मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

. But look below: there is a 'ृ' curve? Wait, look at "स्पष्टस्यैवोक्तत्वात्": Wait, in "स्पष्टस्यैव", 'ष्ट' is after 'प': स् (half) + प (pa) + ष्ट (ṣṭa) + स्यै (syai) + वो (vo) + क्त (kta) + त्वा (tvā) + त् (t). Wait, look at the text: 'स्' then 'प' with a bottom hook? No, wait! Could it be "अस्पृष्टस्यैवोक्तत्वात्"? There is no 'अ'. Could it be "स्पष्टस्यैवोक्तत्वात्"? Wait, why would he say "न तु मदीयस्येति स्पष्टस्यैवोक्तत्वात्"? He DID NOT say "न तु मदीयस्य" explicitly! He said "निजस्य" which means "his own (the king's)" or "one's own". Wait! "अस्पृष्टस्यैव"? No! Wait, what if it is "अस्पृष्टस्य"? No, look at the characters: म (ma) दी (dī) य (ya) स्ये (sye) ति (ti) [space] Then: स् (s) - पृ (pṛ) - ष्ट (ṣṭa) - स्यै (syai) - वो (vo) - क्त (kta) - त्वा (tvā)

ौ" -> wait, does it have one mātrā or two? It has an au-kāra! "पाण्डुपांसुलौ"!

L22: मानुलेपनादिसंस्कारशून्यतया धूसरौ कपोलौ यस्य तादृशमाननं दधत्यपि कथ- (धूसरौ कपोलौ matches पाण्डुपांसुलौ!)

L23: मियमतिशयेन मनोहरत्वं प्राप्ता । चित्रमिदम् । अथवा नेदमाश्चर्यं यतो रमणीय-

L24: जन्मनि सहजसौन्दर्यशालिनि जने परिभ्रमंस्तत्र व्याप्रियमाणो ललितः सुकुमारो (Notice: परिभ्रमंस्तत्र)

L25: मान्मथो विधिरवस्थाविशेषो विजयते सर्वोत्कर्षेण प्रकाशते । सहजसौन्दर्य-

L26: शालिनां मन्मथविकारोऽपि शोभातिशयं पुष्णातीत्यर्थः ॥ ४ ॥ नियतं निश्चितम् ।

L27: यतः संभोगानुभावा दृश्यन्त इति भावः । तानेवाह—तथा ह्यस्या इत्युपस्कारः ।

L28: नीवीत्यादि । नीवी नामान्तरीयनिवसनग्रन्थिरुच्छ्वायाख्यः । तत्सम्बन्धस्यो- Wait, "ग्रन्थिरुच्छ्वायाख्यः" or "ग्रन्थिरु

स्थैर्यं येन तादृशः ।"? Actually "प्रबन्धः स्थैर्यं येन तादृशः" -> प्रबन्ध = स्थैर्य, तादृशः.

Let's check line 29: "यथा—'रागरोगाङ्गरागाद्यै रो..." Wait, look at the visarga after रागाद्यै: Wait, is there a visarga? In print: 'रा', 'गा', 'द्यै'. There is no visarga printed, or is it? Look at line 29: "यथा—'रागरोगाङ्गरागाद्यै रोमाञ्चो..." There is NO visarga printed after रागाद्यै! It's just 'रागाद्यै' (maybe misprint in original, or elision before r? No, ai + r doesn't elide visarga normally, but print has: "रागरोगाङ्गरागाद्यै रोमाञ्चो"). Wait, look closely: is there a colon-like visarga? No, just space. Let's transcribe what is visible: "रागरोगाङ्गरागाद्यै रोमाञ्चो" or "रागरोगाङ्गरागाद्यैः"? Wait, look closely at that space: there is a tiny spot, but let's check: "रागरोगाङ्गरागाद्यै रोमाञ्चो".

Wait, let's check line 15: "'स्फुरितमधिमुखान्तन्र्यस्तमोष्ठं जिघृक्षुः"

६२ मालतीमाधवे (सर्वा उपविशन्ति ।) मालती—कुसलं भअवदीए । कामन्दकी—(निःश्वस्य ।) कुशलमिव । लवङ्गिका—(स्वगतम् ।) पत्थावणा क्खु एसा कवडणाड- अस्स । (प्रकाशम् ।) गुरुअबाहभरत्थम्भमन्थरिदकण्ठप्पडिलग्गणिग्गमं अण्णारिसं विअ अज्ज भअवदीए वअणम् । ता किं दाणीं उव्वेअ- कारणं भविस्सदि । कामन्दकी—नन्वयमेव चीरचीवरविरुद्धः परिचयः । लवङ्गिका—कँहं विअ । कामन्दकी—अयि, त्वमपि किं न जानीषे । इदमिह मदनस्य जैत्रमस्त्रं सहजविलासनिबन्धनं शरीरम् । १. कुशलं भगवत्याः । २. प्रस्तावना खल्वेषा कपटनाटकस्य । गुरुकबाष्पभरस्तम्भमन्थरितक- ण्ठप्रतिलग्ननिर्गममन्यादृशमिवाद्य भगवत्या वचनम् । तत्किमिदानीमुद्वेगका- रणं भविष्यति । ३. कथमिव । शुद्धमित्यर्थः ॥ मालती । कुशलं भगवत्याः ॥ कामन्दकी । निःश्वस्य । कुशल- मिव ॥ लवङ्गिका । स्वगतम् । प्रस्तावना खल्वेषा कपटनाटकस्य । कपटमसदृश- वरप्रदाने वार्तोपन्यासच्छलेनोद्वेगमुत्पाद्य मालतीमनसि कृत्रिमपरिणयाध्यवसा- यद्दृढीकरणं तदेव नाटकम् । तस्यैषा निःश्वाससहकृता कुशलमिवेति वास्तवकुशला- भावोक्तिः प्रस्तावना । आमुखमित्यर्थः । निःश्वासशब्दद्योतितां तस्या वैयाकुलीमेव स्फोरयितुं तां पृच्छति । प्रकाशम् । गुरुकबाष्पभरस्तम्भमन्थरितकण्ठप्रतिलग्ननिर्ग- ममन्यादृशमिवाद्य भगवत्या वचनम् । तत्किमिदानीमुद्वेगकारणं भविष्यति ॥ का- मन्दकी । चीरैर्जीर्णवस्त्रखण्डैर्निर्मितस्य चीवरस्य कन्थायाः तत्परिग्रहोपलक्षितस्य । परिव्राजकस्येति यावत् । विरुद्धो भवादृशेन संसारिजनेन सहायं परिचय एव । उद्वे- गनिमित्तमित्यर्थः ॥ लवङ्गिका । कथमिव । अस्मत्परिचयः कथमुद्वेगहेतुस्तद्वक्त- व्यमित्यर्थः ॥ कामन्दकी । अयीति संबोधने । त्वमपि । त्वया खलु प्राणसख्या सर्व मालत्या इष्टमनिष्टं च विचारणीयम् । तत् ईदृशमनिष्टमिदानीमपि कथं त्वया न ज्ञातमित्यर्थः ॥ इदमिति । मदनस्य जयशीलमायुधमकृत्रिमविलासास्पदमिदं मालत्याः शरीरम् । अनुचिताय येन केनचिदपि कुलशीलरूपयौवनादिना वरगुणेन संबन्धायोग्याय वराय यत्संप्रदानं राजदाक्षिण्याद्भूरिवसुना चिकीर्षितं तेन शोच्यं

द्वितीयोऽङ्कः । ६१ अनुचितवरसंप्रदानशोच्यं विफ़लगुणातिशयं भविष्यतीति ॥ ६ ॥ (मालती वैचित्र्यं नाटयति ।) लवङ्गिका—अत्थि एदं जं णरेन्दवअणाणुरोहेण णन्दणस्स पडिवण्णा मालदित्ति सअलो जणो अमच्चं जुउच्छइ । मालती—(स्वगतम् ।) कहं उवहारीकिदम्हि राइणो तादेण । कामन्दकी—आश्चर्यम् । गुणापेक्षाशून्यं कथमिदमुपक्रान्तमथवा कुतोऽपत्यस्नेहः कुटिलनयनिष्णातमनसाम् । इदं त्वैदंपर्यं यदुत नृपतेर्नर्मसचिवः सुतादानान्मित्रं भवतु स भवानन्दन इति ॥ ७ ॥ मालती—(स्वगतम् ।) राआराहणं क्खु तादस्स गुरुअं, ण उण मालदी । १. अस्त्येतद्यन्नरेन्द्रवचनानुरोधेन नन्दनस्य प्रतिपन्ना मालतीति सकलो जनोऽमात्यं जुगुप्सते । २. कथमुपहारीकृतास्मि राज्ञस्तातेन । ३. राजाराधनं खलु तातस्य गुरुकम्, न पुनर्माालती । दुःखजनकम् । अत एव समानुरागसदृशवरसंप्रयोगाभावाच्च विफलगुणातिशयं भविष्यतीति हेतोर्बाल्यादेतस्यां दुहितृनिर्विशेषं कृतवात्सल्यायां महानुद्वेग इत्यर्थः ॥ ६ ॥ मालती । वैचित्र्यं वैलक्ष्ण्यम् ॥ लवङ्गिका । अस्त्येतद्यन्नरेन्द्रवचनानुरो- धेन नन्दनस्य प्रतिपन्ना मालतीति सकलो जनोऽमात्यं जुगुप्सत इति । सर्वलोक- जुगुप्सितत्वेन पिता भूरिवसुः परित्याज्य इति भावः ॥ मालती । स्वगतम् । कथमुपहारीकृतास्मि राज्ञस्तातेन । यथा दुर्गायै पशूपहारं दत्त्वा कश्चित्स्वाभिलषितं साधयति, तथा स्वकार्यमात्रपरेणापत्यस्नेहविहीनेन तातेन कथं मरणायैव राजाधी- नाहं कृतेत्यर्थः । यद्वा संनिहितविदूषकग्राहं फलादिकमिवोपायनं कथं कृतास्मी- त्यर्थः । कामन्दकी । गुणापेक्षेति । कुलरूपवयोविद्याप्रभृतिवरगुणापेक्षया शून्यमिदं नन्दनाय सुताप्रदानरूपं वैशसनं कथमपक्रान्तममात्येन । अथवा कुटि- लनयः स्वजनव्ययेनापि स्वकृत्यनिर्वाहोपायस्तत्र निष्णातं कुशलम् । 'निनदीभ्यां स्नातेः कौशल्ये' इति मूर्धन्यादेशः । मनो येषां तेषामपत्यस्नेहः कुतः । ततो नेद- माश्चर्यमित्यर्थः । अपत्यव्ययेनापि कार्यं साधयतस्तस्य कोऽभिप्राय इत्यत आह— इदं त्विति । नृपतेर्नर्मसचिवः स भवान्पूज्यो नन्दनः सुतादानान्मित्रं भवत्विति यदिदं त्वैदंपर्यं तात्पर्यम् ॥ ७ ॥ मालती । राजाराधनं खलु तातस्य गुरुकम्, ७ माल०

६४ मालतीमाधवे लवङ्गिका—जहा भअवदी आणवेदि तं तह एव । अण्णहा तस्सि वरे दुद्दंसणे अदिक्कन्दजोव्वणे किं ति ण विआरिदं अमच्चेण । मालती—(स्वगतम् ।) हा, हदह्नि समुपत्थिदाणत्थवज्जपडणा मन्दभाइणी । लवङ्गिका—ता पसीद । भअवदि, परित्ताहि एत्तो जीवन्तमर- णादो पिअसहिं । तुह वि एसा दुहिदा एव । कामन्दकी—अयि सरले, किमत्र भगवत्या शक्यम् । प्रभ- वति प्रायः कुमारीणां जनयिता दैवं च । यच्च किल कौशिकी शकुन्तला दुष्यन्तमप्सराः पुरूरवसं चकमे उर्वशीत्याख्यानविद आचक्षते, वासवदत्ता च पित्रा संजयाय राज्ञे दत्तमात्मानमुदय- नाय प्रायच्छदित्यादि, तदपि साहसकल्पमित्यनुपदेष्टव्यमेव । सर्वथा [L13

द्वितीयोऽङ्कः । ६५ दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धूमग्रहेण विमला शशिनः कलेव ॥ ८ ॥ मालती—(स्वगतम् ।) हा ताद, तुमं वि मम णाम एवं त्ति जिदं भोगतिण्हाए । अवलोकिता—चिराइदं भअवदीए । णं भणामि अस्सत्थ- चित्तो महाभाओ माहवो त्ति । कामन्दकी—इदं गम्यते । वत्से, अनुजानीहि माम् । लवङ्गिका—(जनान्तिकम् ।) सैहि मालदि, संपदं भअवदीए सकासादो तस्स महाणुहावस्स उद्गमं जाणीमो । १. हा तात, त्वमपि मम नामैवमिति जितं भोगतृष्णया । २. चिरायितं भगवत्या । ननु भणाम्यस्वस्थचित्तो महाभागो माधव इति । ३. सखि मालति, सांप्रतं भगवत्याः सकाशात्तस्य महानुभावस्योद्गमं जानीमः । भजते यः स्वयं प्रीतिं प्रियः स परिकीर्तितः ॥ दुःखे विपदि संमोहे कार्यकार्यालये- ऽपि वा। हितान्वेषी च हितकृद्यः सुहृत्सोऽभिधीयते ॥' इति । तेनातीव विश्रम्भस्था- नत्वं सूचितं न केवलं मित्रमात्रम् । अपि तु सचिवाय स्वकुल्याय नन्दनायात्मजां कार्याद्धेतोर्देवामात्यो निर्वृतिमान्भवतु । संप्रधारणे लोट् । दुर्दर्शनादेवानर्थहेतुना- नेन नन्दनेन सह धूमग्रहेण । धूमकेतुरपि दर्शनादेवानर्थं सूचयति । विमला चन्द्र- कलेव । इयमपि घटतां नियतेर्दुर्लङ्घ्यत्वादिति भावः । इदं च संप्रसारणं मालत्या उद्वेगातिशयजननेन स्वविधेयतानयनार्थम् ॥८॥ मालती । स्वगतम् । हा तात, त्वमपि मम नामैवमिति जितं भोगतृष्णया। त्वमप्यपत्यवत्सलो विवेकी च मम नाम नान्यदीयस्य जनस्य स्नेहैकसम्बनाया दुहितुरपि । एवं जीवितनिरपेक्षः। भोगतृष्णये- त्युक्ते केनान्येन भोगतृष्णा जेतव्या । तस्मात्तया जितम् । अकुण्ठितप्रसरत्वं प्राप्तमि- त्यर्थः । एवं नन्दनस्य दुष्टताममात्यस्य च स्वकार्यैकपरतामुक्त्वा नन्तरं माधवस्य कु- लरूपवैदग्ध्यप्रकाशनेना नुकूल्यं विवक्षन्त्या कामन्दक्या अभिप्रायज्ञावलोकिता गम- नकाल निवेदनव्याजेन प्रसङ्गं संपादयति ॥ अवलोकिता । चिरायितं भगवत्या चिरं विलम्बः कृतः। ननु भणाम्यस्वस्थचित्तो महाभागो माधव इति । त्वरितं गन्तव्य- मिति शेषः । कामन्दकी । इदं गम्यते । इदमिति गमनक्रिया विशेषणम् । प्रत्यक्षत्व- कथनेन संनिधानसूचनार्थमिदम् ॥ लवङ्गिका । जनान्तिकलक्षणं तूक्तम् । उभयो- रभिप्रायज्ञा लवङ्गिका कामन्दक्या विवक्षां मालत्याः शुश्रूषां ज्ञात्वा शनैर्मालत्याः कर्णे वदतीत्यर्थः । सखि मालति, सांप्रतं भगवत्याः सकाशात्तस्य महानुभावस्योद्गममुत्प-

६६ मालतीमाधवे मालती—(जनान्तिकम् ।) १अत्थि मे कोऊहलम् । लवङ्गिका—(प्रकाशम् ।) २को एसो माहवो णाम, जस्सि भअ- वदी एवं सिणेहगुरुअं अत्ताणं धारेदि । कामन्दकी—अप्रस्ताविनी महत्येषा कथा । लवङ्गिका—३तह वि आअक्खिअ भअवदी पसादं करेदु । कामन्दकी—श्रूयताम् । अस्ति विदर्भराजस्यामात्यः समग्रपु- रुषप्रकाण्डचक्रचूडामणिर्देवरातो नाम । यमशेषभुवनमहनीयपुण्यम- हिमानमात्मनः सातीर्थ्योऽपितैव ते जानाति योऽसौ यादृशश्चेति । अपि च । व्यतिकरितदिगन्ताः श्वेतमानैर्यशोभिः सुकृतविलसितानां स्थानमूर्जस्वलानाम् । अगणितमहिमानः केतनं मङ्गलानां कथमिव भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः संभवन्ति ॥ ९ ॥ १. अस्ति मे कौतूहलम् । २. क एष माधवो नाम; यस्मिन्भगवत्येवं स्नेहगुरुकमात्मानं धारयति । ३. तथाप्याख्याय भगवती प्रसादं करोतु । तिस्थानं कुलं विशुद्धमिति यावज्जानीमः ॥ मालती । जनान्तिकमेव । अस्ति मे कौतूहलम् । अस्मिन्नर्थे तत्पृच्छेत्यर्थः ॥ लवङ्गिका । प्रकाशम् । क एष माधवो नाम, यस्मिन्भगवत्येवं स्नेहगुरुकमात्मानं धारयति ॥ कामन्दकी । अप्रस्ताविनी प्रस्तावानुपयुक्ता । महती बहुवक्तव्यसद्भावाद्दिस्तृता । शीघ्रं मया गन्तव्यम्। तदिदानीमवसराभावादप्रस्तुतत्वाच्च किमनया । शुश्रूषातिशयोत्पादनार्थमनादरो- क्तिः॥ लवङ्गिका । तथाप्याख्याय भगवती प्रसादं करोतु ॥ कामन्दकी-श्रूय- तामिति । समग्रस्य कृत्स्नस्य पुरुषप्रकाण्डचक्रस्य पुरुषश्रेष्ठसमूहस्य चूडामणिश्चूड़ा- रत्नम् । श्रेष्ठ इत्यर्थः। सातीर्थ्य सहाध्ययनम्। 'सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवः' इत्यमरः । व्य- तिकरितेति । श्वेतमानैर्धवलीभवद्भैर्यशोभिर्व्यतिकरिता जातव्यतिकरा दिगन्ता येषां ते । व्यतिकरो मिश्रीभावः ऊर्जस्वलानां प्रबलानाम् । राशीभूतानामिति या- वत् । सुकृतविलसितानां भागधेयविजृम्भणानाम् । 'प्रकृतविलसितानाम्' इति पाठे स्वभावोत्कर्षाणां स्थानमास्पदम् । अगणितमहिमानोऽपरिच्छेद्यानुभावा मङ्गलानाम- भ्युदयानां केतनं चिह्नभूता वा यत्र ते तत्र मङ्गलमिति । तादृशा अस्मिन्भुवने कथ- मिव संभवन्ति । न कथंचिदित्यर्थः । व्यतिकरितेति । व्यतिकरो व्याप्तिर्मसृणं वास्य संजातो येभ्यो येषु दिगन्तेषु । चेतयन्ति चेतयमानानि । केतनं चिह्नं मङ्गला- नामभ्युदयानां यन्न तादृशाः पुरुषास्तत्र मङ्गलमित्याशयः । ऊर्जस्वलानां तेजस्विनां शूराणां स्थानमुत्पत्तिः। एतेन सहजशूरो माधव इति भावः । अत एव श्मशाने मा-

द्वितीयोऽङ्कः । ६७ मालती—(सहर्षम् १) सेहि, तं क्खु भअवदीए गहीदनामहेअं सवहा तादो सुमरेदि । लवङ्गिका—सेहि, समं किल भअवदीए गुरुसआसादो किज्जा- हिगमो किदो त्ति तक्कालवेदिणो मन्तअन्ति । कामन्दकी— तत उदयगिरेरिवैक एष स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतु- र्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥ १० ॥ लवङ्गिका—(अपवार्य ।) अवि णाम माहवो हवे । कामन्दकी— असौ विद्याशाली शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातः संप्रत्यविकलशरच्चन्द्रवदनः । १. सखि, तं खलु भगवत्या गृहीतनामधेयं सर्वथा तातः स्मरति । २. सखि, समं किल भगवत्या गुरुसकाशाद्विद्याधिगमः कृत इति त- त्कालवेदिनो मन्त्रयन्ते । ३. अपि नाम माधवो भवेत् । लतीविपत्तिस्तारे कृतनिबन्ध्नो भविता । शूरानुरागिण्यो हि युवतयो भवन्तीत्यपि दर्शितं भवतीति व्याख्यानान्तरम् ॥ ९ ॥ मालती । सखि, तं खलु भगवत्या गृहीतनामधेयं सर्वथा तातः स्मरति । स्वयं देवरातनामाग्रहणे मालत्या भाविश्वशुर- त्वव्यवसायो बीजम् ॥ लवङ्गिका । समं किल तयोर्भगवत्या गुरुसकाशाद्विद्या- धिगमः कृत इति तत्कालवेदिनो मन्त्रयन्ते ॥ कामन्दकी—तत इत्यादि । ततोऽस्माद्देवरातादुदयगिरेरिवैक एषः । पित्रोरेकपुत्रतयातीव प्रेमपदत्वमुक्तम् । स्फुरिताः प्रकाशा गुणा गाम्भीर्यादय एव द्युतयस्ताभिः सुन्दरः । कलावांश्चतुःषष्टिक- लाभिज्ञः । इह जगति नयनवतां चक्षुष्मन्मात्रस्य सर्वस्यापि प्राणिजातस्य महोत्सवस्य हेतुराह्लादकारी । लावण्यसंपदनेनोक्ता । बालश्चन्द्र इव बालचन्द्रः । प्रथमयौवनमने- नोक्तम् । उदियायोद्भूतः । श्लेषोपमागर्भो रूपकालंकारः ॥ १० ॥ लवङ्गिका । अपि नाम माधवो भवेत् । यत्र तवानुरागः स एव माधव एवंगुणविशिष्टः संभाव्यत इत्यर्थः ॥ कामन्दकी—असाविति । असौ देवरातनन्दनो विद्याभिः शालत इति विद्याशाली शिशुः सन्नपि भवनाद्विनिर्गत्य संप्रतीहायातः संपूर्णशरच्चन्द्रवदनः । यस्यावलोकनप्रदेशे । यत्र स्थित्वा सोवलोकयते तत्रेत्यर्थः । नारीणां पौरयोषितामु-

६८ मालतीमाधवे यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥ ११ ॥ तदत्र च बालसुहृदा मकरन्देन सह विद्यामान्वीक्षिकीमधीते । स एष माधवो नाम । मालती-(सानन्दं जनान्तिकम् ।) सेहि लवङ्गिए, सुदं महाउल- प्पसूदो महाभाओ त्ति । लवङ्गिका-(जनान्तिकम् ।) सेहि, कुदो वा महोअहिं वज्जिअ पारिजाअस्स उग्गमो । कामन्दकी—अहो कालातिपातः । संप्रति हि क्षिपन्निद्रामुद्रां मदनकलहच्छेदसुभगा- मुपात्तोत्कम्पानां विहगमिथुनानां प्रथमतः । १. सखि लवङ्गिके, श्रुतं महाकुलप्रसूतो महाभाग इति । २. सखि, कुतो वा महोदधिं वर्जयित्वा पारिजातस्योद्गमः । न्मादतरलैरकुण्ठितप्रसरैर्लोलैश्च कटाक्षैः पुरमिदं कुवलयितवातायनं संजातकुव- लयगवाक्षमिव भवति । पूर्णचन्द्रदर्शनेन कुवलयोल्लासो हि युक्तः । सकलवनि- तालोचनीयलावण्यस्य तस्याभिलाषवती भवतीत्यहो ते सौभाग्यमिति भावः ॥ ११ ॥ तदत्रेति । लदनुरागाविष्ट एव विद्याभ्यासव्याजेनेहागत्य वर्तत इति भावः । स इति । य एष कथितो देवरातात्मजः स एव माधव इत्यस्मा- भिर्निर्दिष्ट इत्यर्थः । मालती । सखि लवङ्गिके, श्रुतं महाकुलप्रसूतो माधव इति ॥ लवङ्गिका । सखि, कुतो वा महोदधिं वर्जयित्वा पारिजातस्योद्गमः । पारिजातकल्पात्त्वादृशादेव महोदधिकल्पादुत्पत्तिमर्हति, न तु क्षुद्रपल्वलकल्पान्नी- चादित्यर्थः । तदनेन 'निःश्वस्य । कुशलमिव' इत्यादिना 'स एष माधवो नाम' इत्यन्तेन संदर्भेण प्रासङ्गिकनन्दनवृत्तान्तसूचनम्, तद्गुणहीनत्वम्, पितुः स्वकार्यपर- तयापत्यस्नेहराहित्यम्, शकुन्तलावृत्तान्तस्य निषेधमुखेन सूचनम्, तुल्यसंविधानेन माधवसमागमोपायनिवेदनम्, तद्गुणप्रख्यापनेन तत्रानुरागदृढीकरणं चेत्येतावतो- ऽर्थस्य कामन्दक्या तटस्थयैव संविधानचातुर्येण कृतत्वात्पताकास्थानमिदम्। यथा- 'आगन्तुकेन भावेन यदभिव्यक्तिकारकम् । वस्तुनो भाव्यवस्थस्य पताकास्थान- कं तु तत् ॥ अतीतानागते कार्ये कथ्येते यत्र वस्तुनः । अन्यापदेशव्याजेन पता- कास्थानकं तु तत् ॥' इति । अत एव कामन्दकी वक्ष्यत—'अवलोकिते, साधु संप्रति मया तटस्थयैव मालतीं प्रति निसृष्टार्थदूत्यस्य लघूकृतो भारः' इति ॥ कामन्दकी । अहो कालातिपातः । प्रस्तुतकथाव्यासङ्गवशादतिक्रान्तः कालोऽपि न विचारित इत्यर्थः । कालातिपातमेवाह—संप्रति हि । क्षिपन्निति । विहगमिथुनानां

द्वितीयोऽङ्कः । ६१ दधानः सौधानामलघुषु निकुञ्जेषु घनता- मसौ संध्याशङ्खध्वनिरनिभृतः खे विचरति ॥ १२ ॥ वत्से, सुखं स्थीयताम् । (इत्युत्तिष्ठति ।) मालती—(अपवार्य १) कहं उवहारीकिदम्हि राइणो तादेण । राआराहणं क्खु तादस्स गुरुअं, ण उण मालदी । (सास्रम् ।) हा ताद, तुमं वि मह णाम एवं ति सबहा जिदं भोअतिण्हाए । (सानन्दम् ।) कहं महाउलप्पसूदो सो महाभाओ । सुट्ठु भणिदं पि- असहीए कुदो वा महोअहिं वज्जिअ पारिजादस्स उग्गमो त्ति । अवि णाम तं उणो वि पेक्खिस्सं । लवङ्गिका—२अवलोइदे, इदो एदिणा संजवणेण ओदरम्ह । कामन्दकी—(अपवार्य १) अवलोकिते, साधु संप्रति मया तट- स्थ

७० मालतीमाधवे वरेऽन्यस्मिन्दोषः पितरि विचिकित्सा च जनिता पुरावृत्तोद्वारैरपि च कथिता कार्यपदवी । स्तुतं माहाभाग्यं यदभिजनतो यच्च गुणतः प्रसङ्गाद्वत्सस्येत्यथ खलु विधेयः परिचयः ॥ १३ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे द्वितीयोऽङ्कः । परमल्पमेवावशिष्टमित्यर्थः । कृतांशं कर्तव्यांशं च विशेषतो निरूपयति—वरे इति । अन्यस्मिन्वरे नन्दने दोषः । पितरि विचिकित्साप्रलसंदेहमूलं वैमुख्यं च जनितं यद्वात्स्यायनसूत्रं कन्यासं प्रयुक्तकाधिकरणे निसृष्टार्थदूतीकृत्यनिरूपणप्रक- रणेऽन्यवरपितॄणां च दोषानभिप्रायविरुद्धान्प्रतिपादयेदिति मातापित्रोश्च गुणान- भिज्ञतामनपेक्षतां लुब्धतां शठतां चपलतां बान्धवानां प्रतिपादयेदिति पूर्वसूत्रा-

तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति बुद्धरक्षिता ।) बुद्धरक्षिता — (परिक्रम्य आकाशे ।) १अवलोइदे, अवि जाणासि कहिं भअबदी । अवलोकिता — (प्रविश्य ।) २बुद्धरक्खिदे, किं पमुद्धासि । जो को- वि कालो भअवदीए पिण्डपारणवेलं विसज्जिअ मालदीं अणुवट्ट- माणाए । बुद्धरक्षिता — ३हुं । तुमं उण कहिं पत्थिदासि । अवलोकिता — ४अहँ क्खु भअवदीए माहवसआसं अणुप्पे- सिदा । संदिट्ठं अ तस्स संकरउरसंबन्धि कुसुमाअरुज्जाणं गदुअ कुज्जणिउञ्जपेन्तरत्तासोअगहणे चिट्ठेत्ति । गदो अ तत्थ माहवो । १. अवलोकिते, अपि जानासि क्व भगवती । २. बुद्धरक्षिते किं प्रमुग्धासि । यः कोऽपि कालो भगवत्याः पिण्डपा- रणवे

७२ मालतीमाधवे बुद्धरक्षिता—¹अवलोइदे, किं ति माहवो तत्थ अणुप्पेसिदो । अवलोकिता—²अज्ज किसणचउद्दसित्ति जणणीए समं मा- लदी संकरउरं गमिस्सदि । तदो एवं किल सोहग्गं वड्ढइ त्ति दे- वदाराहणणिमित्तं सहत्थकुसुमावअअं उद्दिसिअ लवङ्गिआदुदीअं मालदिं तं एव्व कुसुमाअरुज्जाणं आणिस्सदि । तदो अण्णोण्णदंसणं भविस्सदि त्ति । तुमं उण कहिं पत्थिदा सि । बुद्धरक्षिता—³अहं क्खु संकरउरं एव्व पत्थिदाए पिअसहीए मदअन्तिआए आमन्तिदा । अदो भअवदीए पादवन्दणं कदुअ तहिं एव्व गच्छामि । अवलोकिता—⁴तुमं क्खु भअवदीए जस्सिं पओअणे णिउत्ता तत्थ को उत्तन्दो । बुद्धरक्षिता—⁵मए क्खु भअवदीए समादेसेण तासु तासु विस्स-

१. अवलोकिते, किमिति माधवस्तत्रानुप्रेषितः । २. अद्य कृष्णचतुर्दशीति जनन्या समं मालती शंकरपुरं गमिष्यति । तत एवं किल सौभाग्यं वर्धत इति देवताराधननिमित्तं स्वहस्तकुसुमावचय- मुद्दिश्य लवङ्गिकाद्वितीयां मालतीं तदेव कुसुमाकरोद्यानमानेष्यति । ततो- ऽन्योन्यदर्शनं भविष्यतीति । त्वं पुनः क्व प्रस्थितासि । ३. अहं खलु शंकरपुरमेव प्रस्थितया प्रियसख्या मदयन्तिकया आमन्त्रिता । अतो भगवत्याः पादवन्दनं कृत्वा तत्रैव गच्छामि । ४. त्वं खलु भगवत्याः यस्मिन्प्रयोजने नियुक्ता तत्र को वृत्तान्तः । ५. मया खलु भगवत्याः समादेशेन तासु तासु विस्रम्भकथास्वीदृशस्ता-

गतश्च तत्र माधवः । बुद्धरक्षिता । अवलोकिते, किमिति माधवस्तत्रानुप्रे- षितः । अवलोकिता । अद्य कृष्णचतुर्दशीति जनन्या समं मालती शंकरपुरं गमिष्यति । तत एवं किल सौभाग्यं वर्धत इति देवताराधननिमित्तं स्वहस्तकुसु- मावचयमुद्दिश्य लवङ्गिकाद्वितीयां मालतीं तदेव कुसुमाकरोद्यानमानेष्यति । भगवत्येवेति शेषः । ततोऽन्योन्यदर्शनं भविष्यतीति । त्वं पुनः क्व प्रस्थितासि ॥ बुद्धरक्षिता । अहं खलु शंकरपुरमेव प्रस्थितया प्रियसख्या मदयन्तिकया- मन्त्रिताहूता । अतो भगवत्याः पादवन्दनं कृत्वा तत्रैव गच्छामि ॥ अवलो- किता । त्वं खलु भगवत्या यस्मिन्प्रयोजने मदयन्तिकामकरन्दसंघटनरूपे नि- युक्ता तत्र को वृत्तान्तः । वर्तत इति शेषः । बुद्धरक्षिता । मया खलु भगवत्याः समादेशेन तासु तासु विस्रम्भकथास्वीदृशस्तादृश इति मकरन्दस्योपरि प्रियसख्या

तृतीयोऽङ्कः । ७२

म्भकहासु ईरिसो तादिसो त्ति मअरन्दस्स उवरि पिअसहीए मद- अन्तिआए परोक्खाणुराओ तहा दूरं आरोविदो जहा से मणोरहो अवि णाम तं पेक्खामि त्ति । अवलोकिता—साहु बुद्धरक्खिदे, साहु । एहि गच्छह्म । (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (प्रविश्य ।) कामन्दकी— तथा विनयनम्रापि मया मालत्युपायतः । नीता कतिपयाहोभिः सखीविस्रम्भसेव्यताम् ॥ १ ॥ संप्रति हि व्रजति विरहे वैचित्र्यं नः प्रसीदति संनिधौ रहसि रमते प्रीत्या वाचं ददात्यनुवर्तते ।

दृश इति मकरन्दस्योपरि प्रियसख्या मदयन्तिकायाः परोक्षानुरागस्तथा दूरमारोपितो यथैवमस्या मनोरथोऽपि नाम तं पश्यामीति । १. साधु बुद्धरक्षिते साधु । एहि गच्छावः । मदयन्तिकायाः परोक्षनुरागस्तथा दूरमारोपितो यथैवमस्या मनोरथोऽपि नाम तं पश्यामीति ॥ अवलोकिता । साधु बुद्धरक्षिते, साधु । एहि गच्छावः । इति निष्क्रान्ते ॥ प्रवेशकः ॥ अथावलोकितासूचितप्रवेशा प्रविशति कामन्दकी । कामन्दकी—तथेति । तथा तेन प्रकारेण गुरुजनोचितभक्तिश्रद्धयोपलक्षि- तेन विनयेन कुलकन्यकाजनोचितस्वभावेन नम्रा प्रह्लापि मालती मयोपायतः । सतततत्समीपावस्थानम्, विदग्धभङ्गया कुन्तलविरचनम्, स्तनमुकुलगण्डफलकेषु चित्रपत्रलेखनम्, सहाक्षक्रीडानिर्मालापैर्र्विनोदनम्, अपूर्ववस्तूपहरणमित्येवमादि- बहुप्रकारेणोपायेन कतिपयैरल्पैरेवाहोभिः सखीषु लवङ्गिकादिषु यो विस्रम्भः साध्वसलज्जाशङ्कापरित्यागेन स्वमनोगतसर्वस्वनिवेदनं मदुक्तस्य जीवितव्यस्या- प्यङ्गीकरणं क्षणमपि मद्विरहासहिष्णुत्वमित्यादिरूपस्नेहोत्कर्षस्तेन सेव्यतामनुरञ्ज- नीयताम् । तत्र भजनमनुरञ्जनरूपमेव नीता । प्रापितेत्यर्थः ॥ १ ॥ विस्रम्भमेव दर्शयति—व्रजतीति । नोऽस्माकं विरहे वैचित्यं चित्तवैकल्यम्, मनःखेद- मिति यावत् । व्रजति गच्छति । संनिधौ पुनः प्रसीदति निर्वृत्तन्तःकरणा भवति । रहस्येकान्ते रमते चिरकालं सखीभ्योऽपि यन्न कथितं तादृशनर्मरहस्यनिवेदनैः क्रीडति । प्रीत्या वाचं ददाति प्रियमेव सर्वदा भाषते, न तु कदाचिदप्यन्यथा ।

७४ मालतीमाधवे गमनसमये कण्ठे लग्ना निरुध्य निरुध्य मां सपदि शपथैः प्रत्यावृत्तिं प्रणम्य च याचते ॥ २ ॥ इदं च तत्र साधीयः प्रत्याशानिबन्धनम् । शाकुन्तलादीनितिहासवादा- न्प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः । श्रुत्वा मदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी चिराय चिन्तास्तिमितत्वमेति ॥ ३ ॥ तदद्य माधवसमक्षमुत्तरमुपक्रमिष्यामः । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) वत्से, इत इतः । (ततः प्रविशति मालती लवङ्गिका च ।) मालती—(स्वगतम् ।) कहं उवहारीकिदम्हि राह्णो तादेण । राआराहणं क्खु तादस्स गुरुअं, ण उण मालदी । (सास्रम् ।) हा

१. कथमुपहारीकृतास्मि राज्ञस्तातेन । राजाराधनं खलु तातस्य गुरुकम्, ‘देयं ददाति’ इति पाठे देयं कर्पूरादिकं प्रीतिदानं ददातीत्यर्थः । तथानु- वर्तेत आनुकूल्येनाभ्युत्थानासनप्रदानादिनोपचरति । तथा स्वसमीपान्मठं प्रति गमनावसरे मदीयकण्ठासङ्गिवलयीकृतबाहुपाशा मां बहुशो निरुध्य सर्वथा गन्तव्यमिति मया निर्बध्यमाना सपदि प्रत्यावृत्तिं तस्मिन्नेव च क्षणे पुनरागमनं शपथैरिदानीमेव यदि नागच्छसि तर्हि गुरुं ते स्वहस्तेन मारि- तवत्यसि ममान्यथाभावमाचरितवत्यसीत्येवमादिभिरनेकरनतिक्रमणीयैः प्रमाण- वचनैः प्रणम्य मामेवं याचते । प्रार्थयत इत्यर्थः ॥ २ ॥ इदं चेति वक्ष्य- माणं च साधीयो दृढतरं प्रत्याशायाः सर्वथा मदुक्तमसौ करिष्यत्येवंरूपाया निबन्धनं निमित्तम् । किं तदित्यत आह—शाकुन्तलादीनिति । अन्य- परैरन्यः स्वव्यतिरिक्तो जनः परस्तात्पर्यगोचरो येषां तैर्मुखतोऽन्योद्देशेन प्रवृ- त्तवदवभासमानैर्वस्तुतस्तु खोपदेशायैव प्रवृत्तैर्वचोभिः प्रस्तावितान्मया मत्प्रेरितेन वा सखीजनेन प्रसङ्गिताञ्शकुन्तलावृत्तान्तप्रमुखानितिहासवादाञ्श्रुत्वा मदुत्स- ङ्गनिवेशिताङ्गी यथेष्टविनियोगार्हस्त्वैष जनस्तदस्य मरणं जीवितं वा त्वदेकाय- त्तमित्यात्मानं निवेदयन्तीव मदङ्कविनिपातितशरीरा चिरकालं चिन्तया कथं मया शकुन्तलादिवत्कर्तव्यं को वात्राभ्युपाय इति विचारेण स्तिमितत्वं निश्चेष्टतामेति प्राप्नोति । इत्येतत्साधीयः प्रत्याशानिबन्धनमित्यर्थः । स एष श्लोकद्वयार्थो रति- रहस्ये दूतीवशीभूतनायिकारूपवर्णनसमये कथितः । यथा—‘एवं प्रयुज्यमाने लक्षयितव्यस्तदीय आकारः । दृष्ट्वा ब्रवीति सस्मितमन्तिक एवोपविशतीति ॥ पृच्छति भोजनशयने चाह्वानं दिशति रहसि वा मिलती । निःश्वसति जृम्भयति च स्ववित्तमस्यै ददाति किंचिद्वा ॥ यान्तीमेष्यसि पुनरिति वदति तथा साम- वादिनी भवति ॥’ इत्यादि ॥ ३ ॥ तदिति । माधवस्य समीप एवोत्तरमुपरितनं

तृतीयोऽङ्कः । ७५ ताद, तुमं वि मह णाम एवं ति सबहा जिदं भोअतिण्हाए । (सान- न्दम् ।) कहं महाउलप्पसूदो सो महाभाओ । सुहु भणिदं पिअस- हीए कुदो वा महोअहिं वज्जिअ पारिजादस्स उग्गमो त्ति । अवि णाम तं उणो वि पेक्खिस्सं । लवङ्गिका—सैहि, एसो क्खु महुरमहुरसाइमञ्जरिकवल- णकेलिकलकोइलउलकोलाहलाउलिदसहआरसिहरुड्डीणचडुलचञ्चरी- अणिअरवइअरुद्दलिददलकरालचम्पआहिवासमणोहरो मरालजहणप- रिणाहुद्वहणमन्थरोरुभरविसंठुलक्खलिदचलनसंचलणोवणीअसेअसी- अरसुहाबिन्दुज्जलमुद्धमुहचन्दचन्दणाअमाणसीअलफंसो तुमं परिस्स- अदि कुसुमाअरुज्जाणमारुदो । ता पिअसहि, इदो परिक्कमावो । (परिक्रम्य प्रविशतः ।) न पुनर्मालती । हा तात, त्वमपि मम नामैवमिति सर्वथा जितं भोगतृष्णया । कथं महाकुलप्रसूतः स महाभागः । सुष्ठु भणितं प्रियसख्या कुतो वा महो- दधिं वर्जयित्वा पारिजातस्योद्गम इति । अपि नाम तं पुनरपि प्रेक्षिष्ये । १. सखि, एष खलु मधुरमधुरसार्द्रमञ्जरीकवलनकेलिकलकोकिलकुलकोला- हलाकुलितसहकारशिखरोड्डीनचटुलचञ्चरीकनिकरव्यतिकरोद्दलितदलकराल- चम्पकाधिवासमनोहरो मरालजघनपरिणाहोद्वहनमन्थरोरुभरविसंस्थुलस्खलि- तचरणसंचरणोपनीतस्वेदशीकरसुधाबिन्दूज्ज्वलमुग्धमुखचन्द्रचन्दनायमानशी- तलस्पर्शस्त्वां परिष्वजति कुसुमाकरोद्यानमारुतः । तत्प्रियसखि, इतः परिक्रमावः । कार्यजातमद्योपक्रमिष्यामः ॥ 'नेपथ्य—' इत्यादि 'पुनः प्रेक्षिष्ये' इत्यन्तं गतार्थः ॥ लवङ्गिका । सखि, एष खलु मधुरेण मधुरसेनाद्रीणां भृशं क्लिन्नानां मञ्जरीणां कवलनमेव केलिस्तया कलोऽत्यन्तमधुरो यः कोकिल- कुलकोलाहलस्तेनाकुलितात्सहकारशिखरादुत्त्रासेनोड्डीनानां चतुलानां चञ्चरीक- निकराणां व्यतिकरेण विमर्देनोद्दलितदलानांमूर्ध्वं विकसितपत्राणां करालानां दन्तुराणाम् । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे विशाले विकचेऽपि च' इति वचनात् । चम्पकानां चाम्पेयकुसुमानामधिवासेन मनोहरः । मरालस्य समवृत्तस्य । 'मरालं समवृत्तं स्यात्' इति वचनात् । जघनपरिणाहस्य नितम्बप्राग्भागविस्तारस्योद्व- हनभारेण मन्थरं मन्दं तथोरुभरेण विसंस्थुलं विषमं स्खलितं यच्चरणसंचरणं पादगमनं तेनोपनीतैः खेदशीकरैरेव सुधाबिन्दुभिरुज्ज्वलस्य मुग्धमुखचन्द्रस्य स्वकीयस्य चन्दनायमानः शीतलस्पर्शो यस्य स त्वां परिष्वजति कुसुमा- करोद्यानमारुतः । तदितः परिक्रमावः ॥ 'गतश्च तत्र माधवः' इति सूचितो ८ मालतीमा०

५६ मालतीमाधवे ( ततः प्रविशति माधवः । ) माधवः—हन्त, परागता भगवती । इयं हि मम आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः सोच्छ्वासमन्तःकरणं करोति । निदाघसंतप्तशिखण्डियूनो वृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥ ४ ॥ दिष्ट्या लवङ्गिकाद्वितीया मालत्यपि । आश्चर्यमुत्पलदृशो वदनामलेन्दु- सांनिध्यतो मम मुहुर्जडिमानमेत्य । जात्येन चन्द्रमणिनेव महीधरस्य संधार्यते द्रवमयो मनसा विकारः ॥ ५ ॥ माधवः प्रविशति । माधवः । हन्तेति हर्षे । परागताभिमुखमागता । परेत्यु- पसर्गोऽत्राभिमुख्यद्योतकः । आविर्भवन्तीति । प्रियायाः प्रथममाविर्भवन्ती प्रकटीभवन्ती भगवती प्रियतमायाः पुनर्दर्शननैराश्यान्मृतप्रायं ममान्तःकरणं दयितागमनसूचकतया सोच्छ्वासं सजीवं करोति । कथमिव निदाघसंतप्तस्य मयूरस्य वृष्टेः पुरस्तादाविर्भवन्ती संनिहितां वृष्टिं सूचयन्ती । अचिरप्रभा विद्यु- दिवेत्युपमा । तत्र माधवस्य मालतीदर्शनाभिलाषो द्वितीयाङ्कगतमालतीवृत्तान्त- नन्दनवृत्तान्तविच्छेदे प्राप्ते पुनर्दर्शनहेतुत्वेनाच्छेदकारणत्वाद्बिन्दुः । यथा— ‘अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्’ इति । अत्र च तृतीयचतुर्थाङ्काभ्यां पुनरन्योन्यसंदर्शनात्मकावान्तरप्रयोजनसंघटितैकभावकथांशनिरूपकाभ्यां नि- र्दिष्टस्य बिन्दोश्चतुर्थाङ्के ‘तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः’ इति वक्ष्यमाणस्य यत्नस्य समन्वयादुपजातम् ‘तदास्यताम् । किंचिदा

सो विलसनं" -> "विलास इव विलासो विलसनं"

Line 24: "कान्तिप्रकर्षस्तेन लुलितैराविलैः । भग्नैरिति यावत् । अलसैः क्रियास्वनुन्मु-" Wait, let's re-verify: "लुलितैराविलैः" - wait, in the text: Is it "लुलितैराविलैः" or "लुलितैरविलैः"? Look at the vowel: There is an आ-कार on त? "तैर" then "ा"? No, "लुलितैरावि्लैः" - look between र and व: There is an आ-कार: 'रा'! So "लुलितैरावि..." then 'लैः': "लुलितैराविलैः". Wait, what is after that? "भग्नैरिति यावत् ।" Wait, let's look at "भग्नैरिति": भ (bha) ग्न (gna) with ै (ai) then what is that stroke? Is it "भग्नप्रायैरिति"? No, it's "भग्नैरिति" - there's just a duplicate matra or broken type. Let's transcribe भग्नैरिति यावत् ।.

Line 25: "खैरङ्गैर्मनोभवाग्निं ज्वलयति दीपयति । हृदयं मदयति हर्षपरवश

७८ मालतीमाधवे मालती—सैहि, देण इदो वि अवरस्सि अवचिणुह्म । कामन्दकी—(मालतीं परिष्वज्य ।) अयि, विरम विरम । निःसहा जातासि । स्खलयति वचनं ते संश्रयत्यङ्गमङ्गं जनयति मुखचन्द्रोद्भासिनः स्वेदबिन्दून् । १. सखि तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः । अपरिमेयान्यपरिच्छेद्यान्याश्चर्याणि यत्र तदाचार्यकं कामतन्त्रोपदेशकौशलं भग- वत्याः। यत्प्रसादादिदानीमिहैकाकिनीं कुसुमावचयसंभ्रमसंस्रमानांशुकतया स्फुटं विभाव्यमानसर्वावयवसौन्दर्यशालिनीं प्रियतमां योऽहमन्तर्हित एव निःशङ्कम- वलोकयन्नमृतसरसि निमग्न इव भवामीत्यर्थः । अनेन पूर्वं दृष्टायाः पश्चादन्तरित- दर्शनाया मालत्याः पुनरनुसरणात्परिसर्पो नामाङ्गमुक्तम् । यथा-'परिसर्पस्तु बीजस्य दृष्टनष्टानुसर्पणम्' इति ॥ मालती । सखि, तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः । अन्यस्मिन्प्रदेशे॥अथ कामन्दकी प्रच्छन्नस्थापितमाधवसमीपं मालतीमुपायेनानीय ततोऽन्यत्र जिगमिषन्तीं तां निरुध्य तत्रैव स्थापयितुमाह—कामन्दकी— अयीति । निःसहा पर्यटनासमर्था जाता । कुत इत्यत आह—स्खलय- तीति । हे सुभ्र । सुभ्रूशब्दस्योवङ्स्थानत्वेन नदीसंज्ञाप्रतिषेधादपि 'अम्बार्थन- द्योर्ह्रस्वः' इति ह्रस्वाप्राप्तावपि 'विमानना सुभ्रु कुतः पितुर्गृहे' इत्यादि महाकवि- प्रयोगदर्शनात्साधुत्वं सुभ्रुशब्दस्य ज्ञेयम् । खेदः पुष्पावचयजनितश्रमः । 'मनः- शरीरयोः खेदः क्रियातिशयतः श्रमः' इति वचनात् । त्वयि वल्लभालोक- नेन वल्लभकर्मकेण गाढाभिलाषायाः कामिन्या अवलोकनेन सर्वथा सर्वेणापि प्रकारेण तुल्यं यथा स्यात्तथा विलसति । वल्लभमवलोकयन्त्या येऽनुभावास्ते श्रम- वशात्त्वय्यपि दृश्यन्त इति नर्मगर्भोक्तिः । अथ च लतान्तरितवल्लभकर्तृकालो- कनेन त्वद्गोचरेण तुल्यमेककालतयैकालम्बनतया च सह वर्तत इत्यपि प्रतीतिः । किंच वल्लभकर्तृकावलोकनजनिता एवैतेऽनुभावा न श्रमप्रभावाः, तेन विलोक- यन्तं वल्लभमजानानाया अपि ते तत्कटाक्षसंस्पर्शमात्रेण चन्द्रकान्तस्येव चन्द्रक- रसंपर्कमात्रेणैवंविधो विकार इत्यहो ते गाढानुरागित्वमिति प्रतिपाद्यां मालतीं प्रत्यपह्नवातिशयोक्तिध्वनिः । एवमियं रक्षिजनसहस्ररक्षिताप्युपायेन मयैव पुनर्ब- ल्भालोकनगोचरतां नीता, न तु भवत्येति लवङ्गिकां प्रति ध्वनिः । तदालो- कनमार्गमियमानीता । तद्विश्रम्भमवलोकयेति तटस्थं माधवं प्रत्यस्यास्त्वदनुरागेण त्वया विलोक्यमानायास्तामत्र संनिहितमजानानाया अप्येते विकारा इत्यहो ते युवतिजनहृदयाकर्षणप्रावीण्यमिति तमेव प्रतिव्यज्यत इति बहुधा व्यङ्ग्यस्योद्भा- वयितुं प्रतिश्लोकं प्रतिपदं च शक्यत्वेऽपि विस्तरभयादस्माभिरुपेक्षितम् । कथं तुल्यतेत्यपेक्षायां श्रमप्रियदर्शनयोः कार्यसाम्यमाह—ते वचनं स्खलयति गद्गदं