पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
भाषाटीकासमेतम् । (२११)
एवमुक्त्वा चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुमुद्यतं स तमाह-“भद्र मा मैवं कुरु, प्रथमं मम भृत्यानां पाशच्छेदं कुरु तदनु ममापि च”। तच्छ्रुत्वा कुपितो हिरण्यकः प्राह-‘भो ! न युक्तमुक्तं भवता यतः स्वामिनोऽनन्तरं भृत्याः”। स आह,-“भद्र ! मा मैवं वद, मदाश्रयाः सर्वे एते वराकाः, अपरं स्वकुटुम्बं परित्यज्य समागताः । तत् कथमेतावन्मात्रमपि सम्मानं न करोति । उक्तञ्च-
ऐसा कह चित्रग्रीवके पाश छेदन करनेको उद्यत हुए उससे बोला-“भद्र ! ऐसा मतकरो, पहले मेरे भृत्योंके पाश छेदन करो पीछे मेरे भी” यह सुन क्रोध कर हिरण्यक बोला-“भो ! आपने युक्त नहीं कहा कारण कि, स्वामीके अनन्तर भृत्य होते हैं”। वह बोला-“भद्र ! ऐसा मत कहो यह सब क्षुद्र मेरे वशमे हैं और यह अपना कुटुम्ब त्याग कर मेरे साथ आये हैं । सो कैसे इतनाभी इनका सन्मान न करू। कहा है-
यः सम्मानं सदा धत्ते भृत्यानां क्षितिपोऽधिकम् । वित्ताभावेऽपि तं दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कर्हिचित् ॥ २४ ॥
जो राजा भृत्योंका सदा अधिक सन्मान करता है वे धनके अभावमें भी उसको कभी त्यागन नहीं करते हैं ॥ २४ ॥
तथाच-
और देखो-
विश्वासः सम्पदां मूलं तेन यूथपतिर्गजः । सिंहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैः परिवार्यते ॥ २५ ॥
विश्वासही सम्पत्तियोंकी जड है इससेही हाथी यूथपति कहलाता है सिंह मृगाधिपति होकरभी मृगोसे परिवारित नहीं होता है ॥ २५ ॥
अपरं मम कदाचित् पाशच्छेदं कुर्वतस्ते दन्तभंगो भवति अथवा दुरात्मा लुब्धकः समाभ्येति । तत् नूनं मम नरकपात एव । उक्तञ्च-
और फिर कदाचित् मेरे पाश छेदन करनेमें तेरे दात भग होजाय अथवा यह दुरात्मा लुब्धकही आजाय तो अवश्य मेरा नरकमें पतन होगा । कहा है-
( २१२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
सदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्सु च यः प्रभुः ।
सुखी स्यान्नरकं याति परत्रेह च सीदति ॥ २६ ॥
जो प्रभु सदाचारवाले भृत्योंके दुःखी होनेमें सुखी होता है वह परलोकमें नरकको जाता और यहांभी दुःखी होता है ॥ २६ ॥
तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टो हिरण्यकः प्राह- "भोः ! वेद्मि अहं राजधर्म्मम् । परं मया तव परीक्षा कृता । तत् सर्वेषां पूर्वं पाशच्छेदं करिष्यामि । भवानपि अनेन विधिना बहुकपोतपरिवारो भविष्यति । उक्तञ्च-
यह सुनकर प्रसन्न हो हिरण्यक बोला- "भो ! मैं राजधर्म जानता हूं परंतु मैंने तेरी परीक्षा की थी । सो पहले अन्य सबोंके पाश छेदन करूंगा, आपभी इस विधिसे बहुत कपोतके परिवारवाले होंगे । कहा है-
कारुण्यं संविभागश्च यस्य भृत्येषु सर्वदा ।
सम्भवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ २७ ॥
जिसकी भृत्योंमें सदा करुणा समविभाग है वह राजा त्रिलोकीके रक्षण करनेमें भी समर्थ होता है ॥ २७ ॥
एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशच्छेदं कृत्वा हिरण्यकःचित्रग्रीवमाह- "मित्र ! गम्यतामधुना स्वाश्रयं प्रति भूयोऽपि व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम्" । इति तान् संप्रेष्य पुनरपि दुर्गं प्रविष्टः । चित्रग्रीवोऽपि सपरिवारः स्वाश्रयमगमत् । अथवा साधु इदमुच्यते-
यह कह सबकेही पाश छेदन करके हिरण्यक चित्रग्रीवसे बोला- "मित्र ! अब अपने स्थानको पधारो फिरभी दुःखप्राप्तिमें आना," इस प्रकार उनको भेजकर अपने दुर्गमें प्रवेश करगया, चित्रग्रीवभी परिवारसहित अपने आश्रयको गया । अथवा यह सत्य कहा है-
मित्रवान्साधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यतः ।
तस्मान्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ २८ ॥
मित्रवान् जिससे कि, कठिन कार्योंको साध लेते हैं इसकारण अपने समान मित्रोंको करना चाहिये ॥ २८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( २१३ )
लघुपतनकोऽपि वायसः सर्वं तं चित्रग्रीवबन्धमोक्षमवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत । "अहो ! बुद्धिरस्य हिरण्यकस्य शक्तिश्च दुर्गसामग्री च तत् ईदृगेव विधिः विहंगानां बन्धनमोक्षात्मकः । अहं च न कस्यचित् विश्वसिमि चलप्रकृतिश्च । तथापि एनं मित्रं करोमि । उक्तञ्च-
लघुपतनक कौआ सम्पूर्ण उस चित्रग्रीवके बन्ध मोक्षणको देख विस्मितमनसे विचार करने लगा, 'अहो ! इस हिरण्यककी बुद्धि शक्ति और दुर्गसामग्री देखो इस प्रकार बन्धन मोक्षात्मक विहगोंकी विधि देखो ? मैं किसीका विश्वास नहीं करता चंचलप्रकृति हूं । तो भी इसको मित्र करूंगा । कहा है-
अपिसम्पूर्णतायुक्तैः कर्त्तव्याः सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णोऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ २९ ॥
सम्पूर्णता युक्त होकरभी पडितोंको सुहृद बनाने चाहिये परिपूर्ण सागरभी चन्द्रोदयकी अपेक्षा करता है ॥ २९ ॥
एवं सम्प्रधार्य पादपादवतीर्य बिलद्वारमाश्रित्य चित्रग्रीववच्छब्देन हिरण्यकं समाहूतवान् । "एहि एहि भो हिरण्यक ! एहि" । तच्छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत । "किमन्योऽपि कश्चित् कपोतो बन्धनशेषस्तिष्ठति येन मां व्याहरति" । आह च,-"भोः को भवान् ?" स आह,-"अहं लघुपतनको नाम वायसः" । तत् श्रुत्वा विशेषादन्तर्लीनो हिरण्यक आह,-"भोः ! द्रुतं गम्यतां अस्मात् स्थानात्" वायस आह-"तव पार्श्वे गुरुकार्येण समागतः, तत् किं न क्रियते मया सह दर्शनम्?" हिरण्यक आह,-"न मेऽस्ति त्वया सह सङ्गमेन प्रयोजनम्" इति । स आह, "भोः ! चित्रग्रीवस्य मया तव सकाशात् पाशमोक्षणं दृष्टं तेन मम महती प्रीतिः सञ्जाता । तत् कदाचित् ममापि बन्धने जाते तव पार्श्वात् मुक्तिर्भविष्यति । तत् क्रियतां मया सह मैत्री" । हिरण्यक आह-“अहो ! त्वं भोक्ता। अहं ते भोज्यभूतः। तत्
(२१४) पञ्चतन्त्रम् ।
का त्वया सह मम मैत्री तत् गम्यतां, मैत्री विरोधभावात् कथम् ? उक्तञ्च-
ऐसा विचार वृक्षसे उतर कर बिलके द्वारे आय चित्रग्रीवकी समान शब्द करके हिरण्यकको बुलाता हुआ "आओ २ भो हिरण्यक ! आओ"। उस शब्दको सुनकर हिरण्यक विचार करने लगा "क्या और कोई कबूतर बंधा रहगया, जिससे मुझे बुलाता है"। और बोला-"भो ! आप कौन हो ?" । वह बोला- "मैं लघुपतनक नाम काकहूं"। यह सुन अन्तर लीन होकर हिरण्यक बोला-"भो ! इस स्थानसे बहुत शीघ्र गमन करो" काक बोला,-"बड़े कार्यकेलिये तुम्हारे पास आया हू, फिर मुझे दर्शन क्यों नहीं देते हो"। हिरण्यक बोला- "तुम्हारे साथ मिलनेसे मेरा कुछभी प्रयोजन नहीं है"। काक बोला,- "चित्रग्रीवका मैंने तुमसे पाशमोक्षण देखा है उस कारण मुझको बड़ी प्रीति हुई है, सो कदाचित् मेरा बंधन होनेसे तुम्हारे निकटसे छुटकारा होगा, सो मेरे साथ मित्रता करो"। हिरण्यक बोला- "भो ! आश्चर्य है कि, तू मेरा भोजन करनेवाला और मैं तेरा भोज्य पदार्थ हूं। सो कैसी तुम्हारे साथ मेरी मित्रता ? सो जाओ विरोधभावसे मित्रता कैसी ? कहा है-
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोमैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ ३० ॥
जिनका समान धन, जिनका समान कुलहो उन्हीकी मित्रता और विवाह होना उचित है विरुद्धका नहीं ॥ ३० ॥
तथाच- और देखो-
यो मित्रं कुरुते मूढ आत्मनोऽसदृशं कुधीः । हीनं वाप्यधिकं वापि हास्यतां यात्यसौ जनः ॥ ३१ ॥
जो मूढ कुबुद्धि अपने असदृश मित्रोंको करता है हीन वा अधिक करता है वह हास्यताको प्राप्त होता है ॥ ३१ ॥
तत् गम्यताम्"इति । वायस आह,-"भो हिरण्यक ! एषोऽहं तव दुर्गद्वारे उपविष्टः । यदि त्वं मैत्रीं न करोषि ततोऽहं प्राणमोक्षणं तवाग्रे करिष्यामि । अथवा प्रायोपवे-
भाषाटीकासमेतम् । ( २१६ )
शनं मे स्यात्” इति । हिरण्यक आह-“भोः ! त्वया वैरिणा सह कथं मैत्रीं करोमि ? उक्तञ्च-
सो जाओ" कौआ बोला-“भो हिरण्यक ! यह मैं तुम्हारे बिलद्वारमें पड़ाहू । जो तुम मेरे साथ मित्रता न करोगे तो तुम्हारे आगे इसीक्षण प्राण त्यागन् करूंगा । अथवा मेरा बैठना प्राण त्यागनेके लिये होगा,” हिरण्यक बोला,-“भो ! तुझ वैरीके साथ मेरी कैसी मित्रता ? कहा है-
वैरिणा न हि सन्दध्यात्सुश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ३२ ॥”
मनोहर और सन्धिकी इच्छा करनेवाले वैरीसे सन्धि न करे अच्छा तप्त पानीभी अग्निको शान्त करही देता है ॥ ३२ ॥”
वायस आह,-“भोः! त्वया सह दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरं तत् किमनुचितं वदसि,” हिरण्यक आह-“द्विविधं वैरं भवति सहजं कृत्रिमञ्च । तत् सहजवैरी त्वमस्माकम् । उक्तञ्च-
काक बोला,-“तुम्हारे साथ दर्शनभी नहीं है वैर कैसे सो कैसे अनुचित कहतेहो” । हिरण्यक बोला,-“दो प्रकारका वैर होता है ( एक सहज ) स्वाभाविक एक ( कृत्रिम ) कर्मसे किया, सो तुम हमारे स्वाभाविक बैरीहो । कहा है-
कृत्रिमं नाशमभ्येति वैरं द्राक्कृत्रिमैर्गुणैः । प्राणदानं विना वैरं सहजं याति न क्षयम् ॥ ३३ ॥”
कृत्रिम वैर झटही कृत्रिम गुणोंसे जाता रहता है स्वाभाविक वैर प्राणदानके विना नहीं जाता है ॥ ३३ ॥”
वायस आह,-“भो! द्विविधस्य वैरस्य लक्षणं श्रोतुमिच्छामि । तत् कथ्यताम्” । हिरण्यक आह,-‘भोः! कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । तत्तदर्होपकारकरणाद्गच्छति । स्वाभाविकं पुनः कथमपि न गच्छति । तद्यथा नकुलसर्पाणां, शष्पभुङ्नखायुधानां, जलव... ह्योः... दैत्यानां, सारमेयमार्जारणाम्, ईश्वरदरिद्राणां, सप-
( २१६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
त्नीनां, लुब्धकहरिणानां, श्रोत्रियभ्रष्टक्रियाणां, मूर्ख- पण्डितानां, पतिव्रताकुलटानां, सज्जनदुर्जनानाम्। न कश्चित् केनापि व्यापादितः, तथापि प्राणान् सन्ता- पयन्ति।
काक बोला—"भो ! दो प्रकारके बैरके लक्षण सुननेकी इच्छा करता हूं सो कहो" हिरण्यक बोला,—"भो ! जो कारणसे निष्पन्न होजाय वह कृत्रिम है उसके योग्य साधनोंसे वह निवृत्त हो जाता है । और स्वाभाविक फिर किसी प्रकारसे नहीं जाता है । सो जैसा न्योले सर्पका, तृणभोजी नखायुधोंका, जल अग्निका, देव दैत्योंका, कुत्ते बिल्लीका, महान् और दरिद्रीका, सौतोंका, लुब्धक हरिणोंका, वेदपाठी और भ्रष्ट क्रियावालोंका, मूर्ख पंडितोंका, पतिव्रता कुलटाओंका, सज्जन दुर्जनोंका । सो किसीको किसीने मार नहीं डाला तोभी प्राणोंको तो सन्ताप देते हैं ।
वायस आह,— कौआ बोला,—
“कारणान्मित्रतां याति कारणादेति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैरं न धीमता ॥ ३४ ॥
कारणसेही मित्र और कारणसेही शत्रु होजाता है इस कारण बुद्धिमान्को मित्रताही करनी चाहिये वैर नहीं ॥ ३४ ॥
तस्मात् कुरु मया सह समागमं मित्रधर्मार्थम् ।” हिरण्यक आह,—“भोः ! श्रूयतां नीतिसर्वस्वम्-
इस कारण मेरे साथ मित्रधर्म अर्थात् मित्रता करो" हिरण्यक बोला,—"भो ! नीतिका सर्वस्व सुनो-
सकृद्दुष्टमपीष्टं यः पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्लाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३५ ॥
जो एकवारही दुष्ट हुए मित्रके साथ फिर सन्धिकी इच्छा करता है वह मृत्युको ही ग्रहण करता है जैसे गर्भको खच्चरी ॥ ३५ ॥
अथवा गुणवानहं न मे कश्चित् वैरयातनां करिष्यति एतदपि न सम्भाव्यम् । उक्तञ्च-
भाषाटीकासमेतम् । ( २१७ )
अथवा मैं गुणवान्हूं मुझको वैर यातना कुछ नहीं करेगी यह सम्भावना न करनी । कहाहै—
सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिनेः मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिंगलम् अज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः ॥३६॥”
सिंहने व्याकरणके निर्माता पाणिनीके प्रिय प्राणोंको नष्ट किया और मीमांसाके बनानेवाले जैमिनि मुनिको सहसा हाथीने मार डाला और छन्दःशास्त्रके ज्ञाता पिंगलक ऋषिको सागरके किनारे नाकेने निगल लिया, अज्ञानसे आवृतचित्त अति क्रोधी कीटादिको गुणोंसे क्या प्रयोजन है ॥ ३६ ॥”
वायस आह,—“अस्त्येतत तथापि श्रूयताम् । काक बोला,—यह तो योंही है तथापि सुनो—
उपकाराच्च लोकानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणां मैत्री स्याद्दर्शनात्सताम् ॥ ३७ ॥
उपकारसे लोकोंकी निमित्तसे मृगपक्षियोंकी, भय और लोभसे मूर्खोंकी और दर्शन करतेही सत्पुरुषोंकी मित्रता होतीहै ॥ ३७ ॥
मृद्धट इव सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघट इव दुर्भेद्यः सुकरसन्धिश्च ॥ ३८ ॥
मट्टीके घटकी समान सुखसे तोडने योग्य और फिर जुडनेके अयोग्य दुर्जन होता है सुजन सोनेके घडेकी समान दुर्भेद्य और शीघ्र जुड जानेवाला होता है ॥ ३८ ॥
इक्षोरग्रात्क्रमशः पर्वणि यथा रसविशेषः । तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीतानान्तु विपरीता ॥ ३९ ॥
ईखके अग्रभागमें क्रमसे जैसे रसविशेष होता जाता है इसी प्रकार सुजनोंकी मित्रता होती है दुर्जनोंकी इसके विपरीत होती है ॥ ३९ ॥
तथाच— तैसेही—
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ।
( २१८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ ४० ॥
प्रारम्भमें बहुत फिर क्रमसे न्यून, पहले थोडी क्रमसे बढती हुई दिनके पूर्वार्द्ध और परार्धसे भिन्न हुई छायाकी समान दुष्ट और भलोंकी मित्रता होती है॥४०॥
तत् साधुरहमपरं त्वां शपथादिभिर्निर्भयं करिष्यामि” । स आह,-“न मे अस्ति ते शपथैः प्रत्ययः । उक्तञ्च-
सो मै साधु हूं और तुझको शपथादिसे निर्भय करूंगा" वह बोला,- “मुझे शपथका विश्वास नहीं है। कहाहै-
शपथैः सन्धितस्यापि न विश्वासं व्रजेद्विपोः ।
श्रूयते शपथं कृत्वा वृत्रः शक्रेण सूदतः ॥ ४१ ॥
शपथसे सन्धिका प्राप्त हुए शत्रुके विश्वासमें न जाय सुना जाता है कि, शपथ करकेभी इन्द्रने वृत्रासुरको मार डाला ॥ ४१ ॥
न विश्वासं विना शत्रुुर्देवानांमपि सिद्ध्यति ।
विश्वासात्त्रिदशेन्द्रेण दितेर्गर्भो विदारितः ॥ ४२ ॥
विश्वासके बिना शत्रु देवताओंकोभी सिद्ध नहीं होता है, विश्वाससेही इन्द्रने दितिका गर्भ नष्ट करादिया ॥ ४२ ॥
अन्यच्च-
औरभी-
बृहस्पतेरपि प्राज्ञस्तस्मान्नैवात्र विश्वसेत् ।
य इच्छेदात्मनो वृद्धिमायुष्यं च सुखानि च ॥ ४३ ॥
जो बुद्धिमान् अपनी बुद्धि, आयु और सुखकी इच्छा करे वह बृहस्पतिके विश्वासमेंभी न जाय ॥ ४३ ॥
तथाच-
और देखो-
सुसूक्ष्मेणापि रन्ध्रेण प्रविश्याभ्यन्तरं रिपुः ।
नाशयेच्च शनैः पश्चात्प्लवं सलिलपूरवत् ॥ ४४ ॥
शत्रु बहुत सूक्ष्ममार्गसे भीतर प्रवेश कर शनैः २ नाश करे जिस प्रकार जलका पूर शनैः २ भरकर नावको पूर्ण करता है ॥ ४४ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( २१९ )
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ ४५ ॥
अविश्वासीका विश्वास न करे, विश्वासीकाभी बहुत विश्वास न करे, कारण कि, विश्वाससे उत्पन्न हुआ भय मूलसहित नष्ट कर देता है ॥ ४५ ॥
न बध्यते ह्यविश्वस्तो दुर्बलोऽपि बलोत्कटैः ।
विश्वस्ताश्चाशु बध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ ४६ ॥
अविश्वासी दुर्बलकोभी बलवान् बली नहीं बाध सक्ता, विश्वासी बलवान्भी दुर्बलोंसे बाधलिये जाते हैं ॥ ४६ ॥
सुकृत्यं विष्णुगुप्तस्य मित्राप्तिर्भार्गवस्य च ।
बृहस्पतेरविश्वासो नीतिसन्धिस्त्रिधा स्थितः ॥ ४७ ॥
तीन प्रकारकी नीति सधी होती है चाणक्यका सम्यक् कार्यानुष्ठान करना, परशुरामका मित्रलाभ और बृहस्पतिका मत है विश्वास न करना यह तीन प्रकारकी नीतिसंधी है ॥ ४७ ॥
तथाच–
तैसेही–
महताप्यर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रुपु ।
भार्यासु सुविरक्तासु तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ ४८ ॥”
बडे अर्थसार परभी शत्रु का जो विश्वास करता है और विरक्त भार्याका जो विश्वास करता है उनके अन्ततक ही उसका जीवन है ॥ ४८ ॥”-
तच्छ्रुत्वा लघुपतनकोऽपि निरुत्तरः चिन्तयामास । “अहो ! बुद्धिप्रागल्भ्यमस्य नीतिविषये । अथवा स एव अस्योपरि मैत्रीपक्षपातः”। स आह-“भो हिरण्यक !
यह सुन लघुपतनक भी निरुत्तरहो विचारने लगा, “अहो नीतिविषयमें कितनी तीक्ष्ण इसकी बुद्धि है, अथवा वह इसपर मित्रताका पक्षपात है” और बोला-“भो हिरण्यक !
सतां साप्तपदं मैत्रमित्याहुर्विबुधा जनाः ।
तस्मात्त्वं मित्रतां प्राप्तो वचनं मम तच्छृणु ॥ ४९ ॥
( २२० ) पञ्चतन्त्रम् ।
पंडित जन कहते हैं कि, सत्पुरुषोंकी सातपग संग चलनेसेही मित्रता होती है इस कारण मित्रताको प्राप्त हुआ तू मेरा वचन सुन ॥ ४९ ॥
दुर्गस्थेनापि त्वया मया सह नित्यमेव आलापो गुणदोषसुभाषितगोष्ठी कथाः सर्वदा कर्त्तव्या यद्येवं न विश्वसिषि”। तच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि व्यचिन्तयत् । “विदग्धवचनोऽयं दृश्यते लघुपतनकः सत्यवाक्यश्च, तद्युक्तमनेन मैत्रीकरणम् । परं कदाचित् मम दुर्गे चरणपातोऽपि न कार्य्यः । उक्तञ्च-
दुर्गस्थानमें स्थित हुएही तेरा मेरे साथ नित्यही वार्तालाप, गुणदोष सुन्दर वचन गोष्ठीकी कथा सदा करनी चाहिये । जो इस प्रकार विश्वास नहीं करता है तो” यह सुनकर हिरण्यक भी विचारने लगा । “चतुर वचनवाला यह लघुपतनक दिखता है और सत्यवादी है सो इसके साथ मित्रता करना भला है, परन्तु कभी मेरे दुर्गमें चरणभी न रक्खे. कारण कि,—
भीतभीतः पुरा शत्रुर्मन्दं मन्दं विसर्पति ।
भूमौ प्रहेलया पश्चाज्जारहस्तोऽङ्गनास्विब ॥ ५० ॥”
प्रथम भयभीत शत्रु भूमिमे मन्द मन्द चलता है पीछे लीलासे शीघ्रतासे गमन करता है जैसे स्त्रियोंके अंगपर जारका हाथ ॥ ५० ॥”
तच्छ्रुत्वा वायस आह-“भद्र ! एवं भवतु” । ततः प्रभृति द्वौ तौ अपि सुभाषितगोष्ठी सुखमनुभवन्तौ तिष्ठतः । परस्परं कृतोपकारौ कालं नयतः । लघुपतनकोऽपि मांसशकलानि मेध्यानि बलिशेषानि अन्यानि वात्सल्याहृतानि पक्वान्नविशेषाणि हिरण्यकार्थमानयति । हिरण्यकोऽपि तण्डुलान् अन्यांश्च भक्ष्यविशेषान् लघुपतनकार्थं रात्रौ आहृत्य तत्कालायातस्य अर्पयति । अथवा युज्यते द्वयोरपि एतत् । उक्तञ्च-
यह सुन काक बोला-“भद्र ! ऐसाही हो” उस दिनसे लेकर वे दोनों सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभव करते स्थित रहे, लघुपतनक भी मांसखण्ड पवित्र
भाषाटीकासमेतम् । (२२१)
बलिशेष अन्य पदार्थ प्रेमसे लाये हुए विशेष पक्कान्न हिरण्यकके वास्ते लाकर देता, हिरण्यक तन्दुल और भक्ष्यविशेष लघुपतनकके निमित्त रात्रिमें लाकर तत्काल रात्रिमें आये हुएके निमित्त अर्पण करता । अथवा दोनोंकी यह बात युक्त है । कहा है-
ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति ।
भुंक्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ ५१ ॥
देता है, ग्रहण करता है, गुप्त कहता है, पूछता है, भोजन करता खवाता है यह छ. प्रकार प्रीतिका लक्षण है ॥ ५१ ॥
नोपकारं विना प्रीतिः कथंचित्कस्यचिद्भवेत् ।
उपयाचितदानेन यतो देवा अभीष्टदाः ॥ ५२ ॥
कहीं भी किसीकी प्रीति उपकारके बिना नहीं होती है उपयाचित दान (अर्थात् मेरा यह कार्य सिद्ध होगा तो यह दूंगा) से देवता भी अभीष्ट देते हैं ॥ ५२ ॥
तावत्प्रीतिर्भवेल्लोके यावद्दानं प्रदीयते ।
वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम् ॥ ५३ ॥
लोकमें जबतक दान दिया जायगा तभीतक प्रीति होती है बछडा दूधका क्षय देखकर माताको त्याग देता है ॥ ५३ ॥
पश्य दानस्य माहात्म्यं सद्यः प्रत्ययकारकम् ।
यत्प्रभावादपि द्वेषी मित्रतां याति तत्क्षणात् ॥ ५४ ॥
दानका माहात्म्य तत्काल विश्वास दिलानेवालाहै देखो जिसके प्रभावसे द्वेषी उसी क्षण मित्रताको प्राप्त होता है ॥ ५४ ॥
पुत्रादपि प्रियतरं खलु तेन दानं
मन्ये पशोरपि विवेकविवर्जितस्य ।
दत्ते खले तु निखिलं खलु येन दुग्धं
नित्य ददाति महिषी ससुतापि पश्य ॥ ५५ ॥
विवेकवर्जित पशुकोभी दान पुत्रसे अधिकतार प्रिय मानता हू जिससे कि, वेत्य खलके देनेपरभी सपुत्र भैंस पालकको नित्य दूध देती है ॥ ५५ ॥
( २२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
किं बहुना-
बहुत कहनेसे क्या है-
प्रीतिं निरन्तरां कृत्वा दुर्भेद्यां नखमांसवत् ।
मूषको वायसश्चैव गतौ कृत्रिममित्रताम् ॥ ५६ ॥
दुर्भेद्य नख मांसकी समान निरन्तर प्रीति कर देखो मूषक और वायस कृत्रिम मित्रताको प्राप्त हुए ॥ ५६ ॥
एवं स मूषकस्तदुपकाररञ्जितः तथा विश्वस्तो यथा तस्य पक्षमध्ये प्रविष्टः तेन सह सर्वदैव गोष्ठीं करोति । अथ अन्यस्मिन्नहनि वायसोऽश्रुपूर्णनयनः समभ्येत्य सगद्गदं तमुवाच,- “भद्र हिरण्यक ! विरक्तिः सञ्जाता मे सांप्रतं देशस्य अस्य उपरि, तदन्यत्र यास्यामि”। हिरण्यक आह,-“भद्र ! किं विरक्तेः कारणम् ?” स आह,-“भद्र ! श्रूयताम् । अत्र देशे महत्या अनावृष्ट्या दुर्भिक्षं सञ्जातम् । दुर्भिक्षत्वात् जनो बुभुक्षापीडितः कोऽपि बलिमात्रमपि न प्रयच्छति । अपरं गृहे गृहे बुभुक्षितजनैः विहङ्गानां बन्धनाय पाशाः प्रगुणीकृताः सन्ति । अहमपि आयुःशेषतया पाशेन बद्ध उद्धरितोऽस्मि । एतद्विरक्तेः कारणमृतेनाहं विदेशं चलित इति बाष्पमोक्षं करोमि”। हिरण्यक आह-“अथ भवान् क प्रस्थितः?” स आह,-“ अस्ति दक्षिणापथे वनगहनमध्ये महासरः तत्र त्वत्तोऽधिकः परमसुहृत् कूर्मो मन्थरो नाम । स च मे मत्स्यमांसखण्डानि दास्यति तद्भक्षणात् तेन सह सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन् सुखेन कालं नेष्यामि । न अहमत्र विहङ्गानां पाशबन्धनेन क्षयं द्रष्टुमिच्छामि । उक्तञ्च-
इसप्रकार वह मूषक उसके उपकारसे रंजित हुआ ऐसे विश्वासको प्राप्त हुआ कि, उसके सहित सदा गोष्ठी करता। फिर किसी एक दिन काक आंखोंमें आंसूभरे उसके निकट आय गद्गद स्वरसे उससे बोला,-“भद्र हिरण्यक ! इस देशपर अब मुझे वैराग्य हुआ है सो और स्थानमें जाऊंगा”, हिरण्यक बोला,-“भद्र ! वैराग्यका कारण क्या है ?” वह बोला,-“भद्र ! सुनो इस देशमें बड़ी अना-
भाषाटीकासमेतम् । (२२३)
वृष्टिसे दुर्भिक्ष होगयाहै दुर्भिक्षसे भूखसे पीड़ित कोई मनुष्य बलिमात्रभी नहीं देताहै और घरघरमें भूखे जनोंने पक्षियोंके बाधनेको पाशे लगा रक्खेंहैं मैभी आयुके शेष रहनेसे पाशसे बचकर निकल आया, यह वैराग्यका कारण है इससे मैं विदेशको चला इसकारण असू त्यागताहू" । हिरण्यक बोला,-"तो आप कहा जायगे?"वह बोला- "दक्षिणदिशामें गहनवनके मध्यमें बडा सरोवर है। वहा तुमसेभी अधिक परम सुहृत् कूर्म मन्थरक नामवालाहै, वह मुझे मत्स्योंके मासखण्ड देगा । उनको भक्षण करता उसके सग सुन्दर आलापका सुख अनुभव करता सुखसे समय बिताऊगा, मै यहां पक्षियोंकी पाश बघनासे क्षय देखनेको असमर्थ हू । कहाहै-
अनावृष्टिहते देशे शस्ये च प्रलयं गते । धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ॥ ५७ ॥
देशके अनावृष्टिसे क्षय होनेमें; धान्यके नष्ट होनेमें, तथा देशभंग और कुलके क्षयको नहीं देखतेहैं वेही हे तात ! धन्यहैं ॥ ५७ ॥
कोऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ ५८ ॥
समर्थ पुरुषोंको क्या महत्कार्य है, व्यापारियोको क्या दूरहै, विद्वानोको कौनसा विदेशहै और प्रियवादियोंको कौन दूसराहै कोई नहीं है ॥ ५८ ॥
विद्वत्वञ्च नृपत्वञ्च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ ५९ ॥"
विद्वत्ता और राजापन कभी बराबर नहीं होसक्ते राजा अपने देशमें ही पूजित होताहै और विद्वान् सर्वत्र पूजित होताहै ॥ ५९ ॥"
हिरण्यक आह,-"यदि एवं तदहमपि त्वया सह गमिष्यामि । ममापि महद्दुःखं वर्त्तते" । वायस आह,-"भोः! तव किं दुःखम् ? तत्कथय" । हिरण्यक आह,-"भोः ! बहुवक्तव्यमस्ति अत्र विषये । तत्र एव गत्वा सर्वं सविस्तरं कथयिष्यामि" । वायस आह,-"अहं तावत् आकाशगतिः तत्कथं भवतो मया सह गमनम्" । स आह,-"यदि मे प्राणान् रक्षसि तदा स्वपृष्ठमा-
( २२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
रोष्य मां तत्र प्रापयिष्यसि । नान्यथा मम गतिः अस्ति" । तत् श्रुत्वा सानन्दं वायस आह,-"यदि एवं तद्धन्योऽहं यद्भवतापि सह तत्र कालं नयामि। अहं सम्पातादिकान् अष्टौ उड्डीनगतिविशेषान् वेद्मि । तत्समारोह मम पृष्ठं, येन सुखेन त्वां तत्सरः प्रापयामि"। हिरण्यक आह,-"उड्डीनानां नामानि श्रोतुमिच्छामि"। स आह,
हिरण्यक बोला,-"जो ऐसाहै तो मैं भी तुम्हारे साथ जाऊंगा, मुझे भी बडा दुःखहै" काक बोला,-"भो तुमको क्या दुःखहै । सो कहो" हिरण्यक बोला,-"इस विषयमें बहुत कुछ कहनाहै वहीं जाकर सब विस्तारपूर्वक कहूंगा" काक बोला,-"मैं तो आकाशगतिहूं सो आप कैसे मेरे साथ चलोगे" । वह बोला-"यदि मेरे प्राणोंकी रक्षा करताहै तो मुझे भी पीठपर चढाकर अपने साथ लेचल । अन्यथा मेरी गति नहीं है" । यह सुन आनन्दसे वायस बोला,-"जो ऐसाहै तो मैं धन्यहू जो आपके साथमें समयको व्यतीत करूं मैं सम्पातादि आठ उडनेकी गतिविशेष जानताहू । सो मेरी पीठपर चढो जिससे सुखसे तुझे उस सरोवरको प्राप्तकरूं" । हिरण्यकने कहा-"उडनेकी गतियोंके नाम सुननेकी इच्छा करताहू" वह बोला,-
सम्पातं विप्रपातञ्च महापातं निपातनम् । वक्रं तिर्य्यक् तथा चोर्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ॥ ६० ॥"
सम्पात, विप्रपात, महापात, निपात, वक्रगति, तिर्यक्, (तिरछीगति), ऊर्ध्वगति, आठवी लघुसंज्ञक गति ॥ ६० ॥"
तच्छ्रुत्वा हिरण्यकः तत्क्षणादेव तदुपरि समारूढः । सोऽपि शनैः शनैः तमादाय सम्पातोड्डीनप्रस्थितक्रमेण तत्सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनकं मूषकाधिष्ठितं विलोक्य दूरतोऽपि देशकालवित् असामान्यकाकोऽयमिति ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनकोऽपि तीरस्थतरुकोटरे हिरण्यकं मुक्ता शाखाग्रमारुह्य तारस्वरेण प्रोवाच,-"भो मन्थरक ! आगच्छागच्छ तव मित्रमहं लघुपतनको नाम वायसः चिरात्
भाषाटीकासमेतम् । (२२५)
सोत्कण्ठः समायातः । तदागत्य आलगय माम् । उक्तञ्च-
यह सुनकर हिरण्यक उसी क्षण उसके ऊपर चढ बैठा वहभी शनैः शनैः उसको ले सम्पात उडानकी चालके क्रमसे उस सरोवरमें प्राप्त हुआ । लघुपतनकके ऊपर चूहेको अधिष्ठित देख दूरसेही देशकालका ज्ञाता वह मन्थरक कोई बडा काक है ऐसा मानकर जलमें प्रविष्ट हुआ । लघुपतनक भी तटके वृक्षकी खखोडलमें हिरण्यकको छोडकर शाखाके अग्रभागमें आरोहणकर उच्चैस्वरसे बोला—"भो मन्थरक ! आओ आओ ! तेरा मित्र मैं लघुपतनक नाम वायस हू सो आकर मुझे आलिंगनकर । कहाहै—
किं चन्दनैः सकर्पूरैस्तुहिनैः किञ्च शीतलैः ।
सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६१ ॥
चन्दन, कपूर, हिम और शीतल पदार्थसे क्या है घे सब मित्रके शरीरकी सोलहवीं कलाकी बराबर न हैं ॥ ६१ ॥
तथाच-
तैसेही-
केनामृतमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ।
आपदाञ्च परित्राणं शोकसन्तापभेषजम् ॥ ६२ ॥
अमृतकी समान मित्र यह दोनों अक्षर किसने बनायेहैं जो आपत्तिके रक्षक और शोक सन्ताप ( नाशक ) औषधी हैं ॥ ६२ ॥
तच्छ्रुत्वा निपुणतरं परिज्ञाय सत्वरं सलिलान्निष्क्रम्य पुलकिततनुः आनन्दाश्रुपूरितनयनो मन्थरकः प्रोवाच,— "एहि एहि मित्र ! आलिङ्गय माम्, चिरकालात् मया त्वं न सम्यक् परिज्ञातः, तेन अहं सलिलान्तः प्रविष्टः। उक्तञ्च-
यह सुन अधिकतर निपुणजान जलसे निकल पुलकायमान शरीर आनंदके आसू नेत्रमे भर मन्थरक बोला,—"आओ २ मित्र ! मुझे आलिंगनकरो चिरकालमें दर्शन होनेसे मैंने तुझको न जाना इसकारण मैं जलमें प्रविष्ट हुआ। कहा है—
यस्य न ज्ञायते वीर्य्यं न कुलं न विचेष्टितम् ।
न तेन सङ्गतिं कुर्य्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ६३ ॥"
१५
(२२६) पञ्चतन्त्रम् ।
जिसका पराक्रम, कुल और चेष्टा न जाने उसकी संगति नकरे ऐसा बृहस्पतिने कहा है ॥ ६३ ॥"
एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षात् अवतीर्य तमालिङ्गितवान् अथवा साधु चेदमुच्यते–
ऐसा कहनेपर लघुपतनक वृक्षसे उतरकर उसे आलिंगन करता भया । अथवा अच्छा यह कहा है–
अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसम्भवैः ।
चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योऽसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ६४ ॥"
शरीरके धोनेमात्रसे उत्पन्न अमृतके प्रवाहोंसे क्या है, चिरकालमें मित्रका आलिंगन मूल्यवर्जित है ॥ ६४ ॥”
एवं द्वौ अपि तौ विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकितशरीरौ वृक्षादधः समुपविष्टौ प्रोचतुः आत्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिरण्यकोऽपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः । अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह,–“भोः ! कोऽयं मूषकः ? कस्मात् त्वया भक्ष्यभूतोऽपि पृष्ठमारोप्य आनीतः ? तन्न अत्र स्वल्पकारणेन भाव्यम्” । तत् श्रुत्वा लघुपतनक आह,–“भोः! हिरण्यको नाम मूषकोऽयम्, मम सुहृत् द्वितीयमिव जीवितम् । तत् किं बहुना,–
इस प्रकार वे दोनों ही आलिंगनकर परस्पर पुलकित शरीर हो वृक्षके नीच बैठे अपना वृत्तान्त कहने लगे । हिरण्यकभी मंथरको प्रणाम कर वायसके निकट बैठा, तब उसको देखकर मन्थरक लघुपतनकसे बोला–“भो ! यह मूषा कोनहै ? क्यों यह तुमने भक्ष्य पदार्थ अपनी पीठपर बैठाकर लाया है ? सो इसमें लघु कारण न होगा,” यह सुनकर लघुपतनक बोला–,“भो ! यह हिरण्यक मूषोंका राजा है मेरा मित्र दुसरा प्राण है । बहुत कहनेसे क्या है–
पर्ज्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः ।
सिकता रेणवो यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ ६५ ॥
जैसे मेघकी धारा जैसे स्वर्गमें तारे जैसे रेणुकी संख्या नहीं हो सक्ती॥ ६५॥
भाषाटीकासमेतम्। ( २२७ )
गुणसंख्या परित्यक्ता तद्वदस्य महात्मनः ।
परं निर्वेदमापन्नः सम्प्राप्तोऽयं तवान्तिकम् ॥ ६६ ॥”
इसी प्रकार इस महात्माके गुणोंकी संख्या नहीं है यह बहुत निर्वेदको प्राप्त होकर आपके समीप आया है ॥ ६६ ॥”
मन्थरक आह,-“किमस्य वैराग्यकारणम्?” वायस आह,-“पृष्टो मया परमनेन अभिहितम्, यद् बहु वक्तव्य-मस्ति तत् तत्र एव गतः कथयिष्यामि। ममापि न निवे-दितम् । तत् भद्र हिरण्यक ! इदानीं निवेद्यतामुभयोः अपि आवयोः तदात्मनो वैराग्यकारणम्”। सोऽब्रवीत्-
मन्थरक बोला,-“इसके वैराग्यका करण क्या है ?” वायस बोला-“मैंने पूछा था परन्तु इसने कहा इसमे बहुत कुछ कहना है इस कारण वहीं जाकर कहूंगा, मुझसेभी न कहा। सो भद्र हिरण्यक ! इस समय प्रेमी हम दोनोंसे अपने वैराग्यका कारण वर्णन करो” । वह बोला-
कथा १.
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायातनं भगवतः श्रीमहादेवस्य । तत्र च ताम्रचूड़ो नाम परिव्राजकः प्रतिवसतिस्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राणयात्रां समाचरति । भिक्षाशेषञ्च तत्रैव भिक्षापात्रे निधाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते अवलम्ब्य पश्चात् रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूषे च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक् तत्रैव देवतायतने सम्मार्जनोपलेपमण्डनादिकं समाज्ञाप-यति । अन्यस्मिन् अहनि मम बान्धवैः निवेदितम्,-“स्वा-मिन् ! मठायातने सिद्धमन्नं मूषकभयात् तत्रैव भिक्षापात्रे निहितं नागदन्तेऽवलम्बितं तिष्ठति सदा एव, तद् वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति । तत् किं वृथाटनेन अन्यत्र अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुञ्जामहे तव प्रसादात्”। तदाकर्ण्य अहं सकलयूथपरिवृतः तत्क्षणा-देव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन् भिक्षापात्रे समारूढः
( २२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तत्र भक्ष्यविशेषाणि सेवकेभ्यो दत्त्वा पश्चात् स्वयमेव भक्षयामि, सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामि । एवं नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि । परिव्राजकोऽपि यथाशक्ति रक्षति । परं यदा एव निद्रान्तरितो भवति, तदा अहं तत्र आरुह्य आत्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित् तेन मम रक्षणार्थं महान् यत्नः कृतः । जर्जरवंशः समानीतः । तेन सुप्तोऽपि मम भयात् भिक्षापात्रं ताडयति । अहमपि अभक्षितेऽपि अन्ने प्रहारभयात् अपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रिं विग्रहपरस्य कालो व्रजति । अथ अन्यस्मिन्नहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्नामा परिव्राजकः तस्य सुहृत् तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पान्थः प्राघूर्णिकः समायातः, तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानाविधिना सम्भाव्य प्रतिपत्तिपूर्वकमभ्यागतक्रियया नियोजितः । ततश्च रात्रौ एकत्र कुशसंस्तरे द्वौ अपि प्रसुप्तौ धर्मकथां कथयितुमारब्धौ । अथ बृहत्स्फिकथागोष्ठीषु स ताम्रचूडो मूषकत्रासार्थं व्याक्षिप्तमना जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयन् तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति तन्मयः न किञ्चित् उदाहरति । अथ असौ अभ्यागतः परं कोपमुपागतः तमुवाच,- भोः ताम्रचूड ! परिज्ञातः त्वं सम्यक् न सुहृत्, तेन मया सह साह्लादं न जल्पसि । तत् रात्रौ अपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वा अन्यत्र मठे यास्यामि । उक्तञ्च-
दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगर है। उसके थोड़ीही दूर श्रीभगवान् महादेवका मठ है। वहां ताम्रचूड नामक संन्यासी रहताथा । वह नगरमें भिक्षाटन करके प्राणनिर्वाह करता, बची भिक्षा उसी भिक्षा पात्रमें रख उस भिक्षापात्रको खूंटीपर लटका कर फिर रात्रीमें सोजाता । प्रभातमें उसको वहांके कर्मकारोंको देकर भली प्रकार उस देवस्थानमें बुहारी लीपना मंडन आदिकी आज्ञा देता था । किसी एक दिन मेरे बंधुओंने कहा-“हे स्वामी ! इस मठमें सिद्ध अन्न मूषिकके भयसे उसी भिक्षापात्रमें धरा हुआ खूँटीपर टँगा हुआ सदाही है उसे भक्षण करनेको हम समर्थ नहीं हो सकते । स्वामीको कुछ भी
भाषाटीकासमेतम् । ( २२९ )
अगम्य नहीं है । सो आप क्यों वृथा और स्थानमें अटन करते हो । आज हम वहां जाकर आपके प्रसादसे यथेच्छ भोजन करे" यह सुनकर मैं सम्पूर्ण चूहोंके साथ उसी क्षणमें वहा गया और कूदकर उस भिक्षापात्रमें आरूढ हुआ । उसके भक्ष्य पदार्थ सेवकोंको देकर पीछे मैं भी भक्षण करूं । सबकी तृप्ति होनेमें फिर अपने घरमें आऊ । इस प्रकार नित्यही उस अन्नको खाऊ संन्यासी भी यथाशक्ति रक्षा करता था । परन्तु जब वह सोता, तब मै उसपर चढकर आपना काम करूं । एक समय उसने मेरी रक्षाके लिये बडा यत्न किया । फटाबांस लाया, उससे सोतेमे भी मेरे भयसे भिक्षापात्रको ताडन करता मैभी विना अन्नके भक्षण कियेही प्रहारके भयसे वहासे चला जाऊ । इस प्रकार सब रातका समय उसके साथ विग्रह करते बीता । किसी दिन उसके मठमें बृहत्स्फिक् नामवाला सन्यासी उसका मित्र तीर्थयात्रा प्रसंगसे पान्थ अतिथि प्राप्त हुआ । उसको देख प्रत्युत्थान विधिसे सम्भावित कर सन्मान पूर्वक अतिथि सत्कारमें नियुक्त किया । फिर रात्रिमें एकही कुशके बिछोनेमें दोनो लेटे हुए धर्मकथा कहने लगे । तब बृहत्स्फिक्की कथा गोष्ठीमें वह ताम्रचूड मूषेके डरानेमें व्याक्षिप्त मनवाला जर्जरवंशसे भिक्षापात्र ताडन करता हुआ उसको शून्य हुंकारा देताथा परन्तु मूषेके ध्यानसे कुछ नहीं कहता, तब यह अभ्यागत परम क्रोधको प्राप्त हुआ उससे बोला,—"भो ताम्रचूड! अच्छी प्रकार मैंने जाना कि तू हमारा सुहृत् नहीं है इसी कारण आनदसे तू हमसे नहीं बोलता है । सो रात्रिमेंही तुम्हारे मठको त्यागनकर और मठमें जाऊंगा । कहा है—
एह्यागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माच्चिराद्दृश्यसे
कावार्त्ता अतिदुर्बलोऽसि कुशलं प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् ।
एवं ये समुपागतानप्रणयिनः प्रह्लादयन्त्यादरा-
त्तेषां युक्तमशङ्कितेन मनसा हर्म्याणि गन्तुं सदा ॥ ६७ ॥
यहा आओ, बैठो, यह आसन है, किसकारण बहुत दिनोंमें दीखेहो ? क्या वार्ता है ? बहुत दुबले हो ? कुशल है ? मै आपके दर्शनसे कुशलहू इस प्रकार जो प्रेमी आये हुए अपने सुहृदोंको आदरसे आनंदित करते हैं उनके घरमें अशंकित मनसे सदा जाना चाहिये ॥ ६७ ॥
( २३० ) पञ्चतन्त्रम् ।
गृही यत्रागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्यधः । तत्र ये सदने यान्ति ते शृंगरहिता वृषाः ॥ ६८ ॥
जो गृही अपने यहां अतिथिको आया हुआ देखकर दिशाओंको अथवा नीचेको देखता है उनके घर जो जाते हैं वे विना सींगके बैल हैं ॥ ६८ ॥
नाभ्युत्थानक्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुणदोषकथा नैव तत्र हर्म्ये न गम्यते ॥ ६९ ॥
जहां उठनेकी क्रिया नहीं है ( वडेको देख छोटोंका उठना ) मधुर अक्षरोंसे बातचीत नहीं है तथा गुण दोषकी कथा जहां नहीं है उनके स्थानमें जाना उचित नहीं है ॥ ६९ ॥
तदेकमठप्राप्त्या अपि त्वं गर्वितः, त्यक्तः सुहृत्स्नेहः । न एतत् वेत्सि यत् त्वया मठाश्रयव्याजेन नरकोपार्जनं कृतम् । उक्तञ्च–
सो एक मठको प्राप्त होकरभी तू गर्वित हुआ है और सुहृत्का स्नेह त्याग दिया है यह नहीं जानता कि मठ आश्रयके बहानेसे तैंने नरककी प्राप्ति की। कहा है–
नरकाय मतिस्ते चेत्पौरोहित्यं समाचर । वर्षं यावत्किमन्येन मठचिन्तां दिनत्रयम् ॥ ७० ॥
नरक जानेकी इच्छा हो तो पुरोहिती कर्म कर सो एकही वर्ष बहुत है और मठपति होनेकी चिन्तासे तीनही दिनमें नरक होता है ॥ ७० ॥
तन्मूर्ख ! शोचितव्यः त्वं गर्वं गतः । तदहं त्वदीयं मठं परित्यज्य यास्यामि” । अथ तत् श्रुत्वा भयत्रस्तमनाः ताम्रचूडः तमुवाच,–“भो भगवन् ! न त्वत्समोऽन्यो मम सुहृत् कश्चिदस्ति, परं तत् श्रूयतां गोष्ठीशैथिल्यकारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोन्नतस्थाने धृतमपि भिक्षापात्रमुत्प्लुत्य आरोहति भिक्षाशेषञ्च तत्रस्थं भक्षयति। तदभावात् एव मठे मार्जनक्रिया अपि न भवति । तन्मृषकत्रासार्थमेतेन वंशेन भिक्षापात्रं मुहुर्मुहुः ताडयामि नान्यत् कारणमिति । अपरमेतत् कुतूहलं पश्य अस्य दुरात्मनो यन्मार्जारमर्कटा-