पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
भाषाटीकासमेतम् । (४९१
सौदासं तदवस्थमर्जुनवधं सञ्चिन्त्य लंकेश्वरं दृष्ट्वा राज्यकृते विडम्बनगतं तस्मान्न तद्वाञ्छयेत् ॥ ६९ ॥ रामचन्द्रको वनमें जाना, पाण्डुपुत्रोंका वनगमन, वृष्णिवंशियोका निधन, नलराजाका राज्यसे भ्रष्ट होना, सौदास राजाका गुरु शापसे राक्षस होना, कार्तवीर्य अर्जुन और रावणका वध विचार राज्यके निमित्त अनेक विडम्बना देखकर राज्यकी वाञ्छा न करे ॥ ६९ ॥
यदर्थं भ्रातरः पुत्रा अपि वाञ्छन्ति ये निजाः। वधं राज्यकृतां राज्ञां तद्राज्यं दूरतस्त्यजेत् ॥ ७० ॥” जो अपने भाई पुत्र हैं वेभी जिस राज्यके निमित्त राजाके वधकी इच्छा करते हैं इस कारण दूरसेही राज्यको त्यागे ॥ ७० ॥”
कौलिक आह,-“सत्यमुक्तं भवत्या । तत् कथय किं प्रार्थये ?” सा आह,-“त्वं तावदेकं पटं नित्यमेव निष्पाद- यसि, तेन सर्वा व्ययसिद्धिः सम्पद्यते । इदानीं त्वं आत्म- नोऽन्यद् बाहुयुगलं द्वितीयं शिरश्च याचस्व, येन पटद्वयं सम्पादयसि पुरतः पृष्ठतश्च, एकस्य मूल्येन गृहे यथापूर्वं व्ययं सम्पादयिष्यसि । द्वितीयस्य मूल्येन विशेषकृत्यानि करिष्यसि । एवं सौख्येन स्वजातिमध्ये श्लाघमानस्य कालो यास्यति । लोकद्वयस्य उपार्जना च भविष्यति” सोऽपि तदाकर्ण्य प्रहृष्टः प्राह.-“साधु पतिव्रते ! साधु, युक्तमुक्तं भवत्या; तदेवं करिष्यामि, एष मे निश्चयः”। ततोऽसौ गत्वा व्यन्तरं प्रार्थयाञ्चक्रे,-“भो ! यदि मम ईप्सितं प्रयच्छसि तत् देहि मे द्वितीयं बाहुयुगलं शिरश्च”। एवम् अभिहिते तत्क्षणादेव द्विशिराः चतुर्बाहुश्च सञ्जातः । ततो हृष्टमना यावत् गृहम् आगच्छति, तावत् लोकैः राक्ष- सोऽयमिति मन्यमानैः लगुडपाषाणप्रहारैः ताडितो मृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-
कौलिक बोला-“तैने सत्य कहा, सो बता कि क्या मांगू ?” वह बोली- “तुम एक पट प्रतिदिन बुन लेतेहो उससे सब खर्च भली प्रकार चलता है; इस
(४९२) पञ्चतन्त्रम् ।
(४९२) पञ्चतन्त्रम् । समय तुम अपनी दो भुजा और एक शिर मांग लो जिससे आगे पीछे दो कपडे बुन सकोगे एकके मूल्यसे तौ यथापूर्व घरका खर्च चलेगा । और दूसरेके मूल्यसे विशेष कार्य होंगे, इस प्रकार सुखपूर्वक अपनी जातिके मध्यमें श्लाघित हो समय बीतेगा, और दोनो लोककी प्राप्ति होगी” । वहभी यह सुन प्रसन्न हो बोला-“धन्य पतिव्रता धन्य ! तैने अच्छा कहा । वही करूंगा जो तेरा निश्चय है” । वहभी यह सुनकर व्यन्तरसे मांगता हुआ,-“भो यदि मुझको यथेच्छ वर देता है तो दो भुजा और एक शिर पीछे करदो” । ऐसा कहतेही वह उसी समय दो शिर और चार भुजावाला होगया, सो प्रसन्न होकर जब घर आने लगा तबतक मनुष्योंने राक्षस है यह ऐसा मानकर लकडी पाषाणोके प्रहारसे ताडित किया जिससे वह मरगया । इससे मैं कहता हूं- यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा मित्रोक्तं न करोति यः । स एव निधनं याति यथा मन्थरकौलिकः ॥ ७१ ॥” जिसको स्वयं प्रज्ञा नहीं और मित्रका कहना भी नहीं मानता वह मन्थर कौलिककी समान नष्ट होता है ॥ ७१ ॥” चक्रधरः आह,-“भोः ! सत्यमेतत् । सर्वोऽपि जनोऽश्रद्धे- यामाशापिशाचिकां प्राप्य हास्यपदवीं याति । अथवा साधु इदमुच्यते, केनापि- चक्रधर बोला-“भो ! यह सत्य है सबही मनुष्य श्रद्धाके अयोग्य आशा- रूपी पिशाचिनीको प्राप्त होकर हास्य पदवीको प्राप्त होते हैं, यह किसीने अच्छा कहा है- अनागतवतीं चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः । स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ ७२ ॥” जो होनेके अयोग्य नहीं आई हुईभी चिन्ताको करता है वह सोमशर्माके पिताके समान पाण्डुर होकर शयन करता है ॥ ७२ ॥” सुवर्णसिद्धिः आह,-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्- सुवर्णसिद्धि बोला,-“यह कैसे ?” वह बोला- कथा ९. कस्मिंश्चित् नगरे कश्चित् स्वभावकृपणो नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म, तेन भिक्षार्जितैः सक्तुभिः भुक्तशेषैः कलशः
भाषाटीकासमेतम्। (४९३) सम्पूरितः । तञ्च घटं नागदन्ते अवलम्ब्य तस्य अधस्तात् खट्वां निधाय सततम् एकदृष्ट्या तम् अवलोकयति । अथ कदाचित् रात्रौ सुप्तः चिन्तयामास, "यत्त परिपूर्णोऽयं घट- स्तावत् सक्तुभिः वर्त्तते । तद् यदि दुर्भिक्षं भवति तत् अनेन रूपकाणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मया अजाद्वयं ग्रहीत- व्यम् । ततः षाण्मासिकप्रसववशात् ताभ्यां यूथं भविष्यति । ततोऽजाभिः प्रभूता गा ग्रहीष्यामि, गोभिः महिषीर्महिषी- भिः वडवा वडवाप्रसवतः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति, तेषां विक्रयात् प्रभूतं सुवर्णं भविष्यति, सुवर्णेन चतुःशालं गृहं सम्पद्यते । ततः कश्चिद् ब्राह्मणो मम गृहम् आगत्य प्राप्त- वयस्कां रूपाढ्यां कन्यां दास्यति, तत्सकाशात् पुत्रो मे भविष्यति, तस्य अहं सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततः तस्मिन् जानुचलनयोग्ये सञ्जातेऽहं पुस्तकं गृहीत्वा अश्व- शालायाः पृष्ठदेशे उपविष्टः तदवधारयिष्यामि । अत्रान्तरे सोमशर्मा मां दृष्ट्वा जनन्युत्सङ्गात् जानुप्रचलनपरोऽश्वखुरास- न्नवर्ती मत्समीपम् आगमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणीं कोपा- विष्टोऽभिधास्यामि, गृहाण तावद् बालकम् । सापि गृहकर्म- व्यग्रतया अस्मत् वचनं न श्रोष्यति, ततोऽहं समुत्थाय तां पादप्रहारेण ताडयिष्यामि" । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथा एव पादप्रहारो दत्तो, यथा स घटो भग्नः । सक्तुभिः पाण्डु- रतां गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- किसीएक नगरमें स्वभावसे कृपण नाम ब्राह्मण रहता था उसने भिक्षासे पाये खानेमे बचे सत्तूओंसे एक घड़ा पूर्ण किया । उस घड़ेको खूंटीपर लटका- कर उसके नीचे खाट बिछाये निरन्तर एक दृष्टीसे उसे देखता रहता तब किसी समय शयन करते रात्रिमें विचारने लगा । कि, यह घड़ा भरा दीखता है । सो यदि दुर्भिक्ष पड़जाय तो यह सौ रुपयेको विकै । तो उसकी मैं दो बकरी मोल लूं । फिर छः महीनेके प्रसव वशसे उनका यूथ होजायगा तो बकरियोंसे फिर बहुतसी गौ ग्रहण करूंगा । गौओंसे भैंस, भैंससे घोड़ी घोड़ीसे बहुतसे घोड़े
( ४९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
[Header] ( ४९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
[Body] उत्पन्न होंगे उनके बेचनेसे बहुतसा सोना प्राप्त होगा, उससे चतुःशाला घर बनाऊंगा तब कोई ब्राह्मण मेरे घरमें आकर वयस युक्त मनोहर कन्या देगा । उसके द्वारा मेरे पुत्र होगा । उसका मैं सोमशर्मा नामकरण करूंगा । फिर उसके जांघोंसे चलने योग्य होनेमें पुस्तक ग्रहणकर अश्वशालाके पीछे बैठा हुआ उसका ध्यान करूंगा । इसी समय सोमशर्मा मुझे देखकर, माताकी गोदसे घुटनोंसे चलता हुआ घोडेके खुरके समीपवर्ती होकर मेरे निकट आवेगा । तब मैं ब्राह्मणीसे क्रोध कर कहूंगा । बालकको ग्रहणकर । वहभी घरके कार्यमे व्यग्र हुई मेरा वचन न सुनेगी तो मैं उठकर उसे पाद प्रहारसे ताड़न करूंगा।"। इस प्रकारसे ध्यानमे स्थित हुए उसने ज्योंही लात मारी त्योंही वह घडा टूटा और सत्तूओके बिखरने से श्वेतताको प्राप्त हुआ । इससे मैं कहता हूं- अनागतवतीं चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः। स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ ७३ ॥" जो नहीं आई हुई और असम्भाव्य चिन्ताको करता है वह सोमशर्मा ब्रह्म- णके पिताकी समान श्वेत हो सोता है ॥ ७३ ॥ सुवर्णसिद्धिः आह-"एवमेतत् । कस्ते दोषो ? यतः सर्वो- ऽपि लोभेन विडंबितो बाध्यते । उक्तञ्च- सुवर्णसिद्धिने कहा-"ऐसेही है तेरा दोष क्या है ? सब लोभसे वंचितहो पीडित होतेहैं । कहा है- यो लौल्यात्कुरुते कर्म नैवोदर्कमवेक्षते । विडम्बनामवाप्नोति स यथा चन्द्रभूपतिः ॥ ७४ ॥" जो चपलतासे कर्म करता है और उसका परिणाम नहीं सोचता है वह चन्द्रराजाकी समान विडम्बनाको प्राप्त होता है ॥ ७४ ॥" चक्रधर आह,-"कथमेतत् ?" आह । चक्रधर बोला-"यह कैसे ?" वह बोला- : कथा १०. : कस्मिंश्चित् नगरे चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म, तस्य पुत्रा वानरक्रीडारता वानरयूथं नित्यमेव अनेकभोजन-
भाषाटीकासमेतम् । (४९५) भक्ष्यादिभिः पुष्टिं नयन्ति स्म । अथ वानरयूथाधिपो यः स औशनसबार्हस्पत्यचाणक्यमतवित्तदनुष्ठाता च तान् सर्वा- नपि अध्यापयति स्म । अथ तस्मिन् राजगृहे लघुकुमारवा- हनयोग्यं मेषयूथमस्ति, तन्मध्यात् एको जिह्वालौल्यात् अहर्निशं निःशंकं महानसे प्रविश्य यत् पश्यति तत्सर्वं भक्ष- यति ते च सूपकारा यत्किञ्चित् काष्ठं मृन्मयं भाजनं कांस्य- पात्रं ताम्रपात्रं वा पश्यंति तेनाशु ताडयंति सोऽपि वानरयू- थपः तद्दृष्ट्वा व्यचिन्तयत,-"अहो मेषसूपकारकलहोऽयं वानराणां क्षयाय भविष्यति यतोऽन्नास्वादलम्पटायं मेषो महाकोपाश्च सूपकारा यथासन्नवस्तुना प्रहरन्ति । तद् यदि वस्तुनोऽभावात् कदाचित उल्मुकेन ताडयिष्यन्ति तदा ऊर्णाप्रचुरोऽयं मेषः स्वल्पेनापि वह्निना प्रज्वलिष्यति । तत् दह्यमानः पुनः अश्वकुट्यां समीपवर्त्तिन्यां प्रवेक्ष्यति, सापि तृणप्राचुर्यात् ज्वलिष्यति । ततोऽश्वा वह्निदाहम् अवा- प्स्यन्ति । शालिहोत्रेण पुनः एतदुक्तम्, यत् वानरवसया अश्वानां वह्निदाहदोषः प्रशाम्यति तत् नूनम् एतेन भाव्यम् अत्र निश्चयः । एवं निश्चित्य सर्वान् वानरान् आहूय रहसि प्रोवाच-“यत्। किसी नगरमें चन्द्रनाम राजा रहता था । उसके पुत्र सदा वानरोंसे खेल करते । वानरयूथ नित्यही अनेक भोजन भक्ष्यादिसे पुष्ट किये जाते । तब वानरयूथका अधिपति जो था वह भार्गव वृहस्पति चाणक्यका मत जानने- वाला तथा अनुष्ठान करनेवाला उन सबको अध्ययन कराता, उस राजघरमे लघु कुमारके वाहन योग्य मेषोंका यूथ था, उनके बीचमे एक मेष जिन्हाकी चञ्चलतासे रातदिन निर्भय रसोईमे प्रवेशकर जो देखता वह सब खाजाता । वे रसोई करनेवाले जो कुछ काष्ठ सुवर्णमय कांसी वा तांबेका पात्र जो प.ते उससे शीघ्र उसको ताडन करते । वहभी वानर यूथ यह देखकर विचारने लगा । “अहो यह मेष और सूपकारोंका क्लेश वानरोंके क्षयके निमित्त होगा । जो कि अन्नके स्वादमें लम्पट यह मेष है और महाक्रोधी यह रसोईये निकट रक्खीहुई वस्तुमे प्रहार करते हैं । सो यदि वस्तुके
( ४९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४९६ ) पञ्चतन्त्रम् । अभावसे कभी जलती लकडीसे ताडन किया तो तौ बहुत ऊनवाला यह मेष स्वल्प अग्निसेभी जल जायगा । सो यह जलता हुआ समीपवर्ती अश्वशालामें प्रवेश करेगा । वहभी तृणके अधिक होनेसे प्रज्वलित हो जायगी । तब घोडे अग्निसे जल जांयगे । अश्वशास्त्रके ज्ञाताने कहाहै वानरोंकी चरबीसे घोडोंका अग्निदोष शान्त होताहै । सो अवश्यही यह होगा निश्चयहै । ऐसा निश्चयकर सब वानरोंको बुलाकर एकान्तमें बोला । कि- मेषेण सूपकाराणां कलहो यत्र जायते । स भविष्यत्यसन्दिग्धं वानराणां क्षयावहः ॥ ७५ ॥ जहां मेषके साथ सूपकारोंका क्लेश होताहै वह अवश्य वानरोंके क्षयके निमित्त होताहै ॥ ७५ ॥ तस्मात्स्यात्कलहो यत्र गृहे नित्यमकारणः । तद्गृहं जीवितं वाञ्छन्दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ७६ ॥ इस कारण जहां घरमें नित्य अकारण क्लेश होतारहे, जीनेकी इच्छा करने- वाला दूरसेही उस घरको त्यागन करदे ॥ ७६ ॥ तथाच- और देखो- कलहान्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तञ्च सौहृदम् । कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥ ७७ ॥ कलहसे स्थान नष्ट होजातेहैं, कुवाक्यसे मित्रता नष्ट होजातीहै, कुराजासे देश नष्ट होजाते हैं, कुकर्मोंसे मनुष्योंके यश नष्ट होजातेहैं ॥ ७७ ॥ तन्न यावत् सर्वेषां संक्षयो भवति तावदेतत् राजगृहं सन्त्यज्य वनं गच्छामः” । अथ तत् तस्य वचनम् अश्रद्धेयं श्रुत्वा मदोद्धता वानराः प्रहस्य प्रोचुः-“भो ! भवतो वृद्ध- भावात बुद्धिवैकल्यं सञ्जातं येन एतद्ब्रवीषि । उक्तञ्च- सो जबतक सबका सक्षय न हो तबतक यह राजगृह छोडकर वनको चलें” । तब उसके बचनको श्रद्धाके अयोग्य सुनकर मदसे उद्धत हुए वानर हँसकर बोले-“भो ! आपको वृद्धतासे बुद्धिकी विकलता प्राप्त हुईहै जिससे ऐसा कहतेहो । कहा है-
भाषाटीकासमेतम् । ( ४९७ ) वदनं दशनैर्हीनं लाला स्रवति नित्यशः । न मतिः स्फुरति क्वापि बाले वृद्धे विशेषतः ॥ ७८ ॥ वदन दांतोंसे हीन नित्य लार टपकानेवाला होनेसे बालक और वृद्धकी मति स्फुरित नहीं होतीहै ॥ ७८ ॥ न वयं स्वर्गसमानोपभोगान् नानाविधान् भक्ष्यविशेषान् राजपुत्रैः स्वहस्तदत्तान् अमृतकल्पान् परित्यज्य तत्र अटव्यां कषायकटुतिक्तक्षाररूक्षफलानि भक्षयिष्यामः” । तच्छ्रुत्वा अश्रुकलुषां दृष्टिं कृत्वा स प्रोवाच,-“रे रे मूर्खा ! यूयम् एतस्य सुखस्य परिणामं न जानीथ । किं न पापरसास्वाद- नप्रायम् एतत् सुखम्, परिणामे विषवत् भविष्यति ? तदहं कुलक्षयं स्वयं न अवलोकयिष्यामि, साम्प्रतं वनं यास्यामि । उक्तञ्च- न हम स्वर्गकी समान उपभोग अनेक प्रकारके भक्ष्य विशेषोंको राजपुत्रोंके हाथसे दियेहुए अमृतकी समान छोड़कर वनमें कसैल, कडवे, तीखे, रूखे फलोंको खायेंगे” । यह सुन आंखोंमें आसू भरकर वह बोला-“रे रे मूर्खो ! तुम इस सुखका परिणाम नहीं जानतेहो । क्या यह सुख पाप रसके आस्वादनकी समान नहीं है ? । परिणाममें विषवत् होगा । सो मैं कुलका क्षय स्वयं नहीं देखूंगा अब वनको जाऊंगा । कहाहै कि- मित्रं व्यसनसम्प्राप्तं स्वस्थानं परपीडितम् । धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभंगं कुलक्षयम् ॥ ७९ ॥” व्यसनमें प्राप्त हुए मित्र और परपीडित अपने स्थानको तथा देशभंग और कुलक्षयको जो नहीं देखतेहैं वे धन्यहैं । ७९ ॥” एवम् अभिधाय सर्वान् तान् परित्यज्य स यूथाधिपोऽ- टव्यां गतः । ऐसा कह उन सबको छोड़ वह यूथपति वनको चलागया । अथ तस्मिन् गतेऽन्यस्मिन् अहनि स मेषो महानसे प्रविष्टो यावत् सूपकारेण न अन्यत् किञ्चित् समासादितं, तावत् अर्द्धज्वलितकाष्ठेन ताड्यमानो जाज्वल्यमानशरीरः ३२
( ४९८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४९८ ) पञ्चतन्त्रम् । शब्दायमानोऽश्वकुट्यां प्रत्यासन्नवर्त्तिन्यां प्रविष्टः । तत्र तृण- प्राचुर्य्युक्तायां क्षितौ तस्य प्रलुठतः सर्वत्रापि वह्निज्वालाः तथा समुत्थिता यथा केचिदश्वाः स्फुटितलोचनाः पञ्चत्वं गताः।केचित् बन्धनानि त्रोटयित्वा अर्द्धदग्धशरीरा इतश्चेतश्च हेषायमाणा धावमानाः सर्वमपि जनसमूहम् आकुलीचक्रुः । अत्रान्तरे राजा सविषादः शालिहोत्रज्ञान् वैद्यान् आहूय प्रोवाच,-"भोः ! प्रोच्यताम् एषाम् अश्वानां कश्चित् दाहो- पशमनोपायः"। तेऽपि शास्त्राणि विलोक्य प्रोचुः,-"देव ! प्रोक्तमत्र विषये भगवता शालिहोत्रेण । यत्- तब उसके जानेमें एक दिन वह मेष रसोईमें आया तबही सूपकारोंने और कुछ न पाकर आधे जलते काष्ठसे ताडित किया, प्रज्वलित शरीर शब्द करता हुआ समीपवर्ती अश्वशालामें प्रविष्ट हुआ । वह बहुत तृण रक्खी हुई भूमिमें सब स्थानमें उसके लोटनेसे इसप्रकार अग्नि ज्वाला लग उठी कि किसी घोडेकी आंख फूट गई, कोई मरगये, कोई बन्धनको तोडकर अधजले शरीर इधर उधर हींसते दौडते सबही जनसमूहोंको व्याकुल करते हुए । इसी समय राजा विषाद पूर्वक शालिहोत्रके ज्ञानवाले वैद्योंको बुलाकर बोला,-"भो ! इन घोडों की दाहशान्तिका कोई उपाय कहो"। वेभी शास्त्र देखकर बोले-"देव ! इस विषयमें भगवान् शालिहोत्रने कहा है- कपीनां मेदसा दोषो वह्निदाहसमुद्भवः । अश्वानां नाशमभ्येति तमः सूर्योदये यथा ॥ ८० ॥ घोडोंके अग्निदाहसे उत्पन्न हुआ दोष वानरोंकी चरबीसे इस प्रकार नष्ट हो जाता है जैसे सूर्यके उदयमे अन्धकार ॥ ८० ॥ तत् क्रियताम् एतत् चिकित्सितं द्राक् यावत् एते न दाह- दोषेण विनश्यन्ति"। सोऽपि तदाकर्ण्य समस्तवानरवधम् आदिष्टवान् । किं बहुना सर्वेपि ते वानरा विविधायुधलगु- डपाषाणादिभिः व्यापादिता इति । अथ सोऽपि वानरयूथपः तं पुत्रपौत्रभ्रातृसुतभागिनेयादिसंक्षयं ज्ञात्वा परं विषादम् उपागतः। स त्यक्ताहारक्रियो वनात् वनं पर्य्यटति, अचि- न्तयच्च,"कथमहं तस्य नृप\पसदस्य अनृणताकृत्येन अपकृत्यं करिष्यामि । उक्तञ्च-
भाषाटीकासमेतम् । (४९९)
सो शीघ्र इनकी चिकित्सा करो कि, यह जबतक दाहके दोषसे नाशको प्राप्त न हों”। वहभी सुनकर सम्पूर्ण वानरोंके वधकी आज्ञा देता हुआ । बहुत कहनेसे क्या है वे सबही वानर अनेक आयुध लगुड पत्थरादिसे मारे गये । तब वह भी वानरयूथप उस पुत्र, पौत्र, भ्रातापुत्र, भानूजे, आदिका क्षय जानकर परम विषादको प्राप्त हुआ । और भोजनको त्याग विचार करते २ इधरसे उधर वनमें घूमने लगा । किस प्रकार मैं इस नृपनीचका अनृणता सम्पादन (वैरका लेना) कर अपकार करूं । कहा है कि- मर्षयेद्धर्षणं योऽत्र वंशजां परनिर्मिताम् । भयाद्वा यदि वा कामात्स ज्ञेयः पुरुषाधमः ॥ ८१ ॥” जो इस संसारमें दूसरेके किये कुलके तिरस्कारको भय वा कामसे सहन करता है उसे पुरुषोंमें अधम जानना उचित है ॥ ८१ ॥” अथ तेन वृद्धवानरेण कुत्रचित्पिपासाकुलेन भ्रमता पद्मि नीखण्डमण्डितं सरः समासादितम् । तत् यावत् सूक्ष्मेक्षि- कया अवलोकयति तावत् वनचरमनुष्याणां पदपंक्तिप्रवे- शोऽस्ति न निष्क्रमणम् । ततः चिन्तितम् “नूनं अत्र जलान्ते दुष्टग्राहेण भाव्यम्, तत् पद्मिनीनालम् आदाय दूरस्थोऽपि जलं पिबामि” । तथानुष्ठिते तन्मध्यात् राक्षसो निष्क्रम्य रत्नमालाविभूषितकण्ठः तमुवाच,-“भो अत्र यः सलिले प्रवेशं करोति स मे भक्ष्य इति । तत् नास्ति धूर्त्ततरस्त्वत्समोऽन्यो यत् पानीयम् अनेन विधिना पिबसि । ततः तुष्टोऽहम्, प्रार्थ- यस्व हृदयवाञ्छितम्” कपिराह,-“भोः! कियती ते भक्षण- शक्तिः,” स आह- “शतसहस्रायुतलक्षाणि अपि जलप्रवि- ष्टानि भक्षयामि । बाह्यतः शृगालोऽपि मां दूषयति”। वानर आह-“अस्ति मे केनचित् भूपतिना सह अत्यन्तं वैरम्, यदि एनां रत्नमालां मे प्रयच्छसि तत् सपरिवारमपि तं भूपतिं वाक्प्रपञ्चेन लोभयित्वा अत्र सरसि प्रवेशयामि” । सोऽपि श्रद्धेयं व वस्तथ्यं श्रुत्वा रत्नमालां दत्त्वा प्राह,-“भो मित्र ! यत् समुचितं भवति तत् कर्त्तव्यम्” इति। वानरोऽपि रत्नमा लाविभूषितकण्ठो वृक्षप्रासादेषु परिभ्रमन् जनैः दृष्टः पृष्टश्च-
(५००) पञ्चतन्त्रम् ।
(५००) पञ्चतन्त्रम् ।
“भो यूथप ! भवान् इयन्तं कालं कुत्र स्थितः ? भवता ईदृक् रत्नमाला कुत्र लब्धा ? या दीप्त्या सूर्यमपि तिरस्क- रोति” । वानरः प्राह,-“अस्ति कुत्रचित् अरण्ये गुप्ततरं महत्सरो धनदनिर्मितम्, तत्र सूर्य्येऽर्द्धोदिते रविवारे यः कश्चित् निमज्जति स धनदप्रसादात् ईदृक् रत्नमालाविभू- षितकण्ठो निःसरति” । अथ भूभुजा तदाकर्ण्य स वानरः समाहूतः पृष्टश्च-“भो यूथाधिप ! किं सत्यमेतत् ? रत्नमा- लासनाथं सरोऽस्ति क्वापि ?” कपिराह,-“स्वामिन् ! एष प्रत्यक्षतया मत्कण्ठस्थितया रत्नमालया प्रत्ययस्ते । तद् यदि रत्नमालया प्रयोजनं तन्मया सह कमपि प्रेषय येन दर्श- यामि” । तत् श्रुत्वा नृपतिः आह-“यदि एवं तदहं सपरि- जनः स्वयम् एष्यामि येन प्रभूता रत्नमालाः सम्पद्यन्ते” । वानर आह-“एवं क्रियताम्” । तथा अनुष्ठिते भूपतिना सह रत्नमालालोभेन सर्वे कलत्रभृत्याः प्रस्थिताः । वानरोऽपि राज्ञा दोलाधिरूढेन स्वोत्संगे आरोपितः सुखेन प्रीतिपूर्वम् आनीयते । अथवा साधु इदमुच्यते- तब उस वृद्ध वानरने क्षुधा पिपासासे व्याकुल हो वनमें घूमते हुए कम- लिनी खण्डसे मंडित एक सरोवर प्राप्त किया । जबतक सूक्ष्म दृष्टिसे उसे देखता है कि तबतक वनचर मनुष्योंकी पदपंक्तिसे प्रवेश तो देखा परन्तु निकलना न पाया । तब उसने विचार किया । “निश्चयही इस जलके भीतर दुष्ट ग्राह होगा । सो कमलके पत्तेसे जल ग्रहणकर दूरसे पिऊं”। ऐसा करते ही उसमेंसे राक्षस निकलकर रत्नमालासे भूषित कण्ठ उससे बोला,-“भो ! जो इस जलमें प्रवेश करता है वह मेरा भक्ष्य होता है सो तुमसे अधिक धूर्त दूसरा नहीं होगा जो पानी इस प्रकारसे पीता है । सो मैं तुझसे सन्तुष्ट हू । अपना मनोवांछित मांग ले” वानर बोला,-“भो ! तुममें भक्षणकी शक्ति कितनी है?” वह बोला,- “सौ दशसहस्र लक्षभा जलमें प्रवेश हुए खा सक्ता हू । और बाहरसे तौ शृगालभी मुझको पराभव कर सकता है” । वानर बोला,-“मेरा एक राजाके संग बडा बैर है जो इस रत्नमालाको मुझे दे तौ सपरिवार उस राजाकूं वाणीके प्रपञ्चसे लोभितकर इस सरोवरमें प्रविष्ट करू”। शठभी श्रद्धा करने योग्य उसके वचनको
भाषाटीकासमेतम् । (५०१) सुनकर रत्नमाला देकर बोला,-“भो मित्र ! जो उचित समझो सो करो” । वानरभी रत्नमालासे भूषित कण्ठ होकर वृक्ष और महलोंपर घूमता हुआ जनोंसे देखा और पूछा गया.-“भो यूथप ! आप इतने समयतक कहा थे ? आपने ऐसी रत्नमाला कहा पाई ? जो कान्तिसे सूर्यकोभी तिरस्कार करती है” । वानरने कहा,- एक वनमें गुप्त बडा सरोवर कुबेरका बनाया है वहा सूर्यके आधा निकलनेपर इतवारको जो मनुष्य स्नान करे वह कुबेरके प्रसादसे इस प्रकार भूषितकण्ठ हो निकलता है” । तब राजाने यह सुन उस वानरको बुलाकर पूछा,-“भो ! यूथपति क्या यह सत्य है ?” । वानरने कहा,-“स्वामिन् यह प्रत्यक्ष मेरे कण्ठमें स्थित रत्नमालाही आपको विश्वास कराती है। सो यदि रत्न- मालासे प्रयोजन है तौ मेरे संग किसीको भेजो जिसे दिखाऊ” यह सुनकर राजा बोला,-“जो ऐसा है तो मै परिजनसहित स्वय जाऊगा । जिससे रत्न- माला प्राप्त हो” । वानर बोला,-“ऐसा ही करो” । ऐसा कहनेपर राजाने रत्न- मालाके लोभसे सब स्त्री भृत्य भेजे । और वानरकाभी राजा पालकीमें अपनी गोदमे बैठाय सुखसे प्रीतिपूर्वक ले चला” । अथवा यह अच्छा कहा है- तृष्णे देवि ! नमस्तुभ्यं यया वित्तान्विता अपि । अकृत्येषु नियोज्यन्ते भ्राम्यन्ते दुर्गमेष्वपि ॥ ८२ ॥ हे तृष्णा देवि ! तुमको नमस्कार है, जिससे धनी पुरुषभी अकार्योंमें नियुक्त कर दुर्गम स्थानोंमें भ्रमाये जाते हैं ॥ ८२ ॥ तथाच- और देखो- इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्ष्मीहते । लक्षाधिपस्तथा राज्यं राज्यस्थः स्वर्गमीहते ॥ ८३ ॥ सौवाला सहस्रकी, सहस्रवाला लाखकी, लक्षाधिप राज्यकी ओर राज्याधिप स्वर्गकी इच्छा करता ह ॥ ८३ जीर्यन्ते जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीर्यतश्चक्षुषी श्रोत्रे तृष्णैका तरुणायते ॥ ८४ ॥” जीर्ण होनेसे केश जीर्ण होते हैं, जीर्ण होनेसे दात जीर्ण होजाते हैं, नेत्र श्रोत्रभी जीर्ण होते हैं, एक तृष्णाही तरुण होती जाती है ॥ ८४ ॥”
(५०२) पञ्चतन्त्रम् ।
(५०२) पञ्चतन्त्रम् । अथ तत्सरः समासाद्य वानरः प्रत्यूषसमये राजानम् उवाच,-“देव ! अर्द्धोदिते सूर्य्येऽत्र प्रविष्टानां सिद्धिर्भ- वति । तत्सर्वोऽपि जन एकदा एव प्रविशतु, त्वया पुनर्मया सह प्रवेष्टव्यं येन पूर्वदृष्टस्थानम् आसाद्य प्रभूतास्ते रत्न- माला दर्शयामि”। अथ प्रविष्टाः ते लोकाः सर्वे भक्षिता राक्षसेन । अथ तेषु चिरायमाणेषु राजा वानरमाह,-“भो यूथाधिप ! किमिति चिरायते मे जनः ?” । तत् श्रुत्वा वानरः सत्वरं वृक्षम् आरुह्य राजानम् उवाच,-“भो दुष्टनर- पते ! राक्षसेन अन्तःसलिलस्थितेन भक्षितस्ते परिजनः साधितं मया कुलक्षयजं वैरम्, तत् गम्यताम् । त्वं स्वामीति मत्वा न अत्र प्रवेशितः । उक्तञ्च- तब उस सरोवरको प्राप्त होकर वानर प्रभातकालमें राजासे बोला,-“देव ! यहां आधे उदय होते सूर्यके प्रवेश करनेवालोंको सिद्धि होगी। सो सबही मनुष्य एक साथ प्रवेश करें, आप पीछे मेरे साथ प्रवेश करना जिससे पूर्वमें देखे स्थानको प्राप्त होकर बहुतसी रत्नमाला तुमको दिखाऊंगा”। तब प्रवेश कियेहुए वे लोक सब उस राक्षसने खालिये तब उनके देर करनेपर राजा वानरसे बोला,- “भो यूथाधिप ! क्या कारण है जो हमारे जन देर करते है ?” । यह सुनकर वानर शीघ्र वृक्षपर चढकर राजासे बोला-“भो दुष्ट राजन्। भीतर जलके स्थित हुए राक्षसने तुम्हारे परिजन भक्षण किये । मैंने अपने कुलक्षयसे उत्पन्न हुआ वैर साधन किया । सो जाओ स्वामी जानकर इसमें तुम्हें प्रवेश न कराया । कहा है कि- कृते प्रतिकृतिं कुर्य्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दुष्टं समाचरेत् ॥ ८५ ॥ उपकारवालेके संग उपकार करे, हिंसावालेके संग हिंसा करे, दुष्टके संग दुष्टता करे, इसमें मै दोष नहीं देखता हूं ॥ ८५ ॥ तत्त्वया मम कुलक्षयः कृतो मया पुनस्तव” इति । अथ एतदाकर्ण्य राजा कोपाविष्टः पदातिः एकाकी यथायातमा- र्गेण निष्क्रान्तः । अथ तस्मिन् भूपतौ गते राक्षसः तृप्तो जलात् निष्क्रम्य सानन्दमिदमाह,-
भाषाटीकासमेतम् । (५०३) सो तैने मेरा कुलक्षय किया मैंने तेरा”। तब यह बचन सुन राजा महाक्रो- धित हो पैरो इकला जिधरसे आया था उस मार्गसे चला । तब उस राजाके जानेपर तृप्त हुआ राक्षस जलसे निकल आनन्दसे यह बोला- “हतः शत्रुः कृतं मित्रं रत्नमाला न हारिता । नालेनापिबता तोयं भवता साधु वानर ॥ ८६ ॥” “हे वानर आपने पद्मनालसे जल पीकर शत्रु मारा, मुझसे मित्रता की, मेरी रत्नमाला भी न खोई, धन्य हो ! ॥ ८६ ॥” अतोऽहं ब्रवीमि- इससे मैं कहता हू- यो लौल्यात्कुरुते कर्म नैवोदर्कमवेक्षते । विडम्बनामवाप्नोति स यथा चन्द्रभूपतिः ॥ ८७ ॥” जो चञ्चलतासे कर्म करके उसका परिणाम नहीं सोचता है वह चन्द्र राजाकी समान विडम्बनाको प्राप्त होता है ॥ ८७ ॥” एवमुक्त्वा भूयोऽपि स चक्रधरमाह,-“भो मित्र ! प्रेषय मां येन स्वगृहं गच्छामि”। चक्रधर आह,-“भद्र ! आपदर्थे धनमित्रसंग्रहः क्रियते । तत् माम् एवंविधं त्यक्त्वा क्व यास्यसि । उक्तञ्च- ऐसा कह फिर भी चक्रधरसे बोला--“मुझे जाने दो जो मैं अपने घर जाऊं”। चक्रधर बोला,-“भद्र ! आपत्तिके निमित्त धन और मित्रका संग्रह किया जाता है, सो इस प्रकार मुझे छोडकर कहा जाता है ? कहा है-- यस्त्यक्त्वा सापदं मित्रं याति निष्ठुरतां सुहृत् । कृतघ्नस्तेन पापेन नरके यात्यसंशयम् ॥ ८८ ॥” जो सुहृत् आपत्तिमें मित्रको छोडकर निष्ठुर हो जाता है वह कृतघ्न उस पापसे अवश्य नरकको जाता है ॥ ८८ ॥” सुवर्णसिद्धिः आह,-“भोः ! सत्यमेतत् यदि गम्यस्थाने शक्तिर्भवति । एतत्पुनः मनुष्याणाम् अगम्यस्थानम् । नास्ति कस्यापि त्वाम् उन्मोचयितुं शक्तिः । अपरं यथा यथा चक्र- भ्रमवेदनया तव मुखविकारं पश्याम तथा तथा अहमेतत् जा- नामि यत् द्राक् गच्छामि मा कश्चित् ममापि अनर्थो भवतु। यतः-
( ५०४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ५०४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
सुवर्णसिद्धि बोला,-“भो ! यह सत्य है यदि सुगम स्थानमें शक्ति होती है तो । और यह तो मनुष्योंको अगम्य स्थान है किसीमें भी तुझे छुडानेकी शक्ति नहीं है । और ज्यो ज्यों चक्रके भ्रमणकी वेदनासे तेरे मुखका विकार देखता हूं त्यों त्यों मैं यह जानता हू कि, शीघ्र जाऊ जिससे कोई मेरे ऊपर अनर्थ नहो । क्योकि- यादृशी वदनच्छाया दृश्यते तव वानर विकालेन गृहीतोऽसि यः परैति स जीवति ॥ ८९ ॥” हे वानर ! जैसी तेरे मुखकी छाया दीखती है इससे जानता हूं तूभी विप- रीत समय ( दुर्भाग्य ) से आक्रान्त हुआ है जो इस संकटसे भागे वह जिये ८९” चक्रधर आह-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्- चक्रधर बोला,-“यह कैसे ?” वह बोला- कथा ११. कस्मिंश्चित् नगरे भद्रसेनो नाम राजा प्रतिवसति स्म । तस्य सर्वलक्षणसम्पन्ना रत्नवती नाम कन्या अस्ति । तां कश्चित राक्षसो जिहीर्षति रात्रौ आगत्य उपभुङ्क्ते । परं कृतरक्षोपधानां हर्तुं न शक्नोति । सापि तत्समये रक्षः सान्निध्यजामवस्थां अनुभवति कम्पादिभिः । एवम् अति- क्रामति काले कदाचित स राक्षसो मध्यनिशायां गृहकोणे स्थितः । सापि राजकन्या स्वसखीम् उवाच,-“सखि ! पश्य एष विकालः समये नित्यमेव मां कदर्धयति अस्ति तस्य दुरात्मनः प्रतिषेधोपायः कश्चित ?” । तच्छ्रुत्वा राक्ष- सोऽपि व्यचिन्तयत-“नूनं यथा अहं तथा अन्योपि कश्चित विकालनामा अस्या हरणाय नित्यमेव आगच्छति । परं सोऽपि एनां हर्तुं न शक्नोति । तत् तावत् अश्वरूपं कृत्वा अश्वमध्यगतो निरीक्ष्यामि किंरूपः स किम्प्रभावश्च ” इति । एवं राक्षसोऽश्वरूपं कृत्वा अश्वानां मध्ये तिष्ठति । तथानुष्ठिते निशीथसमये राजगृहे कश्चित अश्वचौरः प्रविष्टः। स च सर्वान् अश्वान् अवलोक्य तं राक्षसम् अश्वतमं विज्ञाय अधिरूढः। अत्रान्तरे राक्षसः चिन्तयामास-“नूनमेष विका-
भाषाटीकासमेतम् । (५०५)
लनामा मां चौरं मत्वा कोपात् निहन्तुम् आगतः । तत् किं करोमि” । एवं चिन्तयन सोऽपि तेन खलीनं मुखे निधाय कशाघातेन ताडितः । अथ असौ भयत्रस्तमनाः प्रधावि- तुम् आरब्धः । चौरोऽपि दूरं गत्वा खलीनाकर्षणेन तं स्थिरं कर्तुम् आरब्धवान् । स तु केवलं वेगाद्वेगतरं गच्छति । अथ तं तथाऽगणितखलीनाकर्षणं मत्वा चौरः चिन्तयामास,- “अहो न एवंविधा वाजिनो भवन्ति अगणितखलीनाः तन्नूनम् अनेन अश्वरूपेण राक्षसेन भवितव्यम् । तद् यदि कथञ्चित् पांशुलं भूमिदेशम् अवलोकयामि तदा आत्मानं तत्र पातयामि । न अन्यथा मे जीवितव्यमस्ति” । एवं चिन्त- यत इष्टदेवतां स्मरतस्तस्य सोऽश्वो वटवृक्षस्य तले निष्क्रा- न्तः । चौरोऽपि वटप्ररोहम् आसाद्य तत्रैव विलग्नः । ततो द्वौ अपि तौ पृथग्भूतौ परमानन्दभाजौ जीवितविषये लब्ध- प्रत्याशौ सम्पन्नौ । अथ तत्र वटे कश्चित् राक्षससुहृत् वानरः स्थितः आसीत् तेन राक्षसं त्रस्तम् आलोक्य व्याहृतम्-“भो मित्र ! किमेवं पलाय्यतेऽलीकभयेन, त्वद्भक्ष्योऽयं मानुषः भक्ष्यताम्” । सोऽपि वानरवचो निशम्य स्वरूपम् आधाय शङ्कितमनाः स्खलितगतिः निवृत्तः । चौरोऽपि तं वानराहूतं ज्ञात्वा कोपात् तस्य लांगूलं लम्बमानं मुखे निधाय चर्वित- वान् । वानरोऽपि तं राक्षसाभ्यधिकं मन्यमानो भय न किञ्चिदुक्तवान् केवलं व्यथार्त्तो निमीलितनयनः तिष्ठति । राक्षसोऽपि तं तथाभूतम् अवलोक्य श्लोकमेनम्पठत्- किसी नगरमे भद्रसेन नाम राजा रहता था । उसकी सब लक्षणसे संपन्न रत्नवती नाम कन्या थी । उसे कोई राक्षस ग्रहण करनेकी इच्छा करता रात्रिमें आकर उसे भोगता । परन्तु रक्षाके उपाय होनेके कारण उसे हरनेको समर्थ न होता । वह भी राक्षससे संभोगमें उसके संगकी अवस्थाको कृपादिसे अनुभव करती । इस प्रकार समयके बीतनेपर एक समय वह राक्षस आधीरातमें घरके कोनेमें स्थित हुआ। वह भी राजकन्या अपनी सखीसे बोली,-“सखि ! देख
(५०६) पञ्चतन्त्रम् ।
(५०६) पञ्चतन्त्रम् ।
इसी (१) विकालमें वह नित्यही मुझे क्लेशित करता है । उस दुरात्माके प्रतिषेध (नष्ट) होनेका कोई उपाय है ?" यह सुनकर राक्षस भी विचारने लगा । "अवश्यही जैसा मैं हू ऐसा कोई दूसरा विकाल नाम इसके हरनेकों नित्यही आता है । परन्तु वह भी इसके हरनेको समर्थ नहीं होता । सो घोडेका रूप धरकर घोडोंके बीचमें स्थित होकर देखूं कि, वह किस रूप और किस प्रभावका है"। इस प्रकार राक्षस घोडेका रूप करके घोडोंके मध्यमें स्थित हुआ । ऐसा करनेपर अर्द्धरात्रको राजगृहमें कोई घोडोंका चोर आया । वह सब घोडोंको देख उस राक्षसको श्रेष्ठ घोडा जानकर उसपर चढा । इसी समय राक्षस विचारने लगा । "अवश्यही यह विकाल मुझे चोर जानकर क्रोधसे मार- नेको आया है । सो मैं क्या करूं" ! ऐसा विचारते वह भी लगामको मुखमें रख कोडेके आघातसे ताडित करता हुआ । तब यह भयसे व्याकुल मन हो पलायन करने लगा । चोरभी दूर जाकर लगाम खेंचकर उसको स्थित करने लगा । और वह तो केवल महावेगसे भागनेही लगा । तब वह चोर उसको लगाम खैंचनेको न गिननेवाला मानकर विचारने लगा । "अहो इस प्रकारके घोडे नहीं होते हैं जो लगामको न गिनें सो अवश्यही यह घोडेरूपी राक्षस होगा । सो कहीं यदि रेतली पृथ्वी देखूं तो वहां कूद पडू । अन्यथा मेरा जीवन न होगा" । ऐसा विचार करते इष्टदेवताका स्मरण करते हुए वह घोडा वटके नीचेको होकर निकला । चोर वटकी शाखा अवलम्बन कर वही स्थित हुआ, इस प्रकार दोनोंही पृथक् होकर परमानन्दको प्राप्त हो जीवनकी प्राप्त आशावाले हुए । उस वटमें कोई राक्षसका मित्र वानर रहता था । उसने राक्ष- सको व्याकुल हुआ देखकर यह कहा,-"भो मित्र ! वृथा भयसे क्यों पलायन करते हो, सो यह मनुष्य तो भक्ष्य है इसे खाजाओ" । वहभी वानरके वचन सुन अपना स्वरूप धारण कर शंकित मनसे गति रुकीहुई लौटा । चोरभी उसे वानरका बुलाया हुआ जानकर क्रोधसे उसकी लम्बी पूंछको मुखमें डाल चबाने लगा । वानरभी उसको राक्षससे अधिक मान भयसे कुछ न बोला केवल व्यथासे दुःखी हो आंख मींचकर बैठ गया राक्षसभी उसे ऐसा देख यह श्लोक पढने लगा,-
१ कुसमय.
तूभी विदित होता है, जो भागेगा सो जियेगा ॥ ९० ॥”
[Header] भाषाटीकासमेतम् । (१०७)
“यादृशी वदनच्छाया दृश्यते तव वानर । विकालेन गृहीतोऽसि यः परेति स जीवति ॥ ९० ॥ “हे वानर ! जैसी तेरे मुखकी छाया दीखती है विकालसे गृहीत हुआ तूभी विदित होता है, जो भागेगा सो जियेगा ॥ ९० ॥” उक्त्वा प्रनष्टश्च । यह कह भागगया- तत्प्रेषय मां येन गृहं गच्छामि । त्वं पुनः अनुभुङ्क्ष्व अत्र स्थित एव लोभवृक्षफलम्” । चक्रधरः प्राह,-“भोः ! अका- रणमेतत्, दैववशात् सम्पद्यते नृणां शुभाशुभम् । उक्तञ्च- सो मुझे जानेकी आज्ञा दो । और तू यहीं स्थित हुआ लोभवृक्षका फल भोग ।” । चक्रधर बोला,-“भो ! यह अकारण हुआ है । देववशसे मनुष्योको शुभाशुभ फलकी प्राप्ति होती है । कहा है- दुर्गस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधा धनदाच्च वित्तम् । शास्त्रञ्च यस्योशनसा प्रणीतं स रावणो दैववशाद्विपन्नः ॥ ९१ ॥ जिसका दुर्ग त्रिकूट पर्वत, समुद्र खाई, राक्षस योध्ता, कुबेरसे धनकी प्राप्ति, जिसके यहां शुक्रका निर्मित किया शास्त्र वह रावण भी दैववशसे नष्ट हुआ ॥ ९१ ॥ तथाच- और देखो- अन्धकः कुब्जकश्चैव त्रिस्तनी राजकन्या । त्रयोऽप्यन्यायतः सिद्धाः सम्मुखे कर्मणि स्थिते ॥९२॥” तथा अधा कुबडा तीन स्तनवाली राजकन्या यह तीनों कर्मके सन्मुख होनेमें अन्यायसे भी सिद्ध हुए ॥ ९२ ॥” सुवर्णसिद्धिः आह-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्- सुवर्णसिद्धि बोला,-“यह कैसे ?” वह बोला-
(५०८) पञ्चतन्त्रम् ।
(५०८) पञ्चतन्त्रम् । कथा १२. अस्ति उत्तरापथे मधुपुरं नाम नगरम् । तत्र मधुसेनो नाम राजा बभूव । तस्य कदाचित् विषयसुखम् अनुभवतः त्रिस्तनी कन्या बभूव । अथ तां त्रिस्तनीं जातां श्रुत्वा स राजा कञ्चुकिनः प्रोवाच,-"यद भोः त्यज्यतामियं त्रिस्तनी गत्वा दूरेऽरण्ये यथा कश्चित् न जानाति"। तच्छ्रुत्वा कञ्चुकिनः प्रोचुः,- "महाराज ! ज्ञायते यत अनिष्टकारिणी त्रिस्तनी कन्या भवति । तथापि ब्राह्मणा आहूय प्रष्टव्या येन लोकद्वयं न विरुद्ध्यते । यतः- उत्तर दिशामें एक मधुपुर नाम नगर है। वहां मधुसेन नामवाला राजाथा। उसको कभी विषयसुख अनुभव करते तीन स्तनवाली कन्या हुई। उसको तीन स्तनवाली हुई सुनकर राजा कंचुकीसे बोला,-"भो ! इस तीन स्तनीको दूर वनमें जाकर त्याग दा जो कोई भी इसको न जाने"। यह सुन कुंचकी बोले,-"महाराज ! यह जाना तो है कि, तीन स्तनी कन्या अनिष्टकारिणी होती है। तो भी ब्राह्मणोंको बुलाकर बूझाजाय, जिससे दोनों लोक न बिगडें। क्योंकि- यः सततं परिपृच्छति शृणोति सन्धारयत्यनिशम् । तस्य दिवाकरकिरणैर्नलिनीव विवर्द्धते बुद्धिः ॥ ९३ ॥ जो सदा पूछता, सुनता, रातदिन धारण करता है उसकी बुद्धि सूर्यकी किरणोंसे कमलिनीकी समान बढती है ॥ ९३ ॥ तथाच- और देखो- पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता । राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ ९४ ॥ " विज्ञ पुरुषकोभी प्रश्न करना चाहिये, राक्षसेन्द्रसे गृहीत हुआ कोई पुरुष पहले प्रश्नसेही मुक्त हुआ था ॥ ९४ ॥" राजा आह-"कथमेतत् ?" ते प्रोचुः- राजा बोला,-"यह कैसे ?" वे बोले-
कथा १३.
भाषाटीकासमेतम् । (५०९) कथा १३. देव ! कस्मिंश्चित् वनोद्देशे चण्डकर्मा नाम राक्षसः प्रति- वसति स्म, एकदा तेन भ्रमता अटव्यां कश्चिद् ब्राह्मणः समासादितः । ततः तस्य स्कन्धमारुह्य प्रोवाच,-"भो ! अग्रेसरो गम्यताम् । ब्राह्मणोऽपि भयत्रस्तमनाः तमादाय प्रस्थितः । अथ तस्य कमलोदरकोमलौ पादौ दृष्ट्वा ब्राह्मणो राक्षसम् अपृच्छत्-"भोः ! किमेवं विधौ ते पादौ अतिको- मलौ ?'' । राक्षस आह-"भो ! व्रतमस्ति, नाहम् आर्द्र- पादो भूमि स्पृशामि" । ततः तच्छ्रुत्वा आत्मनो मोक्षोपायं चिन्तयन् सरः प्राप्तः । ततो राक्षसेन अभिहितम्,-"भो ! यावदहं स्नानं कृत्वा देवतार्च्चनविधिं विधाय आगच्छामि तावत् त्वया अतः स्थानात् अन्यत्र न गन्तव्यम्" । तथानु- ष्ठिते द्विजः चिन्तयामास । "नूनं देवतार्चनविधेरूर्ध्व मामेष भक्षयिष्यति । तत् द्रुततरं गच्छामि येन एष आर्द्रपादो न मम पृष्ठम् एष्यात" । तथानुष्ठिते राक्षसो व्रतभङ्गभयात् तस्य पृष्ठ न गतः । अतोऽह ब्रवीमि- देव ! किसी वनके निकट चण्डकर्मा नाम राक्षस रहता था । एक समय रात्रिको वनमें भ्रमण करते उसे कोई ब्राह्मण मिला । तब उसके कंधेपर चढकर बोला,-"भो ! आगे होकर चलो" । ब्राह्मणभी भय व्याकुल मनसे उसे लेकर चला तब उससे कमलके मध्यभागकी समान चरणोंको कोमल देख कर ब्राह्मण राक्षससे पूछने लगा--"भो ! इस प्रकार आपके चरण कोमल क्यों है ?" राक्षस बोला,-"भो ! यह मेरा व्रत है कि, गीले पाव मैं पृथ्वीको स्पर्श नहीं करता हूँ"। यह सुनकर अपने छूटनेके उपायको विचारता हुआ वह सरोवरको प्राप्त हुआ । तब राक्षसने कहा,-"भो ! जबतक मैं स्नानकर देवतार्चन विधि करके आऊ तबतक तुम इस स्थानसे ओर कहीं न जाना"। ऐसा करने पर ब्राह्मण विचारने लगा-"अवश्यही देवार्चन विधिके उपरान्त यह मुझको खा जायगा । सा शीघ्रतासे जाऊ जिससे यह गीले चरण होनेके कारण मेरे पीछे न आ सकेगा"। ऐसा करनेपर राक्षस व्रतभंगके डरसे उसके पीछे गया । इससे मैं कहता हू-
(५१०) पञ्चतन्त्रम् ।
(५१०) पञ्चतन्त्रम् । पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता । राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ ९५ ॥” ज्ञानी पुरुषको भी सदा पूछना चाहिये, राक्षसेन्द्रसे पूछा हुआ ब्राह्मण प्रश्नसे- ही छूटा ॥ ९५ ॥” अथ तेभ्यः तच्छ्रुत्वा राजा द्विजान् आहूय प्रोवाच,–“भो ब्राह्मणाः ! त्रिस्तनी मे कन्या समुत्पन्ना तत् किं तस्याः प्रति विधानम् अस्ति न वा ?” ते प्रोचुः-“देव ! श्रूयताम्– तब उनसे सुनकर राजा ब्राह्मणोंको बुलाकर बोला,-“भो ब्राह्मणो ! मेरे तीन स्तनकी कन्या उत्पन्न हुई है सो कोई उसका प्रतिविधान है वा नहीं ?” वे बोले,-“देव सुनिये- हीनाङ्गी वाधिकाङ्गी वा या भवेत्कन्यका नृणाम् । भर्तुः स्यात्सा विनाशाय स्वशीलनिधनाय च ॥ ९६ ॥ जो हीन अङ्गवाली वा अधिक अंगवाली कन्या मनुष्योंके हो वह भर्ताके और अपने शीलके नाशके लिये होती है ॥ ९६ ॥ या पुनस्त्रिस्तनी कन्या याति लोचनगोचरम् । पितरं नाशयत्येव सा द्रुतं नात्र संशयः ॥ ९७ ॥ और जो कहीं तीन स्तनवाली कन्या पिताके नेत्रगोचर हो तो वह शीघ्र अपने पिताको नाश करती है इसमें सन्देह नहीं ॥ ९७ ॥ तस्मात् अस्या दर्शनं परिहरतु देवः । तथा यदि कश्चित् उद्वाहयति तदेनां तस्मै दत्त्वा देशत्यागेन नियोजयितव्या इति । एवं कृते लोकद्वयाविरुद्धता भवति” । अथ तेषां तद् वचनम् आकर्ण्य स राजा पटहशब्देन सर्वत्र घोषणां आज्ञा पयामास-“अहो ! त्रिस्तनीं राजकन्यां यः कश्चित् उद्वाह- यति स सुवर्णलक्षम् आप्नोति देशत्यागञ्च” । एवं तस्याम् आघोषणायां क्रियमाणायां महान् कालो व्यतीतः । न क- श्चित् तां प्रतिगृह्णाति । सापि यौवनोन्मुखी सञ्जाता सुगुप्त- स्थानस्थिता यत्नेन रक्ष्यमाणा तिष्ठति । अथ तत्रैव नगरे कश्चित् अन्धः तिष्ठति । तस्य च मन्थरकनामा कुब्जोऽग्रेसरो यष्टिग्राही । ताभ्यां तं पटहशब्दमाकर्ण्य मिथो मन्त्रितम्