्वेऽप्याश्रयभेदात्तदाशङ्क्याह— अपीति संभावनायाम् । अव्यभिचारित्वमेवाह—लवङ्गिकावाक्ये । कः संदेहो- ऽत्र महानुभावस्य । मदयन्तिकापरिणयोऽवश्यंभावीति भावः । अत्र किं बहुना भणितेनेत्यर्थः । मञ्जीरो नूपुरम् । व्यपदेशेन मालतीप्रबोधच्छलेन । उत्तरीयति उपरিবাসःपिहिताङ्ग इत्यर्थः । इह नर्मगर्भा कैशिकीवृत्तिः । यदाह—'कार्यका- रणतो यत्र नायको गोपयेत्तनुम् । नर्मगर्भः स कथितो नाट्यवेदिभिरुत्तमः ॥' मदयन्तिका । अत्रात्याहितमतिक्रमः । निर्भर्त्सयाम इति । 'त्रिरात्रं नायकं ज्ञात्वा वाचा हीनं तु कन्यका । पश्यन्ती सम्भवच्छन्नं निर्विद्येत ततः परम् ॥' इति भरतानुरोधेन कन्याविस्रम्भपरे मे भ्रातरि व्यर्थमियं रुष्टेति निर्भर्त्सना- मस्या इति भावः । बुद्धरक्षितावाक्ये । एतद्वासभवनद्वारम् । तत्प्रविशेति शेषः । लवङ्गिका । अत्र कथमसाधुराचारास्थास्यामीति चिन्तया दौर्मनस्या-

८६ जगद्धरकृता । [ अङ्कः ७ पृ० ५० १६३ ४ ॰णन्दणकिदकर० । ॰भववदीअव णसंविहाणेहिं खेमे० । ६ ॰सवडपत्तिपज्जा । ७ ॰कामो कामिणी कामे० । निद्रा । यदाह—'आलस्यदौर्मनस्यक्लेशश्रमचिन्तनस्वभावैभ्यः । रात्रौ जागर- णादपि निद्रा मनुजे दिवापि संभवति ॥' तथा च दुःखहानाय निद्रयापि क्षणं नयत्वित्यभिप्रायः । लवङ्गिका । अत्र विस्रम्भणं विश्वासमुत्पाद्य वशीकरणम् । लडहं मनोहरम् । विदग्धं कलाभिज्ञम् । नववधूविस्रम्भणोपायास्ताम्बूलादिदानम् । यदाह—'बाला ताम्बूलमालाफलरसपुरसाहारसंमानहार्या' इत्यादिकः सुप्रसिद्ध एव । प्रकृते तूपालम्भपरत्वाद्विपरीतार्थकत्वमिति भावः । मदयन्तिका । विप्र- तीपं विपरीतम् । पादपतितनन्दनाननुवर्तनान्मालत्येव

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८७ पृ० पं० १६४ २ ॰जामादा । तदो सो खु अधिअवेलक्ख॰ । ३-४ ॰क्खरो सरोसणिब्भरदुकिलदो मदप्पप्फुरन्तणअणो ण मे संपदं तुए कुमारबन्धईए पओ॰ ।

अतिभूमिमतिदूरम् । तत्खल्विति । माधवानुरक्ता मालतीत्यस्यानुशय इत्या- शयः । विजृम्भते प्रकाशते । अपक्षे मालती माधवपरेत्यस्मत्पक्षे । अभिनिवेशो रोषः । निरवशेषमिति क्रियाविशेषणम् । दोष इत्यस्य। दौर्भाग्यं त्यागो वा नित्यशङ्काकुलतया स्यादिति भावः । निष्कम्पेति । सततपरपुरुषालो- कनेन लज्जाहीनतया दारुणत्वम् । अत एवेयं कुलटा न वेति परेषां संदेह इति भावः । लवङ्गिका । अत्रापेहि दूरं गच्छ । मदयन्तिका । अत्र न यूय- मिति त्वदस्फुटवादे वा मेऽवसाद इत्यर्थः । न खलु न जानीमः । अपितु जानीम एव । च तथा त्वमपह्नवं किं करोषीत्यर्थः । कठोरः परिणतो जातपाण्डिमे- त्यर्थः । यद्वा अकठोरा बाला केतकीत्यर्थः । तादृशी सातिपाण्डुरेव भवति । न विभावितं न ज्ञातम् । अपितु सर्वैरेव ज्ञातमित्यर्थः । तत्किमपह्नवं करो- षीति भावः । विभ्रमो विलासः । स च स्त्रियां यथा—'यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलास इति स्मृतः ॥' पुरुषे यथा—'मन्दसंचारिणी दृष्टिर्गतिश्च वृषभायिता । स्मितपूर्वस्तथालापो विलासः कथ्यते यथा ॥' किं न त्वया निरूपिता येनापह्नव इत्यर्थः । आवेगो- ऽप्रसिद्धदुःखम् । अङ्गारितं सुतप्तम् । उद्वर्तमानमुत्पतत् । आवेगोऽयमिष्टाना- प्तिजः । यदाह—'आवेगश्च भवेत्पुंसामिष्टानिष्टाप्तिसंभवात्' । लवङ्गिका । किमिदानीमपरम् । त्वया स्मृतमिति शेषः । मदयन्तिका । अत्र चेतना- प्राप्तिरूपमेव प्रियम् । पारितोषिकं यद्बालव्रणितेत्यादिश्लोके दर्शितम् । नियुक्तं दत्तम् । तच्चित्तानुरागं विना नोपपन्नमिति भावः । अर्थान्तरोक्तिप्रसङ्गेन प्रकृ- तापह्नवार्थमाह—आं सखि इति । आमिति पूर्वस्मरणार्थः । विस्मृतमिति । ज्ञात्वापि तत्कथाकथनायायं प्रश्न इति भावः । मदयन्तिका । व्याजेन यम इत्यर्थः । अवलग्नसंनिहितेति पाठेऽवलग्नं कण्ठः । संभावितः ख्यातः । कर्मधारयोऽत्र विकटं विशालम् । मांसलं स्थूलम् । उत्तानमुच्छ्रितम् । जरठं कठिनं जर्जरितं विध्वंसितं यदोण्ड्रपुष्पमुकुटं तदिव हरति । 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिः । हरणमिह समीकरणम् । रक्ताक्तदेहतया साम्यम् । क्षिप्ता- भ्रम् । लवङ्गिका । अत्र हुं वितर्के । 'हुं वितर्के विस्मये' इत्यमरः । मद- यन्तिका । अत्राल्हादातिशयात्पुनःपुनः प्रश्नः । प्रियतममधुपानेऽपि न तृप्तातो श्रुत्वैवाहेति भावः । लवङ्गिका । ननुशब्द आशयाविष्कारे । अहमित्यादि । यथा त्वमात्थ तत्तथा । मालती माधवानुरक्तेति स्वीकृतमित्यर्थः । अहं किं नाम वदामीत्यभिनिवेशमात्रम् । अयं पुनः कुलकन्यकाजनः कथामध्ये कथम-

८८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७

पृ० प० १६५ २ ०सद्दो सुणीअदि तह० । १२ ०वासभवणदुवारं । १६६ ४ घेहि जदो ए । ५ ईस मण्णु उज्झिअ पसुत्तेत्ति । तदो० । ६ ०अणुप्पन्ते उव० । ०मसिणं ससिणे- हअरो० ।

कस्मात्कदम्बगोलकाकारमाश्रितः । बहलपुलकशालित्वात् । विकलो विह्वलः सन् । कीदृशः । विशुद्धो निष्कलङ्कः । कामाभिषङ्गदोषशून्य इति यावत् । मुग्धो रसानभिज्ञः । सर्वमिदं सोत्प्रासम् । अत एव वैदग्ध्यतया शिल्पकारिणीत्वेन सं- स्कृताश्रयणम् ॥ १ ॥ मदयन्तिका । अत्र उपहससीति नाहं मकरन्दानुरक्त- तया हृष्टा किंतु तद्वीरत्वमभिनन्दामीति न हासस्थानमिति भावः । अत एव चित्तचोरिकयाह—नन्विति । एवं स्वहर्षस्यान्यथासिद्धिमुक्त्वा निजाङ्गसङ्गजं खे- दादिकं मकरन्देऽन्यथयति—तथा चेति । विस्तारितशरीरेति मूर्च्छाकथनम् । संगलितो मिलितः । उत्पीडः पूरः । कन्दोहो नीलोत्पलम् । मोहेति मोहेन नेत्र- मीलनं नतु मदङ्गसङ्गादिति भावः । यदाह—'व्यसनासिघातभयपूर्वैर्वैरस्मरणजो भवति मोहः' इति प्रहारमूर्च्छने कथमयं भूमौ न पतितोऽत आह—भूमीति । विष्टम्भः संबन्धः । विच्छर्दितः परित्यक्तः । महामहार्घमतिदुर्लभम् । जीवलोको मर्त्यभुवनम् । प्रियालिङ्गनस्मरणादिना खेदादिकम् । खेदादीनित्यनेन किलकिंचित- भावाविष्करणम् । यदाह—'यदन्तर्निहितस्याङ्गैः सव्यापारैर्मनोभुवः । सव्रीडावि- ष्कृतिः स्त्रीणां तदाहुः किलकिंचितम् ॥' अत्र खेदादिमता तव शरीरेण मकर- न्दसंभोगोऽभिलषित इत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सहवासिन्याः सख्याः । नाहं कामजखेदादिनोद्विग्ना किंतु तद्विस्रम्भकथयेति भावः । अभिण्णहीति पाठेऽभिज्ञा- तासीत्यर्थः । अत्र जानीम एवेति कामन्दक्यादिद्वारा तव मकरन्दस्य च चेष्टितं ज्ञातमेव । तत्कथमपह्नव इति भावः । व्यपदेशाच्छलात् । सदृशमिति मकरन्दे स्नेहानुबन्धमपि कथयेत्याशयः । उभयमपि क्रियाविशेषणम् । बुद्धरक्षिता । अत्र शोभनं कथयितुमर्हसीत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र मकरन्दवियोगेन कथं वर्त- स इति भावः । मदयन्तिका । अत्र निशामय शृणु । एकवचनमिह लवङ्गिका- पेक्षया । बुद्धरक्षिताया विदितवृत्तान्तत्वात् । कथाकथनं तु रागवृद्धये यदाह— 'यात्रा पुरस्कन्दनमुत्सवो वा खप्नोऽथ चित्रं रतिसंकथा च । भवन्त्युपायाः प्रथमा- वलोके यूनोर्यतो वृद्धिमुपैति रागः ॥' पक्षपात इति बुद्धरक्षितापक्षपातो गुणबाहुल्यं विना न भवतीति विश्वास इति भावः । भूतोवृत्तमतिरिकीभवत् । कौतूहलमुत्क- ण्ठा च मनोरथश्चेति विग्रहः । ततो बहुव्रीहिः । यद्वा अतिरिकीभवत् कौतूहलमु- त्कण्ठा च यत्र मनोरथे तादृशो मनोरथो यत्र तत्तथा । सर्वाङ्गदाहो व्याध्यवस्था- याम् । यदाह—'मनःसंमोहसर्वाङ्गदाहतृष्यादिभिस्तथा । शिरसो वेदनाभिश्च व्याधिरभिनयो यथा ॥' मरणमेव निर्वाणं मोक्षः। सर्वदुःखापहारकत्वात् । मध्मवा-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८९ पृ० प० १६७ १ ॰विप्पदीअं अन्ने वि उवालम्भिआमो । ६ ॰विरुद्ध- साहसो॰ । ७ ॰किं वि अपरिट्ठाणं तेण तुह्ये त्ति । १६८ २ ॰माणाः सद्यः संप्र० । ३ ॰आरा आमणन्ति । ४ ॰पुरुसा अम्मकाओ समुवहन्ति ण खु कोवि लज्जापराधीणं अ- णवरद्धं मुद्गलडहसहावंपह॰ । १० ॰राहो से की० । दिष्टसङ्गतव स्यादिति बुद्धरक्षितावचनम् । विसंष्ठुला संशयितचित्ता । जीवलो- कस्य परिवर्तोऽन्यथात्वं मूर्च्छत्यर्थः । यद्वा मूर्च्छानन्तरं पुनर्जीवलोकप्रवेशोऽत्र परिवर्तनम् । संकल्पान्तरे भावनाबलज्ञानमध्ये स्वप्नज्ञानमध्ये चेत्यर्थः । निर्व्यूढ उपचितः । उद्देलत्सभ्रूक्षेपम् । प्ररूढमैरेयं प्रसन्नमद्यम् । तस्य मदो मत्तता । 'मैरेयमासवः सीधुः' इत्यमरः । घूर्णितमिति क्रियाविशेषणम् । निर्ध्या- यति चिन्तयति । कषायः सुरभितः । कलहंसो राजहंसः । घोषः शब्दः । घर्घरमस्फुटम् । स्खलितं च्युतम् । एतदुभयं साध्वसवशात् । हर्षसंजातस्वरभे- दाद्वा । यदाह—'स्वरभेदो भयक्रोधमदहर्षादिभिर्भवेत्' । भरितकर्णविवरमिति क्रियाविशेषणम् । वस्त्राञ्चलग्रहणेन स्त्रीप्रसादनम् । यदाह—'रहसि ग्रहणेनापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या अपराधं समीक्षता ॥' परिभवेन प्रतिकारबुद्ध्या । समर्थं पूर्वानुभवात् । अत्र किं स्यादित्युत्तरङ्गि कम्पवत् । आतङ्काद्धमधमायमानमुष्णमिव चित्तं यस्यास्ताम् । यद्वा उत्तरङ्गमुद्गतकलोलम् । धमधमायमानं सकम्पम् । कल्लोलश्च कम्पस्योत्तरोत्तरप्रकर्षः । उन्त्रासयति चकितां करोति । शीघ्रं त्यक्तवस्त्रा च सा प्रस्तुता गमनोद्यता च । कर्मधारयः । पुलकितत्वेन दण्डायमानता अपवारितोऽपिहितः । उद्दामो विस्तारः । आलिङ्ग- नविघटनं कुलापसरणे कुचालोकनादिकं नायकस्य जायते । नायिका च तदा संवरणाय न प्रभवतीति भावः । तर्हि पलायते किमिति नेत्यत आह—विघ- टमानेति । विघटमानालिङ्गनजरोमाञ्चसंचयात् । विकला स्वस्थानचलनात् । संदानं बन्धनम् । तत्प्रापिताभ्यामित्यर्थः । प्रतीपं प्रतिकूलम् । गमनाभावे पुनः का- न्तावबद्धतया हूं हुमित्यादिनिषेधायाह—प्रतिकूलेति । उपरागः संबन्धः निषि- द्धपुनरुक्ते पुनःपुनर्निषेधवाक्ये पर्यस्तं निषेधविपरीतं स्निग्धत्वादिसधर्मत्वात् । यद्वा पर्यस्तं विश्रान्तम् । चित्तसारः संभोगेच्छापरता । उपहासः परिहासः । स च हृदि संभोगेच्छा, वाचि परं ते निषेध इत्येवंरूप इत्यर्थः । स्निग्धपुनरुक्तेतिपाठे स्निग्धपुनरुक्तं पुनःपुनः स्निग्धं पर्यस्तं क्षिप्तं लोचनमित्यर्थः । आवेष्टनमावेष्टः । तेन गाढालिङ्गनमुक्तम् । कररुहो नखः । ओरम्भ आक्रमणम् । प्रौढव्याघ्रनखव- त्कठोरे यत्कररुहमिति भावः । निष्ठुरं निबिडम् । निवेशोऽर्पणम् । निःसहां वचना- क्षमाम् । अत्र कररुहाक्रमणमेव पत्रावलीति रूपकम् । चुम्बनमाह—सावे-

९० जगद्धरकृता [ अङ्कः ७ पृ० प० १६९ १ सुदं अह्मेहिं जहा मम ण तुए संपदं कोमारबन्धईए पओअणं ति । मदयन्ति० १ ॰एसो त्ति । अण्णं च तुह्मे० । ११ ॰वालम्भदूसणस्स जं मू० । १७० १ ॰कहं वा आमन्तिदं वि णाम ण जाणीमो । ३ ॰लदीए तारामेत्तं आसी तहिं सव० । ५ ॰त्तुणो अवक्खा० । ६ ॰महादोसो त्ति जा० । ७ ॰हणा अम्मकाओ दुमावेन्ति हिअ० । ८ ॰त्ति मां णं भ- णिस्सध मद० । ९ ॰अइ असावधाणे असं० । १० सह जम्पिस्सं । गेति । ओवग्गिदं पुञ्जीकृतं लम्बितमित्यर्थः । मुखावयवा ललाटादयः । विकासितं चुम्बनादिनियुक्तम् । वदनस्य वैदग्ध्यं चुम्बनचातुर्यात् । इह कन्यायास्त्रिविधं चुम्बनम् । ललितकच्छुरितकघटितकभेदात् । तत्र ललितकमाह—प्रस्फु- रितेति । घटितकमाह—पुञ्जितं योजितम् । ईषत्परिगृह्य मीलितनेत्रा जिह्वाग्रेण घटयति करेण नेत्रे तस्याच्छादयतीति घटितम् । छुरितकं तु प्रागेवो- क्तम् । समुद्भूत उद्रेकः । एवं च सर्वाङ्गीणनायकस्पर्शात्प्रमोदमाह—मनो- हरेति । उद्घर्षितमुद्भूतरोमाञ्चम् । नायिकाया वामाङ्गे सकलोपचारव्यव- स्थापनात्कामकपोलेत्युक्तम् । वर्धमानां सुरतावस्थामाह—समुल्लसितेति । समुल्लसिताभ्यां साध्वसानन्दाभ्यां विषमो यः संभ्रमः संवेगस्तत्र मोहेन किंकर्त- व्यतामूढतया मन्थरत्वमेकतरपक्षाव्यवस्थितिः साध्वसेन प्रवृत्तिरानन्देन च निवृत्तिरित्याशयः । अनभ्यर्थनीयं सुरतादिकम् । ततो झटितीति जागरावस्था- कथनम् । लवङ्गिका । अत्र मच्चूडकं विधायेति ह्यातम् । निःसहतनुत्वेनास- नमच्चूडकेऽपि चातुर्यातिरेकवैदग्ध्यमिति भावः । पुष्पवतीशङ्कया परिजनहासनि- वारणाय गोपनम् । बुद्धरक्षिता । अत्र पृच्छामि यदि हृद्गतं रहस्यं कथयसीति भावः । मदयन्तिका । अत्र कृतापराध इत्यत्र शिरश्चालनगतिः । बुद्धरक्षिता । अत्रात्मसमर्पणमेव त्वया कार्यमिति भावः । मदयन्तिका । अत्र तद्दर्शनामृतसेक- शीतला भविष्यामीति भावः । निःसङ्गः सर्वाङ्गव्यापी । बुद्धरक्षिता । अत्राद्यशब्दो यद्यर्थो बलात्कारितो बलात्कारेण प्रवर्तितः। रुक्मिणी काममाता प्रद्युम्नमातृत्वात्।पक्षे कामावस्थाकारिणीम् । पुरुषोत्तमः कृष्णः अथ च पुरुषेषूत्तमो मकरन्दः।स्वयं ग्राहेण गान्धर्वेण । सधर्मचारिणी भार्या । प्रवृत्तिर्वार्ता । मदयन्तिका । इह मम भाग्येन किं स्यादिति निःश्वास इति भावः । मदयन्तिका । अत्र काह्मात्मशरीरस्य किं तु न क्वापि । मकरन्दस्यैव मच्चरीरमिति भावः । केरकशब्दः कृत्यकरवाची । प-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ९१ पृ० पं० १७१ १ ॰तुझे अप्फुटं भणि॰ । २ ॰जीवलोअं माल॰ । ५ ५ ॰म्बोत्त संचारिदजीवर्ण मा॰ । ८-९ ॰प्फुल्लपस- रन्तणअणुप्पलवहलविलासमसिणसंचारचारुतीरआ- विराअन्तविब्भमाअणङ्गट्ठाआरिअसच्चाआरोपदे- स० । १० महुरा तुए वि णं णिरू॰ । ११ ॰त- क्खणुच्छलिदगम्भीरावेअवइ॰ । १७२ १ ॰हाणं उवत्तमाणमूलं विअ॰ । ६ ण्णासबोधिदेण । ७ अंगाहसाहसे णिउ॰ । १२ सावदावदेसकाल- गो॰ । १३ तक्कालसंणिहिदेण जीविदप्पदायिणा पीअर॰ । १७३ २ दिढदाढाविदारिअविअ॰ । ३ ॰त्थलेण जरढज- ज्झ॰ । ॰करणेक्कमाणे

? Wait, let's spell: द + ु = दु visarga = ः ख = र + व connected to vertical. Then after the vertical of ख, there is NO extra vertical! Wait, look at: 'दुःख' + 'द' + 'श्रु'? Wait, let's look at the letter between ख and श्रु: It has a top bar, a vertical going down, and a belly with a tail. It's 'द'! Wait, is there an aa matra? No, "दुःखदश्रुपातेन" or "दुःखाइश्रुपातेन"? Wait, could it be "दुःखाश्रुपातेन"? Wait! If it's "दुःखाश्रुपातेन": Where is the 'द'? Wait, let's look at the letter: It is: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'श्रु'? Wait! Look at the letter before श्रु: Is that 'द'? Wait, look at: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'द्' 'श्रु'? Ah, "दुःखाच्छ्रुपातेन" or "दुःखाद् अश्रुपातेन" -> "दुःखादश्रुपातेन"! Wait, let's look at the stroke: 'ख' has a right vertical bar. Then there is another vertical bar: 'ा'! Then there is 'द'!

अङ्कः ७] मालतीमाधवटीका । ९३ पृ० ५० १७८ १ ॰वि अच्चाअरपअ॰ । ३ हसदि । दिउणवे । व्हेढणणिअन्तिदं पि॰ । ४ ॰रुहोरम्फविअ॰ । ६ ॰परिग्गहोवमिदुण्ण॰ । ॰च्छन्दविआसवि॰ । ७ ॰मूलोवरिणिहि॰ । ॰अगअमणहरफंसणिब्भरभमावि- दुसरीर॰ । ८ ॰संभवलणमोहमन्थरभमन्तलोअणं किं वि॰ । १७९ १ ॰मं अणब्भत्थणीअं अब्भत्थेदि । पिअ॰ । २ ॰भविअ झत्ति प॰ । ५ ॰विब्भमुम्मीसहास॰ । ५-६ ॰रूविदं परिअणा॰ । ६ ॰णिजं दे णिअम्बस्स मूलं स अणिज- पच्छदवडाववारिदं भोदि किंण॰ । ८-९ ॰पिअसही क्खु ईरिसाई जेव्व मन्तिदुं जाणादि । १८० २ ॰मदअन्तिए, भणिस्सं दाणिं० । १८१ ६ दुअ दुट्ठसद्दूलकवलादो क॰ । ॰एव केरअस्स अत्तणो सरीरस्स । १८२ १० ॰दुदीअपहरणाडिआविच्छे॰ । ११ ॰च्छिज्ज से पाद॰ । २ ॰लदि, विप्पबुद्धा॰ । ३ ॰अञ्चो, अण्णं जेव किं- पि एदं व । ५-६ ॰भते विसोढुमुत्कम्पितं स्तनभ- रस्य न॰ । तु न किमपि साध्यमस्तीति शेषः । यस्य मम बान्धवधुरा मित्रकुलं कामदेवेन सम्यग्घृता । प्रसन्नतया सुमुखेन । एवकारोऽप्यत एव । यदि माधवसंगतेयं स्या- त्तदा मया सर्वाकारं जितं न स्यादिति भावः । कन्यावरणे बान्धवा एव भवन्ति । यदाह—'कन्याया वरणे मातापितरौ बान्धवा अपि' ॥ पक्षद्वारं खडकिका ॥ ॥४॥ 'अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ' इत्यमरः । प्रासादानामिति । अयं वायुस्तरूणां नूतनस्त्रीसमागमं प्रकाशयति । अनेन मदयन्तिकाप्रोत्साहनमुखम् । कीदृशः । उक्तस्थानेषु भ्रान्त्वावृत्तः । आदौ भ्रान्तः पुनरावृत्त आयातः । अनेन मन्दत्वम् । आन्त्वा भ्रमणेनायात इति वा । परिणतपुष्परसगन्धसमूहबन्धुः । पुष्पस्रजा हृष्ट- सुरभिर्वा । मुहुरुपचितोऽत्यर्थं प्रवृद्धः । स्फारो दीर्घतया बृहत्तरः । कर्पूरसंपर्का १० माल०

९४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७ पृ० पं० १८३ १२ यस्य प्रसा० । समुद्धृते । १८४ १ द्वारेण निर्गत्य साव० । ६ भ्रान्त्वा वृत्तः परि० । ७ ०ञ्चितस्फारकर्पू० । ८ वायुर्यूनामभिनववधू० । इति नन्दनविप्रलम्भो नाम सप्तमोऽङ्कः । च । पश्चात्कर्मधारयः । यद्वा कर्पूरविशेषणमेव द्वयम् । एभिरतिसौगन्ध्ये ध्वनिते । यतोऽतिमनोहरोऽतः नवस्त्रीसांनिध्यकर इति भावः । उपहितम्लानेति पाठेऽपि कर्मधारयः ॥ ५ ॥ प्रासोष्ट यं रत्नधरो द्विजेशो द्विजेशवन्द्या दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमन्मनोहारिणि सप्तमोऽयम् ॥ इति सप्तमोऽङ्कः ।

अष्टमोऽङ्कः । पृ० पं० १८४ ९ वर्तते हि० । १४ ॰सान्द्रो मकरन्दः परा० । १८६ ३ ॰मित्यथानिमित्तमन्यथैव सं०। ८ ॰यि निरनुरोधे, तदेवं मदयन्तिकामादाय मकरन्दे माधवान्तिकं चलिते मालतीमादाय निर्ग- तस्य माधवस्य कामन्दकीगृहस्थितस्य वार्ताप्रस्तावनायावलोकिताप्रवेशः । सूचनं च पूर्वाङ्के । जहिं जेव्व मालतीति वचनेन मालतीमाधवयोरेकत्रवासः सूचितः। तत्र च यद्यपि तयोरेव प्रवेशोऽर्हति तथापि कन्याप्रलोभने सख्यानुकूल्ये तत्प्रवेश इति पूर्वाङ्के कृतमेव । अवलोकिता । अत्र 'सरो वापी तु दीर्घिका' इत्यमरः । दलयतीत्यादि । अयं चान्द्र उद्योत उद्गच्छन्नत एव शुष्यत्प्रगल्भतालीपत्रव- त्पाण्डुरस्तिमिरसङ्घं खण्डयति । प्रथमतों व्योम्नि वायुवेगेनोर्ध्वमुखीभूय प्रचलितः घनः केतकीपराग इव । इन्दोरयमैन्दवः । मन्दमन्दमिति प्रचलनक्रियाविशेषणम् । उपवर्तये संमुखीकरोमि ॥ १ ॥ निश्चोतन्त इत्यादि । हे सुशरीरे, यावदेते कबरीजलबिन्दवः स्रवन्ति, यावत्कुचकलिकयोर्मध्य आर्द्रता न त्यजति, यावच्च निबिडव्यापि रोमाञ्चं प्रकाशयन्ती काययष्टिस्तावद्गाढं यथा तथा सकृदपि मेऽङ्क- पालिं क्रोडप्रदेशं देहि । अतः प्रसीद । तदिह निदाघतापशान्तये जलबिन्दवः । कुचार्द्रता पुलकोद्गमश्च सर्वाङ्गशैत्यापत्तये । यावत्तावच्छब्दाववध्यर्थौ । सान्द्रेत्यादि- पदे कर्मधारयमत्वर्थीयाद्बहुव्रीहिरेवेष्टो लघुत्वादिति न्यायेन बहुव्रीहिसंभवे कथं मत्वर्थीय इति न देश्यम् । एतद्वचनस्य प्रायिकत्वात् । तथैव नानाप्रयोगदर्शना- दिति दिक् । 'पालिः पङ्क्तिप्रदेशयोः' इति शाश्वतः ॥ २ ॥ जीवयन्नित्यादि । बाहुः कण्ठेऽर्प्यताम् । कीदृशः । समूढं सद्योजातं पुञ्जितं वा यत्साध्वसं भयं तेन स्वेदबिन्दुर्यत्र सः । अननुभूततया भयम् । चान्द्रकरस्पृष्टोऽत एव स्रवन्दी क्षर- न्बालचन्द्रकान्तहारस्तत्तुल्यः । घर्मविघातकत्वात् । अत एव सौहित्याज्जीवयन्निव । 'समूढः पुञ्जिते भुग्ने सद्योजाते सुनिश्चिते' इति विश्वः । ससाध्वसश्रमेति पाठे ससाध्वसो भयवान्यः श्रम इत्यर्थः । संविभागो भेदः । अभाजनमस्थानम् । अ- जहल्लिङ्गोऽयम् । अयं जन इत्यनेन दीनतोद्भावनेनानुकूल्यं स्वीयमाह । भवत्या इत्यनेन नायिकोत्तेजनम् ॥ ३ ॥ दग्धमित्यादि । चिरं दक्षिणवायुचन्द्रकरैस्ता- पितं मे वपुरालिङ्ग्य न चेन्निर्वापितममृतीकृतं तदा समदकोकिलरवपीडितामे श्रुतिः कर्णोऽथेदानीं हृद्यां वाचं पिबतु । सादरं शृणोत्वित्यर्थः । अत एव वाक्याधुर्य- द्योतनाय किंनरकण्ठि इति संबोधनम् । हे किंनरस्येव कण्ठः स्वरो यस्यास्तथाविधे । 'स्वरे कण्ठः प्रकीर्तितः' इति रत्नकोशः । अङ्गकण्ठगात्रेषूपसंख्यानान्ङीष् । पूर्वार्धे तुशब्दो यद्यर्थेः । द्वितीये पुनरथैः । यदि नालिङ्गनं देयं तदा मधुरमालपेति- भावः । नाम संभावनायाम् । आलिङ्गनादानं संभाव्यते । यतः त्वयि वदन्त्यां क-

९६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ८ पृ० पं० १८७ ११ जेण विच्छडिआसे० । १८८ ४ °भगवतीप्रधानान्ते वा° । ५ °वैदग्ध्यम् । अक्षय्यश्च सुभाषितरत्नकोषः । १८९ २ °तार्थमन्थरस्य वच° । ७ बाहुप्पीलमन्थरं रोदिसि° । १० °पउत्तिलम्भो वि मे दुल्ह° । १९० १ °एव सबधोवणा° । ४ °मुपगत्य नन्दनावासप्र° । ५ व्यङ्गः सफलो० । ७ अवलोकिता-°कुदो संदेहो महाणुभावस्स । पढमं० । ८ °मोहविराममहूसवं णिवे ।

लकोकिलरवोडपि कर्णकटुरित्यनुरागाधिक्यमात्मन उक्तम् । इहाद्यपदमिदानीमर्थे । अन्यथा निशीथवर्णनेऽद्यास्मिन्नहनीत्यस्यानर्थक्यापत्तेः । एवं चाद्यास्मिन्नहनीति व्युत्पत्तिः प्रायिका ॥ ४ ॥ अवलोकिता । अत्र यदिदानीमिति वाक्यभूषा

अङ्कः ८ ] मालतीमाधवटीका । ९७ पृ० पं० ९ किंदं । जइ को वि तुमं संप । १० सि- आलम्भेण वद्धाबेदि तदा तस्स० । १२ ०साक्षिणः काम० । ७ मङ्गलितेति वा प्रियसखीहस्तोपनी- तान्या० । १९१ ३ ०प्तास्ते त्वथ ०पा । ४ ०सर्वस्वदायी कृत० । ६ माला । तदो अवहिदा भव । मा दाणिं एसा सहसज्जेव परहत्थगदा भविस्सदि त्ति । १९२ ३ ०णिव्वूढो खु भअ० । ५ ०अम्हहे, पिअ० । ११ ०अण्णेहिं महत्तो कल० । १९३ २ ०ननु स एवासौ किमित्यवस्था भवति । एका० । ५ ०लालसस्याहवे । ६ स्फुरत्कर० । १० ०णाम अ- णाहदा पडिणी० । १३ ०उत्तन्तं कहेध । तुमं० । विस्तारः परिणाहः । कुम्भपदेनोन्नतता । कुद्मलपदेन मृदुता । भरशब्देन प्रौढि- रुक्ता । पाणिपीडनं विवाहः । दीयत इति दायः ॥ ६ ॥ अवलोकिता । अत्र येनैव मकरन्दस्य मदयन्तिकालाभः कथनीयस्तेनैवेयं प्राप्या । अतस्तमेव तं क- थयेति गुप्त्या माधवेन सहात्मानं संभावयेत्याशयः । मालती । तथा चाहमेवं क- थयामीति भावः । अवलोकिता । अत्र श्रूयत इति भावः । मालती । अत्र मकरन्दस्य मदयन्तिकाविवाहेनेत्यर्थः । इदं वचनं मालत्या माधवं प्रति । माधवः । प्रियं न इति । आलापलाभेनातिप्रियमित्यर्थः । अवलोकिता । अत्र निर्व्यूढो निर्वाहं नीतः । खलु निश्चये । संभावना प्रतिष्ठा । मालती । अ- म्महे विस्मये । लवङ्गिका । अत्राभियोगः अवस्कन्दः । कलहंसः । अत्र पा- रक्यं परकीयम् । माधवः । स्वागतं कुशलम् । स एव प्रसिद्धपौरुषः । असौ मकरन्दः । यत्किंचिदिति न गणनीयमित्यर्थः । हरेरित्यादि । हरेः सिंहस्य स उक्तगुणः कर एव सखा द्वितीयो भवति । विक्रमे कर्तव्ये । नान्यमत्रापेक्षत इ- त्यर्थः । करः कीदृशः । अतिपराक्रमप्रश्रये सतृष्णः । शब्दायमाननखैः प्रचण्डः । स्फुटतः करटस्य गण्डस्थलस्य मध्याच्च्युतेन मदजलेन सिक्तमुखहस्तिराजमस्तक- स्थितास्थिविदारणे श्रेष्ठवीरः । तथा च सखा मकरन्दः सिंह इव साहसे द्वितीयानपेक्ष इत्यर्थः । 'काकेभगण्डौ करटौ' इत्यमरः । 'निष्कुहः कोटरे वा ना' इत्यपि ॥ ७ ॥ विक्रान्तस्य धीरस्य प्लुतं गतिविशेषं विकसतः कुर्वतः । प्रत्यनन्तरो द्वितीयः । मालती । अत्र वाममनिष्ठम् । अवामो दक्षिणः । दक्षिणाक्षिस्पन्दनं

९८ : अवचूरिका [ अङ्कः ८ पृ० पं० १९४ ४ °अप्पमत्ता परि° । कहं बेला गमीअदुत्ति । होदु° । ५ °मे वामेत्तरेण लोअणेण । ११ त्वद्वत्सलः क स तप° । १९५ १ चकिता वनवर्ति° । २ र्कि चेष्टसे ननु शिरात्कव° । ३ °तमुत्तीर्य लवशो लवश एनां निकृत्य दुःखमरणं क° । अनुगमिस्स° । १० °सुणिअ साभिक्खेवं दूरणिक्खेराविद्धविअडोरुदण्ड° । १९६ २ °मच्छरादिक्खेवो तक्स° । ३ ०पोढपाइकणिवहो चन्दादवेण सोहसिह° । ८ ०पेक्खामि । अवि णाम उज्जा° । स्त्रीणामनिष्टसूचकमिति भावः । अनेन कपालकुण्डलाप्रवेशोऽपि सूचितः ॥ त्व- दित्यादि । ननु हे, स त्वत्प्रियः क्व वर्तते । तापसजनस्याघोरघण्टस्य घातकः कन्याया विटोऽतिकामुकोऽसौ त्वां रक्षतु । अत एव पातीति पतिः । यच्चिराय कवलितासि किं चेष्टसे ननवर्तिकेव । श्येनः ‘सेंवान’ इति ख्यातः पक्षी तस्यावपातो- ऽतिवेगेन त्रस्तारण्यवर्तिका यथेत्यर्थः । ‘वर्तको वर्तिकादयः’ इत्यमरः । अत्र वनग्रहणेन वर्तिकायाः खकुलवेष्टितत्वमुक्तम् । एतस्यास्तद्वैपरीत्यमिति भावः । यद्वा वनेनारक्षितत्वेन वर्तिकाया अतिभीरुत्वमुक्तम् । यद्वा वनावस्थानेन वर्ति- काया एकाकिनीत्वमुक्तम् । अत एव मालत्यपि तथेति साम्यम् । नववर्तिकेत्यपि पाठः ॥ ८ ॥ लवशो लवशोऽनेककणान् कृत्वा ॥ आक्षिप्य गृहीत्वा । मदयन्तिका । अत्रापिः प्रश्ने । संभावितो लब्धः । लवङ्गिका । अत्र उपनि- र्गमः समीपगमनम् । एतेन मार्गस्य शून्यत्वमुक्तम् । अवक्षेपोऽवहेला । अपविद्ध- माक्रान्तम् । विशालोरुयुगलदण्डाभ्यां निर्भरं गाढं यथा तथा धावित्वेत्यर्थः । अनीकं सैन्यम् । पिधा दुहिता । विप्रलम्भो वञ्चनम् । चन्द्रातपश्चन्द्रप्रकाशः । मालत्या वियोगदशायां तापकतवेनानुभवादातप इत्युक्तम् । मङ्गयते पौरलोकेनैव । मदयन्तिका । अत्र प्रसूता निर्गता । अहं प्रसूतेत्यन्वयः । अपीत्यादि शङ्का- याम् । लवङ्गिका । अत्र नन्वहम् । अव्ययलादनेकार्थत्वम् । तथा च मद्वचन- मपि न शृणोषीत्यर्थः । कलहंसकः । अत्र हीमाणहे इति हे मातरितिवन्नीचस्य हर्षाश्चर्ये । पश्यामीव परबलमित्यन्वयः । धौतो निशितः । तरवारिः खङ्गः । विद्दुरिल्लं भीषणम् । कलितः स्वीकृतः । 'कलिवली कामधेनू' इति शाब्दिकाः । 'कामपालो हलायुधः' इत्यमरः । आबिद्धा वक्रं प्रेरिता । हेला क्रीडा । कलिन्द- तनया यमुना । संनिभमिति यथा बलेन हलकृष्ट्रा यमुना प्रतीपमागता तथा पर- बलमपीति भावः । विस्तारेण वा बलस्य तादृग्यमुनासाम्यम् । विकटं विस्तीर्णं यथा तथा । विस्रृङ्खलः स्वच्छन्दः । आपतितः संमुखागतः । निर्दयो निष्करुणः ।

अङ्कः ८] मालतीमाधवटीका । ९९ पृ० प० १९७ १ ॰कुसलेन अम्हे णिग्गदा सं० । २ बहुदुगमादो । २-६ हीमाणहे, पेक्खामि विअ णिम्मलगणिरन्तरुद्भू- दघोटतरवारिधारापरिप्फुरिदचन्दकिरणुज्जलविद्धुरिल्ह- दंसणं मदलीलाकलिदकामबालविअडभुअदण्डावि- द्धहलहेला विक्खुभिदुन्वेल्लिदतरङ्कलिन्दतणासोतसं- णिहं विअडविसंखलुपपडिणिद्धआमन्दमअरन्दवइअर- क्खोहविअलपडिजोहपरिवत्तणुग्गदसमत्थगणअङ्गणाव- आसओसरन्तकअलअं पाइकसमूहं । ९-१० ॰वज्जसज्ज- रिदपञ्जरोवसण्णसुहडहत्था०। होवमद्दसमोसारिअसेणि- अणिअरं पाइक रिक्कमग्गसंचारनिवत्तिदविसमसमरसा- ह

१०० : मालतीमाधवे : [ अङ्कः ८ पृ० पं० १९९ ४ ॰खण्डखण्डितं० । ७ सारविधुरा० । १० ॰ कथ्यमानं श्रोतुमिच्छामि । तथा च, [अत्र 'कथयतीत्यादि' पद्यम्।] (इति परिक्रामतः ।) १९ ॰मुद्यानवाटः कथं शून्य एव दीर्घिकाप्रदेशः । म- करन्दः—वयस्य, नूनमस्मद्व्यतिकरोद्वेगपर्याकुलत्वादि- तस्ततः परिभ्रमन्त्य आत्मनोऽत्रैवोद्यानगहने विनोदय- न्त्यो भविष्यन्ति । २०० १० द्रवति हृदयमन्तर्भ्रश्यतीवान्तरात्मा । १२ ॰वचनमिह भव० । २०१ ४–५ ॰वसरिदा । पच्छादो अह्मे णं तं पेक्खामो । तदो अह्मेहिं जाव विडवन्तराइं विचिणिदाइं ताव तुम्हेदिं० । १४ ॰जानासि माधवस्नेह० । चन्द्रकिरणखण्डखण्डितं क्रीडालिङ्गनदातृवनितागण्डूषावशिष्टं मधु पीतमद्यैव ते संप्रत्येव लोकान्बाहुल्येन तुच्छविकलाञ्शरीरैः कथयन्ति । कीदृशैः । त्वदीयभुजा- र्गलप्रबलताडनात्रुटितास्थिभिः । तथा च क्षणदृष्टनष्टमुग्धवेष्टिताः प्राक्तनकथांयन्ता जना इति भावः ॥ १० ॥ कथयतीत्यादि । त्वयि कथयति सति वदनपद्म- सखी मालत्या एव मदयन्तिका नमयिष्यति । कीदृशम् । सहासामालतीचञ्चलप- क्ष्मकटाक्षैः पराहतम् । उद्रतलज्जानिश्चलदृष्टिं च । मदयन्तिकानिमित्तयुद्धश्रवणेन मालत्या हासः ॥ ११ ॥ लवङ्गिकामदयन्तिके । अत्रानेनावाभ्यां समर्थिता मालती । अधुना तु युवयोरवलोकनेनावां वञ्चिते इत्यर्थः । माधवः । कथमिति त्रासे । कथमप्यनिर्वचनीयेन रूपेण ध्वंसते स्थितिं न बध्नाति । ममेत्यादि । यतोऽयं ममान्तरात्मात्यर्थमनुगतोत्कम्प एवास्ति । कीदृशस्य । पद्माक्षीं प्रत्यनि- द्वैङ्कमतेः । मम वामं चक्षुः स्फुरति च । इह भवयोर्वचनम् । कष्टमेतद्दुःखदायि । हा कष्टे । सर्वथा हतोऽस्मि । अन्तरात्मनोऽशकुनस्य भवद्वचनस्य चैकमत्यादिति भावः ॥ १२ ॥ मदयन्तिका । अत्र पश्चादावां प्रसृते इत्यन्वयः । विचित्यान्य- न्विष्टानि । किमपीत्यादि । मङ्गलेभ्योऽन्यदनिष्टं किमप्यनिर्वचनीयं यद्यस्मा- त्परिहासादहं शङ्के स परिहासो विरमतु । परिहासेन तव निह्नवेऽनिष्टं शङ्केऽतस्तं मुञ्चेति भावः । हे चण्डि कोपने, समुत्सुकोऽस्मि यतः । तथा च कोपेनापि निह्नव्वं मा कुर्वित्याशयः । अथ मामनेन प्रकारेण कलयसि जिज्ञाससे तर्हि कलितो ज्ञातो- ऽहम् । हे वल्लभे, वाचं देहि । त्वमेव मे वल्लभा अतो वदेत्यर्थः । विह्वलमधीरं सम्भ्र- मचित्तमन्तर्भ्रमति स्थितिं न लभते । अत एव सोपालम्भमाह निष्करुणासि ॥१३॥