मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

नवमोऽङ्कः । पृ० प० १०३ ३-४ ०पर्वतादुत्पत्य पद्मावतीमुपाश्रिता । माल० । ५-६ प्रदेशमधितिष्ठतो माधवस्याधुनान्तिकं० । ६ ०सकल एष । ७ ०परिषिच्यते । अधुना पूर्वसूचितसौदामिन्या मालतीजीवननिवेदनेन माधवप्रत्युज्जीवनाय प्रवे- शमाह--तत इति । नानासिद्धिस्थानत्वेन देवतात्मकतया भगवत्पदं श्रीपर्वते । संस्तुतः परिचितः । द्रोणी नद्या मध्यम् । तथैत्यनेनोत्पतनस्य दूरत्वमुक्तम् । व्यति- करः समूहः । परिक्षिप्यत इव नेत्रमण्डले प्रविष्टीकृत इव । पद्मावतीत्यादि । पद्मावती पुरी गगनमिव धारयति । विमलवारिरच्छजला महती सिन्धुश्च पारा च सरितौ तयोः परिकरो वेष्टनं तद्याजात् । उच्छ्रितप्रासाददेवकुलपुरद्वाराट्टालिकानां घर्षणेनादौ विदीर्णं ततो विशेषेणोभयतस्त्यक्तम् । उत्तुङ्गसौधादय आकाशं पाट- यित्वा निर्गताः । अथ नदीच्छलेन तदाकाशं पतितमित्येवार्थः ॥१॥ सैषेत्यादि । सैषा लवणा नदीभेदो विभाति । मनोज्ञकल्लोलावलिः । वर्षासु यस्या गवां गर्भि- णीनां प्रिया नवा योलपमाला तृणविशेषराजिस्तां बिभ्रति । ताच्छील्ये णिनिः । अत एव सेव्याः परिशीलनसुखदाः समीपवनपङ्क्तयो लोकहर्षाय भवन्तीति । सैषेत्यनेन पूर्वदृष्टत्वमुक्तम् । अपो बिभर्तीत्यब्भ्रम्, अभ्रति गच्छति वेत्यभ्रम् । अतो बकारयुक्तं तद् । अयुक्तं चेदं पदमित्यवधेयम् । ‘चतुष्पादो गर्भिण्या’ इति समासः । ‘उल्पो ना तृणान्तरे’ इति मेदिनीकारः । मालभारीत्यत्र ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभा- रिषु’ इति ह्रस्वः ॥२॥ रसातळतटः पृथ्वीतटः । तलशब्दः स्वरूपे । प्रपातोऽतटम् । यद्वा तटे प्रपातोऽतिशयितं पतनम्॥यत्रत्येत्यादि । यदीय एष महाध्वनिः सिन्धोः पर्यन्तगिरिकुञ्जेषु वर्धमानविशेषगलध्वनिसाम्यं गच्छति । तस्य गजास्यत्वेन गभी- रध्वनित्वात् । कीदृशः । जलपूर्णगभीरनवमेघध्वनिवत्प्रचण्डः । ‘तुमुलो महति स्मृतः’ इति विश्वः ॥ ३ ॥ चन्दनं रक्तचन्दनं देवदारुर्वा उपचारात् । अन्य- थास्य मलयजलविरोधात् । अश्वकर्णो वृक्षभेदः । प्रायःशब्दः प्रभूतार्थो बाहु- ल्यार्थो वा । परिणतं पक्वम् । मालूरं बिल्वफलम् । तरुणो वृक्षभेदः । अवनद्धो धृतः । उद्गारः प्रतिशब्दः । गोदावरी नदीभेदः । मेखला नितम्बः । भूधरान्मल- यादीन् । सौदामिन्या दक्षिणदेशवासित्वेन स्मरणम् । मधुमतीसिन्ध्वोर्नद्योः संभेदः संगमस्तस्य पावनः पावित्र्यहेतुः । स्वयंभूसंनिधानस्य महातीर्थहेतुत्वात् । अपरिमिताज्ञाता पुरुषकृता प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य । एतेन स्वयंभूत्वमुक्तम् । आस्थानं प्रसिद्धिः॥अदृष्टार्थे शिवनुतिमाह--जयेति । भुवनानां कार्यजातानां भावन उत्पा- दक, दीव्यतीति देव द्युतियुक्त, भगवन् भगं तत्त्वज्ञानं तद्युक्त । तथाच रागद्वेषादि- रहित इत्यर्थः । स्तुतिफलमाह-अखिलवरान्भुक्तिमुक्त्यादीन्ददाति तादृशो निगमो

अङ्कः ९ ]      मालतीमाधवटीका ।      २०३

 पृ०   पं० २०४   ४   ॰लथणा ललितो॰ । ९ ॰तुमुलॊ ध्वनि॰ । ११ ॰विज-       म्भमाणो । १३ एताश्च चन्दनाश्च कर्णकेसरपाट॰ ।       १४ ॰स्मारयन्ति खलु तरुण॰ । ॰वनावबद्धान्ध॰ ।

वेदसन्निधौ तत्कर्तुः । यद्वा निगम आविर्भावस्तदाश्रय । तथा च वेदद्वाराविर्भा- वेन जगदुपकारक इत्यर्थः । मनोज्ञचन्द्रभूषण । तथा च वेदकारणाय कृतशरीर- परिग्रह इत्यर्थः । तर्हि पौरुषेयत्वाद्भेदाप्रामाण्यं स्यादित्यत आह—मदनेति । सर्वदो- षनिधेः

त्यभिलषन्तीत्यर्थः। ‘गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका’ इत्यमरः । ‘आर- ग्वधे राजवृक्षशम्याकचतुरङ्गुलाः। आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः’ इति च । ‘कोयष्टिकष्टिट्टिभकः’ इत्यपि । ‘आम्रातकेऽम्लिकायामश्मन्तको वीरणेऽपि च । शिंशपाश्मन्तकं प्राहुः’ इति धरणिः । ‘शिम्बिः शिम्बा लताभेदः’ इति विश्वः । ‘नासाच्छिन्नां तु पूर्णिका’ इति च । पूर्णिका पल्लीति ख्याता पतत्रिभेदेति ख्याता वा । ‘अपःपूर्णिका कुम्भीरमक्षिका’ इत्यपि धरणिः । ‘दात्यूहः कालकण्ठकः’ इत्य- मरः । ‘तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः’ इति च । ‘अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यात्’ इति च । ‘तित्तिरिः कुक्कुभो लावः’ इति च । मयूरप्रमाणोऽयं पक्षी ॥ ७ ॥ तदित्युपसंहारे । विष्कम्भ

of line 34: "त (ta) दि (di) क्ष (kṣa)"?? Wait, "त (ta) द (da) प्य (pya)"? In Devanagari, 'प्य' has a loop: no, it looks like 'क्ष' or 'द्व'? Wait, what if it's "तन्न दोषः"? Wait, look at line 34 end: "तदिक्ष-"? Wait, could it be "तदिदोषः"? What about "तदप्यदोषः" (tadapyadoṣaḥ)? "यद्वा पूर्वं श्वेतपद्ममुक्तम् । इह तु नीलं तदप्यदोषः ।" Wait, if it's "तदप्यदोषः", then line 34 ends with "तदप्य-" and line 35 starts with "दोषः ।"! Let's look at the letters at the end of line 34: त - द - प्य - ? Wait, look at 'प्य': is it 'प्य'? 'प' with a 'य' attached can look very much like 'क्ष' in some ligatures! Wait, but does it look like 'क्ष' or 'प्य'? Let's look at 'प्य' in 'पौनरुक्त्यम्' (त्य), 'अप्यभूवं' (प्य in line 6): In line 6: "चित्

१०६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २०७ १३ ॰तथा व्यतनो॰ । ‘मलिनेर्मल्लिकाक्षाब्जे’ इत्यमरः । ‘मल्लिको हंसभिद्यपि’ इति मेदिनीकारान्मल्लिके- स्याख्या यस्येति ज्ञायते । अनुप्रासश्च नागरागेति समानश्रुत्यापि संभवतीत्यवधे- यम् । सोद्वेगं शीतवातादिदुःसहत्वादिति भावः ॥ १४ ॥ ‘प्रतिवाक्यप्रदानादि- श्रुत्यालोकनवर्जनम् । तूष्णीम्भावो विचेतस्त्वं जडतायां भवन्ति हि ॥’ इति । जड- ताचिह्नं माधवे सचमत्कारमाह—कथमिति । निरूप्यं नेयं जडता किं त्वनु- स्मृतिरित्याह—शून्यमिति । शून्यं निर्लक्ष्यमन्यतो गमनेनानुस्मृतिः । यद्वा अन्यतः शून्यं मालतीव्यतिरिक्तवस्तुज्ञानात् । अत एव प्रद्वेषादन्यकार्याणां कथितानुस्मृतिरिति । अप्रतिपत्तिशून्यमिति पाठेऽनवधानेन चैतन्यविरहो यथा तथोत्थायेत्यर्थः ॥ वानीरेत्यादि । सखे, कुञ्जसंबन्धि नदीनां पयः पश्य । वेतसपुष्पैर्लग्नसौरभम् । तासामेवोपान्तेषु च यूथिकाकुसुमानां जालकैः कोरकै- र्विकासितम् । यद्वा यूथिकाश्च सुमनसश्च तासां जालकैः । यूथिका जूहीति प्रसिद्धा । सुमनसो जात्यः । ‘सुमना मालती जातिः’ इत्यमरः । तथा गिरेः सानूने- कदेशानालम्ब्येह प्राग्भारेषु शिखरेषु वर्तमानेर्मेघैर्वितानाय्यते । वितानाचारः क्रियते । मयूरनृत्यविधाननिमित्तम् । निमित्तसप्तमीयम् । कीदृशेषु । विकसत्कुट- जपुष्परूपहासवत्सु । तदिह मयूरनृत्यार्थं मेघैर्वितानं कुटजैर्हास इति यत्तत्पश्ये- त्यर्थः । एवं च कुटजवृक्षा द्रष्टारो मयूरा नर्तका मेघो वितानमिति नृत्यसामग्री । ध्वनिस्तु शिखण्डिपदेन पद्मचूडोपेतशिरस्कत्वेन विदूषक उक्तः । प्राग्भारपदेन च प्राग्भवतीति प्राक् प्रकृष्टज्ञानवान्भारो दुःसहो यस्य स मूर्खो द्रष्टोक्तः तस्य च हास उचित एव । यद्वा शिखण्डिपदेन त्रिशिखण्डयोगितया बाल उक्तः । तस्य च नृत्यै मूर्खो हसत्येव । ‘बालानांमपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषणम्’ इति बालानां त्रि- खण्डित्वे मानम् । ‘वानीरवञ्जुलाः’ इत्यमरः । ‘क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान्’ इति च । वितानमाचरतीत्यर्थे क्यङन्ताद्यकि वितानाय्यत इति रूपम् ॥ १५ ॥ विजृम्भेत्यादि । सखे, शैलपर्यन्तभूमयो जृम्भया विकासेन ज- र्जरः पृथग्भूतो यो डिम्बो गोलकस्तस्य डम्बरेणारम्भेण व्याप्ता अत एव श्रीमन्तो नीपवृक्षा यत्र तादृशो भवन्तीति यत्तत्पश्येत्यर्थः । एवं सर्वत्र दिशो मेघमाला- श्यामा भवन्ति । यद्वा कादम्बानां कलहंसानां श्रियः कादम्बिन्यस्ताभिः श्यामाः । नदीप्रवाहाणां कच्छाः कूलानुगुद्भिर्विकसितैः कन्दलैर्नवाङ्कुरैः कान्ता मनोज्ञा ये केतकवृक्षास्तद्वारका भवन्ति । यद्वा उद्यन्कन्दलः कन्दो यस्य कान्तकेतकस्येत्यर्थः । यद्वा उद्यन्त्यः कन्दलो मलीवृक्षस्तं कान्तकेतकं च बिभ्रतीत्यर्थः । वनानां माला- भिर्गन्धानि व्यक्तीभवत्सौरभानि यानि शिलीन्ध्रलोध्रकुसुमानि तैः स्मेरा सहासेव । मनोज्ञा वा । ‘शिलीन्ध्रं कन्दलीपुष्प’मिति विश्वः । शिलीन्ध्रं ‘सूल’ इति ख्यातम् । वनमिह पद्मं जलं विपिनं वा । ‘जृम्भा विकासजृम्भयोः’ इति विश्वः । ‘डिम्बो- ऽण्डेऽपि च गोलके’ इति धरणिः । ‘डम्बरोऽस्त्री समारम्भ’ इति विश्वः । ‘काद-

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०७ पृ० प० २०८ ६ वयस्य, निरवग्रहं दह० । १० ॰संवलनमांस० । ११ त्वां प्रीणयिष्यति०। म्बिनी मेघमाला कादम्बली च कथ्यते' इति शाश्वतः । 'कन्दलः कलहे कन्दे भङ्गपाण्डुरसंघयोः' इति मेदिनीकारः । 'पुंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः । 'वनं नीरेऽम्बुजे क्लीबं काननेऽप्याशये वनम्' इति मेदिनीकारः ॥ १६ ॥ उत्फुल्ले- त्यादि । अधुना त एते दिवसाः प्राप्ता ये मनोराज्येन मया धृता इत्यर्थः । इह त एत इति सर्वनामभ्यां दिनानामत्युत्कण्ठाहेतुत्वं ध्वनितम् । कीदृशाः । उत्फु- ल्लाभ्यामर्जुनशालाभ्यां वासितः सुरभीकृतो वहन् पौरस्त्यः प्राच्यो यो झञ्झानिलः प्रचण्डवायुः प्रावृषेण्यवातो वा तस्य प्रेङ्खोल आन्दोलनं तेन स्खलिताः स्वस्थान- च्युता इन्द्रनीलमणिखण्डा इव श्यामा मेघपङ्क्तयो येषु ते । अत्रार्जुनग्रहणेऽपि द्वि- तीयतरोः सर्जस्य ग्रहणं कदम्बाद्युपलक्षणार्थम् । तथा ग्रीष्मोष्मतप्तमहीसेकसौरभ- वन्तः । ईषद्वृष्टौ तदुद्गमात् । घर्मस्य ग्रीष्मस्य विगमोपगमोऽम्भस आगम आग- मनं तयोर्व्यतिकरः संबन्धस्तेन श्रियं शोभां वोढुं शीलं येषां ते । यद्वा घर्माम्भसः स्वेदजलस्य यौ विगमागमौ तयोर्व्यतिकरः संभेदः । वर्षारम्भ इत्यर्थः । तस्य श्रीः सम्पत्तिस्तद्वाहिन इत्यर्थः । पौरस्त्य इति पुरसस्त्यक् । 'झञ्झा ध्वनिविशेषे स्यात्' इति मेदिनीकारः । तदन्वितोऽनिलो झञ्झानिलः । यद्वा 'झञ्झानिलः प्रावृ- षेण्यः' इति रत्नकोशः । अत्र वास्यमानेति कर्तव्ये संपूर्णक्रियत्वपरनिष्ठाप्रत्ययान्त- वासितपदोपादानात्समस्तपुष्पसौरभसंक्रान्तिर्वायोर्ध्वनिता । अत एव मलयानि- लाज्झञ्झानिलोत्कर्षः कटाक्षितः । उन्मादावस्थो माधवः । उन्मादश्चेष्टवि- योगात् । यदाह—'इष्टजनस्य वियोगादुन्मादो विभवनाशाच्च' ॥ १७ ॥ तरुणे- त्यादि । कथमधुना दिशोऽहमवलोकयेयम् । तरुणतमालाभीलास्तद्वद्वा नीलाः प्रचुरा उद्गच्छन्तो मेघा यासु ताः । शीतवातक्षिप्तनवजलकणाः । हरेरिन्द्रस्य हेतिरत्नं धनुस्तद्वतीः मदकलमयूरकोलाहलैः शब्दवतीः । 'कलं कलकलेऽपि च' इति विश्वः । सरित इति पाठे प्रतिबिम्बेन मेघवत्त्वम् । हरेः कृष्णस्य हेतिश्चक्रं तन्नामकपक्षियुक्ताः । दुःखितेनर्तुज्ञानं दुःखमयत्वेनैव । यदाह 'ऋतूनपश्यति दुःखार्तः सर्वान्दुःखसमाश्रितान् ॥' इति । तदनेन प्रबन्धेन वर्षाकाल उक्तः । यदाह—'कदम्बनीपकुटजैः शाद्वलैः सेन्द्रगोपकैः । मेघवातैः सुखस्पर्शैः प्रावृट्- कालं प्रदर्शयेत्' ॥ १८ ॥ शोकेति । मूर्च्छितः पततीति भावः । मकरन्दः । विनोदयित्वास्वास्थ्यम् । प्रमुग्धः संज्ञाशून्यः । अनुक्रोशोऽनुकम्पा तद्विपरीतासि । अपेत्यादि । अगणितमात्रादिके हे सखि, अस्य लोमेन त्वया साहसं कृतम् । तदिह प्रिये प्रीते निरपराधेऽपि निर्दयः क्रमः कोऽयं केयं परिपाटिस्तवेत्यर्थः । कथमीदृशं पतिं त्यक्त्वा निर्दयासिति भावः ॥ १९ ॥ उच्छ्वासः संज्ञालाभः । मातरित्यादि । मातर्मातरित्यावेगः । द्विधा भवति हृदयमिति पीडा । अव- यवसंधिः शिथिलीभवतीत्यस्वस्थता । विश्वं शून्यं मन्य इति बाह्यसंवेदना निर्वेदः ।

१०८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २०९ ९ ०कथं प्रतिपत्ति० । १४ माम्भारेषु० । ०तानायते । अविरलज्वालं यथा तथान्तर्ज्वलामीति चिन्ताजनितो दाहः । अन्तरात्मा निरालम्बः सीदन्नवसादं गच्छन्नान्धान्धकारे मज्जतीवेति ग्लानिः । विष्वक्सर्वतो मोहच्छादयतीति मोहः । मन्दभाग्योऽहं किं करोमीति दैन्यम् । कथंशब्दः किमित्यर्थे । सर्वनामलाभान्नार्थता । विष्वगित्यत्र सुषुमादित्वात्षत्वम् ॥ २० ॥ परिदेवितमाह—कष्टमिति बन्धुतेत्यादि । सोऽयं बन्धुसमूहचित्तका- र्तिक्युत्सवो मालतीनेत्रबालचन्द्रो मकरन्दहर्षजनकः सर्वजनतिलकोऽथ प्रलय- मापद्यत इत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः ॥ २१ ॥ गात्रेष्वित्यादि । यस्त्वं मम काये चन्दनरस आसीः । सुखस्पर्शत्वात् । नेत्रे शर

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०९ पृ० पं० २१० ४ ०माविर्भूतशिलीन्ध्र० । ९ ०मासाद्य एतेऽङ्गना० । १० ०श्रीवाहिणो वा० । जयोः सौम्यः' इति शाश्वतः । प्रियालिङ्गने सुखं तद्विरहे दुःखमिति त्वमपि जाना- सीति ध्वनितम् । यद्वा कचिद्देवमभिमतं ममेत्यर्थः । उत्पन्नस्नेहेन सुभगाः सुमुखा- श्चातकास्त्वां सेवन्ते । वा समुच्चये । अनेनार्थिसंपत्तिरुक्ता । पुरोवातश्च मृदु- प्रेरणाभिस्त्वां सुखयति । अन्योऽपि सहायश्चरणमुष्टिग्रहणादिरूपसंवाहनं कुरुत इति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरुक्ता । विध्वक्सवेतो लक्ष्मीं शोभां बिभ्र- दिन्द्रधनुः । कर्तृ । लक्ष्म चिह्नं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्वं बिभ्र- दिति पाठे हे विश्वं बिभ्रदुदवनं दधान । वर्षेण सस्यादिसमृद्ध्या जगदुपकारक- त्वमुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिह्नं तव शोभां तनोति । बिम्बं बिभ्र- दिति पाठे तु बिम्बं मण्डलं शोभां तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्छिन्नं बिभ्रद्- धानम् । तदिह जगदुपकारकत्या ममाप्युपकारं करिष्यसीति भावः ॥ २५ ॥ गर्जितेनानुमतिमाह—अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो- त्कण्ठा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हृष्टा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं गभीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आर्तिवशाद्देवत्वारोपेण भगवन्निति । अवधा- रणे यावत् । जीमूत मेघ ॥ दैवादित्यादि । इच्छया जगति विचरंस्त्वं मत्प्रियां यदि दैववशात्पश्येर्दृक्ष्यसि तदा प्रथमं तां प्रबोध्याथ माधवदशां कथयि- ष्यासि । अवस्थानिवेदनेन तन्मरणमाशङ्क्याह—कथयता लयाशा पुनःसंगमप्र- त्याशा सैव तन्तुः । जीवनबन्धहेतुत्वात् । नैवाल्यर्थमुच्छेदः । च एवार्थे । अत्र हेतुमाह—स आशातन्तुरेकस्तस्याः प्राणत्राणं कष्टात्कष्ट्या करोति नाहमित्यर्थः । इह तावत्कालं सा जीवति न वेति संभावना दर्शनस्य दैवादित्यनेनोक्तम् । प्रस- ङ्गतो मत्कार्यमिति जगति विचरन्नित्यनेनोक्तम् । मत्प्रियामित्यनेन सुकुमारत्वा- दिना विरहदुःखसहिष्णुतोक्ता । आदावाश्वासनं वार्ताश्रवणपटुत्वार्थम् । अत्यन्त- मित्यनेन मध्यमविधया दशाकथनम् । तेन च तन्नैराश्यनिषेध इत्युक्तम् । कथ- मपीत्यनेनाशातन्तुमात्रं तद्रक्षणाय कल्पत इत्युक्तम् । आयताक्ष्या इत्यनेन कटाक्षा- दिस्मरणेन गुणकीर्तनम् । माधवस्येयं माधवीया । वृद्धाच्छः । उन्मादावस्थेयम् । असंबद्धप्रलापात् ॥ २६ ॥ सहर्षत्वं मद्वचनमङ्गीकृत्य प्रचलित इति । मक- रन्दः । उपरागो राहुग्रासः । शैशवे संकटप्रदेशे पित्रादीनां स्मरणस्य स्वभाव- स्ततया विरहसंकटेऽपि तदाह हा तातेति । माधवः । प्रमादोऽनिष्टम् । नवेष्वित्यादि । नूतनलोध्रपुष्पेषु कान्तिः पाण्डिमा गौरत्वं वा । इह नवप- देन स्निग्धतोक्ता । दृशो विलोकितानि हरिणीषु । गमनं हस्तिषु । नम्रत्वं लतासु । इतिशब्द आद्यर्थे । 'हेला लीलेत्यमी हावाः' इतिवत् । प्रमथ्य मारयित्वा मे प्रियाविपिने विभक्ता खण्डखण्डिकृत्य धृता । यद्वा इतिः प्रकारार्थः । तेन लोध्रप्रसवादिभिर्मे प्रिया विभागीकृता । कान्त्यादिविभागद्वारा प्रियाविभाग

११० जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २११ ७ ०मया पुनर्वाजायमानेन विनो०। ८ ०प्रायैर्व नो मा- धवं प्रत्याशा० । एवोश्रीयत इत्यवधेयम् । विपिन इति प्राणिवधस्थानाभिप्रायम् ॥ २७ ॥ सुहृ- दीत्यादि । हे हतहृदय, कथमपि विदीर्य द्विधात्वं न प्रयासि । हतेति निन्दा- याम् । मित्रे गुणनिधानेऽतिप्रेमवति जीवेश्वरे सहधूलीक्रीडागाढमैत्रे कान्ता- वियोगमनोव्यथाव्याधिमन्तर्दधाने सति । सुहृदित्यादौ हेतुहेतुमद्भावः । ‘धूलिः स्त्रियां पांसुर्ना’ इत्यमरः ॥ २८ ॥ प्रियाविभागाशङ्कां निरस्यति—सुलभेति । संनिवेशः प्रकारः । अनुकारः सादृश्यम् । तथाच लोध्रप्रसवादीनि प्रियाका- न्त्याद्यनुकारीणि न तु सा विभक्तेति भावः । सत्त्वान्प्राणिनो विज्ञापयामीति स

"? Let's re-examine line 11: द, ी, न, [ ], म, ध, ो, म, ु, ख, श्चि, न्त, ना, त् Between 'न' and 'म', there is a character: It has a top horizontal, then a curve down, then another curve down to a vertical line. That is undeniably 'ल'! It's printed 'दीनलमधोमुखश्चिन्तनात्'. And in line 34: 'लया मकरन्देन तया मालत्या च सह यो दिवसो नास्ति सोऽपि दिवसो' It is printed 'लया'. But wait, could it be 'त्वया' where 'त्' and 'व' are combined in an unusual way? No, in traditional Gujarati/Bombay printing (Nirnaya Sagar Press), 'ल' has that exact double-arch shape. NSP prints sometimes had font mix-ups.

Line 35: विलीयताम् । अन्यत्र मालतीमकरन्दाभ्यां या प्रमोदसृगतृष्णा मम जायते तामपि Wait: "प्रमोदसृगतृष्णा" or "प्रमोदमृगतृष्णा"? Look at the character: 'प्र' 'मो' 'द' 'मृ' 'ग' 'तृ' 'ष्णा'! Look at 'मृ': 'म' with 'ृ' (mṛ)! In line 35: "प्रमोदमृगतृष्णा मम जायते तामपि" Yes,

१९३ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २१५ १२ कथमपि सह० । २१६ १३ ०रञ्जितकान्तदन्त० । २१७ ३ एष प्रियतमास्कन्धविश्रान्तकरः करी० । ८ ०न्धन्यो । धिक् युवाभ्यां विना दैवान्मे हर्षोऽप्याभासीभूत इति भावः । अत एव प्रमो- दस्य मृगतृष्णाया रूपकेणालीकत्वमुक्तम् ॥ ३५ ॥ मकरन्दः । उन्मादशाया- मनिश्चयादतः कुतश्चिदित्युक्तम् । व्यञ्जकसंस्काराभिव्यञ्जकात् । प्रबुद्धः उ- द्बुद्धः ॥ माधवः । संभावय पालय । श्रमाद्वैराग्याच्च मूर्च्छेत्येतदर्थं निराश इत्युक्तम् । मकरन्दः । जीवितेश्वरमित्यनेन तुल्या जीवनसामग्र्युक्ता । निचेष्टः प्रलययुक्तजनाकृतिः । परिच्छेदो निश्चयः । यदित्यादि । स्नेहरूपसंतापवता हृदा विनापि भयकारणेन सकम्पं भयं नित्यमन्व

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११६ पृ० प० २१८ १ ०परो मत्तमातङ्गयूथपालः प्र० । ३-४ ०कर्दमित- कषायमुद्दलितकमलिनीखण्डविप्रकीर्णपर्णकमलकेसर- मृणालबिसकन्दकोमलाङ्कुरनिक० । ४ ०प्रचलजर्जरित- जलतर० । ५ ०गाह्य विहरति । भव० । लामिः पूर्णश्च राहुग्रस्तश्च । मेघो घनाघनो वर्षुकाब्दश्च वातवेगाद्दिशकलितश्च द्रुमश्रेष्ठः फलेग्रहिः फलभारवान्निवृत्तो जातश्च वनाग्निना दग्धश्च । यथा त्वमपी- त्यर्थः । 'घनाघनो मत्तगजे वर्षुकाब्दमहेन्द्रयोः' इत्यमरमाला । यद्वा घनाघनोऽति- निबिडः घनशब्दस्यैवावृत्त्या प्रयोगाद्द्वाद्वद इतिवत् । फलेग्रहिर्निपातनात् । फ- लानि गृह्णाति धारयतीति फलेग्रहिः । 'स्याद्व

या दृशा या हेलातया विशृङ्खलं यन्माधवस्य कुतूहलं तद्रोपनायेत्यर्थः ॥ ४५ ॥" Here he is summarizing the meaning of the verse: "इन्दुसुन्दरमालतीमुखेऽवलोकया दृशा..." Wait, if the verse has "इन्दुसुन्दर", why in line 18 does it say: "अत्र हेतुमाह—मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं यन्मालतीमुखम् । यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्कान्तं यत्तदास्यं..."? Wait, in "मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं", is "इन्दुकान्तं" the gloss of "इन्दुसुन्दरं"? "मुग्धं मनोहरम्", "इन्दुकान्तं" = "इन्दुसुन्दरं" (सुन्दरम् = कान्तम्)! Yes! "सुन्दर" = "कान्त"! So the verse has: "मुग्धेन्दुसुन्दर..."! And Jagaddhara glosses: "मुग्धं मनोहरम् । इन्दुकान्तं (or इन्दुवत् कान्तं) यन्मालतीमुखम् ।" Because सुन्दरम् = कान्तम्! And then he gives a second explanation (यद्वा): "यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११५ पृ० पं० २२० १ ॰स्त्वद्यापदो गण० । २ मम० प्रशान्तम् । ९ ॰नु० खलु मा० । साक्षिणा मया भवि० । १० ॰भवत्वमु- ष्माद्विरि० । २२१ ३ ॰दुल्लसितविस्मया बत० । १२ ॰विमलविधानि० । १३ ॰मकरन्दानन्दनमुखचन्द्र मा० । एतेन व्याधिरुक्तः । सर्वतस्तमः प्रसरतीव । अनेन जडता । सकलेन्द्रियाणामप्र- ह्वात् । जडतानन्तरं मरणशङ्कायामाश्वास एष युक्त इत्याह—त्वरिति । खलु निश्चये । यत एवं ततो नेत्रप्रीतिं देहि । स्वं दर्शयेत्यर्थः । मद्विषये निर्दया मा भविष्यसि । यद्वा अकरणा मा भूर्न भव । 'माङि लुङ्' इति कालसामान्ये लुङ् । पूर्वकरणे- दानीमपि निर्वाह्यतामित्यर्थः । इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् ॥ ४६ ॥ निरित्यादि । यदा मालत्याः पद्माक्ष्याः कामोन्मादोद्वेगा निर्विघ्ना अत्यर्थं दुःसहा अङ्गदाहदुःख- महान्तस्तद्दुःखोपदेशकाराः संबभूवुः । संभूयोद्गतास्तत्र काले तस्यास्त्वदालिङ्गन- मेव शीघ्रं प्राणरक्षमभूत् । अत एव मदालिङ्गनतुल्यः । उन्माथ उन्मथनमुद्वेग इति यावत् । प्रगुणमिति पाठे प्रकृष्टगुणमित्यर्थः । क्रियाविशेषणं वा । कामदुःखो- द्वेगस्य प्रियसङ्गस्याभावाद्विघ्नत्वम् । मालतीप्रणयित्वात्प्रियसखि इति । दुःसह- त्वमधृतिकरणात् । उद्दाह उद्गतदाहः । व्यसनस्थाने 'व्यथन' इति पाठे व्यथनं पीडा । अधुना मालां विनास्याः कथं जीवनं भविष्यतीति भावः ॥ ४७ ॥ निर्वर्ण्य निरूप्य । आनन्देत्यादि । मम मालत्याश्च कण्ठे तव तानि गतागतानि स्मरामि । स्मरणस्यातिदुःखदत्वात्कष्टम् । तदा तदा तस्मिंस्तस्मिन्काले । तत्र चोरिकाविवाहात्पूर्वं मालतीकण्ठगतेति गतं लवङ्गिकाबुद्ध्या माधवकण्ठमागतेत्याग- तमित्येकम् । चोरिकाविवाहे मालत्या माधवकण्ठनीतातो गतमथ तन्मुखदर्शना- त्त्वत्कण्ठेऽर्पितेत्यागतमिति द्वितीयम् । पुनस्तत्र प्रणयवशान्माधवेन मालत्यै दत्तेति गतमिदानीं तु सौदामिन्या मालतीसकाशादानीय दत्तेति त्रीणि गतागतानि । अत एव बहुवचनम् । कीदृशानि । तद्दशायामन्तरान्तरा हर्षलाभादानन्दमिश्रितका- मतापप्रकाशनानि । दृढानुरागरसयोगिनि । स्नेहस्याकरो येषु तानि । स्नेहं प्रीति- माकुर्वन्ति व्याकुर्वन्तीति स्नेहाकाराणि । 'कृञो हेतु-' इत्यादिना टप्रत्ययः । तदा तदा चेति चकारात्कालान्तरपरिग्रहः ॥ ४८ ॥ मकरन्दः । आर्या मान्या । माधवः । सकामा मदपकारेण सिद्धप्रतिज्ञेत्यर्थः । कुमुदेत्यादि । कुमुदसमूहेन यदि शरच्चन्द्रचन्द्रिका सौन्दर्यगुणार्थं संगता प्राप्ता तत्सत्कृतं शोभनकरणमस्तु । द्वयोरपि रम्यत्वात् । अयं पुनः कः प्रकारः कुत्सितप्रकारो वा यदकालमेघपङ्क्ति- र्व्ययूयुजद्वियोजयामास । विच्छेदं कृतवतीत्यर्थः । ध्वनिनात्र कुमुदाकरो माधवश्च- न्द्रिका मालती मेघसंततिः कपालकुण्डलेत्युक्तम् ॥४९॥ अतिबीभत्समिति । उद्वेगहेतुकपालकुण्डलादर्शनाद्बीभत्सः । यदाह—'उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः

११६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २२२ १९ तास्मि । अथ माधवः क० । २२५ ६ ॰कारिण्यसि । अतः स्वागतं भवत्याः० । ८ ॰र्देहो- दाहव्य० । ॰न्माथवेगाः । १२ ॰आनन्दमिश्रमदन० । १९ ॰मालतीस्नेहं वहतो बकुलदाम्नो लाभः । तत्कथं नु मन्यसे कुत एतदिति । समुद्रवति' । कथमित्यादि । तत्कवलिता हे पद्ममुखि, तदा त्वमपि कथम- भवः । भयात्कथं त्वमासीः किं त्वयोक्तं कस्ते त्राताभूदित्यादिज्ञापनाय कथ- मिति सामान्यनिर्देशः । केतुकवलिता चन्द्रकलेव । एतदुपमया बीभत्सजविषाद- संभवा ग्लानिरप्युक्ता । यदाह—'अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंभवाः ॥' ॥ ५० ॥ 'स्त्रीबालं नैव घात- येत्' इति निजधर्मं जानत्या त्वया सा घातितेति सोल्लुण्ठमाह—भगवती इति । निर्माणमित्यादि । तन्निर्माणं मालतीरूपादिकमेव तदादरेण रक्षणीयं भवति । रम्यत्वादेव । पूतनात्वं राक्षसीत्वं तन्नाशेन मोपगा मा गमिष्यसि । यदा मांसं मे ततो भक्षयितव्यं किमिति चिन्तकत्वं पूतनात्वम् । 'पूशनत्वम्' इति पाठे राक्षसत्वमित्यर्थः । 'पूतना राक्षसीभेदे हरीतक्यां च पूतना' इति विश्वः । शिव- तातिः कल्याणैर्यैधि भव । 'शिव इत्यबोधीः' इति पाठे तन्निर्माणं शिवे कल्याणनि- मित्तमित्यर्थः । 'शिवतामुपैति' इति पाठे तन्निर्माणम् । कर्तृ । शिवतां कल्या- णत्वं गच्छति । अतः पालनमस्य । भद्रवस्तुपुरस्कारः स्वभावादेवेत्याह—मनोहरस्य ख्यातस्य सुगन्धस्य वा पुष्पस्य मस्तके धृतिः स्वभावसिद्धा । न पादैः पीड- नानि स्वभावसिद्धानीत्यर्थः ॥ ५१ ॥ अकरिष्यदित्यादि । असौ कपालकुण्डला पापं तद्वधरूपमकरिष्यदेव । अतिनिष्करुणा यतः सा । यदि तत्र स्थाने वधे वा तस्या विरोधिनी नाहमभविष्यम् । क्रियातिपत्तौ लृङ् । बुद्धिप्रत्यक्षतयासाविति ॥ ५२ ॥ उभौ । अतिप्रसन्नं प्रसादः कृतः । सौदामिनी । ज्ञास्यथः । युवामित्यर्थात् । गुर्वित्यादि । गुरुचर्या गुरुसेवा गुर्वी चर्या विशिष्टमनुष्ठानम् । तपश्चान्द्रायणादि । तन्त्रं मण्डलवर्तनादि । मन्त्रस्ताराप्रभृतिदेवीनां तन्त्रस्य वाग- मस्य वा मन्त्रः । योगः समाधिः । एष्वभियोगादभ्यासाज्जातामिमामाकर्षणीं सिद्धिं युष्माकं कल्याणाय विस्तारयामि ॥ ५३ ॥ व्यतिकर इति । मालतीवार्ताया अप्यज्ञानादयं तामसोऽन्धकारजः अत एव भीमः । उज्जीवनज्ञानाद्वैद्युतश्चायं विद्युत्संबन्धी व्यतिकरः संपर्कः अत एवानन्दाश्रुसंभारेणोपहतनेत्रवृत्तिः । कीदृशः क्षणमुद्भूय शान्तः । अत एव विद्युद्द्योतो वितर्कः । कथमिह स्थाने वयस्यो माधवोऽपि नास्ति । तत्किमिदं क्व गतः केन वा नीत इति विचि- न्त्येत्यर्थः । निर्णयमाह—अन्यत्किम् । यत इयं योगीश्वरी निजतपःप्रभावेण प्रभ- वति । अनया नीत इति भावः ॥५४॥ संशय्याह—किमयमिति । सौदामिनी-

अङ्कः ९] मालतीमाधवटीका । ११७ पृ० पं० २२७ ४ ॰कथमिव तदा॰ । ८ ॰तातिरेधि । १० ॰मुसलै- रवताडनानि । २२८ ३ ॰ङ्गामाक्षेपिणीं सि॰ । १३ ॰विस्मयमदस्मृत॰ । २२९ २ ॰शबलत्वमुपैति॰ । ३ ॰कान्तारगहने सहा॰ । ॰भगवतीमन्विष्य तस्या वृ॰ । इति सौदामिनीदर्शनो नाम नवमोऽङ्कः । नयनेऽर्थः प्रयोजनं कपालकुण्डलानयनेऽनर्थ इति भावः । अस्तोकेत्यादि । अस्माकं चित्तम् । कर्तृ । हर्षशोकाभ्यां शबलत्वं मिश्रत्वं गच्छति । कीदृशम् । अनल्पाश्चर्यम् । एकदैव नानारससंभवात् । अपस्मृतं विस्मृतं पूर्ववृत्तं मालतीहर- णरूपं यत्र अत एवानन्दः । उद्भूतं नवं भयं माधवापकारशङ्काकृतं तेन ज्वरेण जीर्णम् । अत एव शोकः । यद्वा । माधवानवलोकनेनोद्भूतनवशङ्काज्वरजर्जरतया शोकः । एकक्षण एव त्रुटितो घटितश्च प्रमोहो यत्र तत् । मालतीलाभसंभावनया त्रुटितो माधवापकारसंभावनया घटित इति भावः । अत एवात्याश्चर्यम् । स्तोक- शब्दोऽल्पपर्यायः । अस्मद्वर्गेण मदयन्तिकालवङ्गिकाभ्याम् । ‘विप्रनष्टाम्’ इति कस्मिंश्चित्पुस्तके पाठो दृश्यते तत्रादृश्यमानामित्यर्थः ॥ ५५ ॥ भगवतीं कामन्द- कीम् । अनेनाग्रिमाङ्कावतारस्यापि सूचनादङ्कावतारोऽयम् ॥ प्रासूत यं रत्नधरोऽतिविद्यो विद्योतिविद्या दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगन्नवीने नवमोऽनवद्यः ॥ इति नवमोऽङ्कः । ३१ माल०

णं येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे

• "कुतूहलं द्रष्टॄणां येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे" Wait, look at "द्रष्टृणां" or "द्रष्टॄणां": In line 25: "द्रष्टृणां" has a single or double r-vowel? It's standard Devanagari 'द्रष्टॄणां' or 'द्रष्टृणां'. Let's write 'द्रष्टॄणां' (or 'द्रष्टृणां', usually द्रष्टॄणां in Sanskrit genitive plural). In the font, it's ष्टृ with a single loop or double: looks like single loop द्रष्टृणां, but grammatically द्रष्टॄणाम्. Let's use द्रष्टृणां/द्रष्टॄणां. In Unicode, ष्टृ is fine.

चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।

• "चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।"

[

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । ११५ पृ० पं० २३५ २ जनसंमर्दो वर्तते । ४ ०जीवितेषु । ९ ०दिष्ट्या । हा धिकष्टम् । आश्व० । २३६ १ ०अन्तरालविक्खानिम्मलकुलेक्कमङ्ग०। ३ ०णिरणुकोसा तुह्मे त्ति संभाविदं आसी । १२ ०मुखस्य जन्तु० । १७ ०वचनादनन्तरं तां० । स्नेहवती तैलादियोगात् । मलीमसं म्लानं मुखमाननं यस्याः सा । मलीमसं दग्ध- तया श्यामं मुखमग्रं यस्याः सा च ॥ ४ ॥ प्रगुणीकृतानि ऋजूकृतानि । उत्पत्त्य- नन्तरं नाडीनां शुद्धद्रव्येणार्जुनकरणात् । यद्वा । प्रगुणता पुष्टिः । स्तन्येत्यादि । तेन हेतुना मातुः सकाशादधिकः स्नेहोऽयं मयि तव युक्तः । यद्वा तेन हेतुनायं वियोगस्तव युक्त इति सोल्लुण्ठम् । यतः स्तनपानत्यागादारभ्य क्रीडायोगं खेलम् । यद्वा क्रीडा कला योगो विद्याप्रयोगस्तं प्रापिता । ततः पश्चाद्विनयमनौद्धत्यं प्राणिता वृद्धिं प्रापिता च । दन्तपाञ्चालिकेव दन्तमयकृत्रिमपुत्रिकेव । ज- नेषु श्रेष्ठे शोभादिगुणयुक्ते जामातरि त्वं स्थिरीकृता । परिणयात् । मयैव न तु पित्रादिनेत्यर्थः । बाल्य एव कान्तिमत्त्वात्सुमुखीत्युक्तम् । 'पाञ्चालिका पुत्रिकायाम्' इति विश्वः । पाञ्चालिकापि क्रीडादिकं कार्येत इति प्रसिद्धमेव । विद्याभ्यासो बाल्य एव स्त्रीणाम् । यदाह—'बाल्येऽधीयीत विद्यां स्त्री काम- शास्त्रादिकं पुनः' । पुरुषगुणा अपि भरते—'शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गा- म्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि पौरुषेया गुणा अपि ॥ ५ ॥' करुणः स्नेहाधिक्य- वता । अकारणेत्यादि । विगतभाग्यया यया तव पुत्रो न दृष्टः । कीदृशः । अकारणेनालक्षितहेतुतया स्मेरमीषद्धसनं तेन मनोज्ञं मुखं यस्य सः । शिखायां ललाटे च दत्तश्वेतसर्षपः । एतत्तु रक्षायै । क्रोडे सुप्तः स्तनपायी च ॥ ६ ॥ लवङ्गिका । अत्र जीवितेति । तां विना जीवनमनर्हमिति भावः । निर्वृतेति । मरणे तद्वियोगदुःखापनयादिति भावः । कामन्दकी । उत्कण्ठेति । जन्मान्तरे तां द्रक्ष्यामीत्युत्कण्ठा ममापीत्यर्थः । तत्कथं मयापि स्वतोऽसिद्धतया त्वय्याशी- र्दातव्येति भावः । सङ्गमेत्यादि । कर्मणां वैचित्र्यादस्माकं मालया सह संगमो न स्यात् । अनागमो निर्युक्तिको यतः सः । मालया मम च कर्मणां साम्ये मानाभावाज्जन्मान्तरे संगमो निर्युक्तिक इति भावः । तर्हि प्राणत्यागेनालमत आह—प्राणत्यागः पुनस्तापशान्तिफलः । तथा च तदर्थं स क्रियत इति भावः । सङ्गमाभावे तु मानम्—'मृतोऽपि मानुषः शक्तो नानुगन्तुं मृतं जनम् । जायावर्जं च सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते ॥' इति स्मृतिः ॥ ७ ॥ मदयन्तिका । भाविवाक्यमुन्नीयाह—किमिति । अत्राग्रेसरी मरण

१२० जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० पं० २३८ ९ °योगिन्यम्बरतो विध° । °प्यैतद्यं यस्याः । २३९ ६ मदयन्तिकालवङ्गिके—पिअस° । १२ वयमप्यु- द्धृताँः° । २४० १ °अये, भद्रा सौदामिनी । ३ °सौदामिनी । तत्सर्व° । ५ °भूरिजनजीवि° । ७ °प्रमोदमपि नन्दय° । १३ °शालि विजृम्भितं । ते । न्तिका । स्वगतं गुरुसमीपे प्रियस्मरणस्यायुक्तत्वात् । अत्र जन्मान्तरेऽप्ययं प्रियः स्यादिति तत्कालेऽस्य स्मरणमिति भावः । लवङ्गिका । अत्र मधुमती नदी । संदानितं बद्धम् । विटङ्को निम्नोनतप्रदेशः । ‘विटङ्क उन्नते देशे’ इति रत्न- कोशः । सकरुणः कश्चिद्वनेचर आह—मालतीत्यादि । भूरिवसुर्निश्चित्य नि- श्चयं कृत्वा वह्निपतनाया

"? There is visarga: "पुनःक्लेशकारितया".

L32: "त्वम् । प्रतिकूलस्यैव विधेरधुनानुकूलत्वमित्याश्चर्यम् । पहीत्यादि । मालतीरक्ष-" Wait, "पहीत्यादि" or "एहीत्यादि"? Look at the first letter: Is it 'प' or 'ए'? "एहीत्यादि" (Ehy-ādi, from "एहि" = come!). Look at L34: "एह्यागच्छ ।" (Ehi = come!). So the pratīka is definitely "एहीत्यादि"! Look at the letter: It is clearly 'ए' (e), not 'प'! It has the triangle/shape of Devanagari 'ए'!

L33: "णेन बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके हे विरेण त्वं दृष्टासि । अतो हेतोस्त्वमे-" Wait: "बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके" or "पुण्यनिवृद्धिके"? Let's read carefully: पु - ण्य - नि - वृ - द्धा - रि - के ? Or "पुण्योपबृंहिते"? Wait, look at: पु (pu) ण्य (ṇya) नि (ni) ब (ba) or वृ (vṛ)? Look at: नि - ब - द्ध - भा - रि -