भारतकोश
संग्रह पर लौटें

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

( २७८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

प्राण नाश उपस्थित होनेमें जो मित्रका दर्शन हो जाय तो दोनोंही प्रकारसे अर्थात् मित्रके कौशलसे जीवन और मृतक होनेसे उसके संस्कारसे सद्गति दोनोंही सुख होते हैं ॥ १८३ ॥

तत् क्षन्तव्यं यन्मया प्रणयात् सुभाषितगोष्ठीषु अभिहितम् । तथा हिरण्यकमन्थरकौ मम वाक्याद्वाच्यौ-

सो क्षमा करना जो मन प्रणयसे वार्तालापमें यदि कुछ ( अनुचित ) कहा हो और हिरण्यक मन्थरकसेभी मेरी ओरसे कहना-

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि दुरुक्तं यदुदाहृतम् ।
तत्क्षन्तव्यं युवाभ्यां मे कृत्वा प्रीतिपरं मनः ॥ १८४ ॥”

अज्ञान वा ज्ञानसे जो मैंने कभी तुम्हारे वचनको लौट दिया हो सो मेरे ऊपर प्रीति करके तुमको क्षमा करना चाहिये ॥ १८४ ॥”

तत् श्रुत्वा लघुपतनक आह-“भद्र ! न भेतव्यं अस्मद्विधैर्मित्रैर्विद्यमानैः, यावदहं द्रुततरं हिरण्यकं गृहीत्वा आगच्छामि । अपरं ये सत्पुरुषा भवन्ति ते व्यसने न व्याकुलत्वमुपयान्ति । उक्तञ्च-

यह सुनकर लघुपतनक बोला.-“भद्र हमसरीखे मित्रोंके विद्यमान होनेमें भय मतकरो । जबतक मैं शीघ्रतासे हिरण्यकको लेकर आऊं । और जो सत्पुरुष होते हैं वे व्यसन उपस्थित होनेमें घबडाते नहीं हैं । कहा है-

सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे न भीरुत्वम् ।
तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥१८५॥”

जो सम्पत्तिमें हर्ष, विपत्तिमें दुःख, युद्धमें भीरुता नहीं करता है उस तीनों भुवनके तिलक किसी एकही पुत्रको कोई माता उत्पन्न करती है॥१८५॥”

एवमुक्त्वा लघुपतनकः चित्राङ्गं आश्वास्य यत्र हिरण्यकमन्थरकौ तिष्ठतस्तत्र गत्वा सर्वं चित्रांगपाशपतनं कथितवान् । हिरण्यकश्च चित्राङ्गपाशमोक्षणं प्रति कृतनिश्चयं पृष्ठमारोप्य भूयोऽपि सत्वरं चित्रांगसमीपे गतः । सोऽपि मूषकमवलोक्य किञ्चित् जीविताशया संश्लिष्ट आह-

भाषाटीकासमेतम् । ( २७९ )

यह कह लघुपतनक चित्रांगको समझाकर जहा हिरण्यक मन्थरक थे वहा जाकर सम्पूर्ण चित्रागके पाशका बंधन कथन किया। चित्रागके पाश छेदनमें निश्चय करे हुए हिरण्यकको पीठपर चढा कर बहुत शीघ्र चित्रागके समीप गया। वहभी मूषकको देख कुछ जीनेकी आशासे युक्त हो बोला-

"आपन्नाशाय विबुधैः कर्त्तव्याः सुहृदोऽमलाः।
न तरत्यापदं कश्चिद्योऽत्र मित्रविवर्जितः॥ १८६ ॥"

"पंडितोको आपत्तिके नाश करनेको निर्मल सुहृद् करने चाहिये जो मित्रोंसे वर्जित है वह कभी आपत्तिको नहीं तर सक्ता है ॥ १८६ ॥"

हिरण्यक आह,—"भद्र ! त्वं तावत् नीतिशास्त्रज्ञो दक्षमतिः। तत् कथमत्र कूटपाशे पतितः" स आह,—"भो न कालोऽयं विवादस्य। तन्न यावत् स पापात्मा लुब्धकः समभ्येति तावत् द्रुततरं कर्त्तय इमं मत्पादपाशम्"। तदाकर्ण्य विहस्य आह,-हिरण्यकः-"किं मयि अपि समायाते लुब्धकात् विभेषि। ततः शास्त्रं प्रति महती मे विरक्तिः सम्पन्ना यद्भवद्विधा अपि नीतिशास्त्रविदः एनामवस्थां प्राप्नुवन्ति। तेन त्वां पृच्छामि"। स आह-"भद्र ! कर्मणा बुद्धिरपि हन्यते। उक्तञ्च-

हिरण्यक बोला-"भद्र तुम तो नीतिशास्त्रके ज्ञाता चतुर बुद्धिवाले हो। सो किस प्रकार इस कूटपाशमे फसगये" वह बोला,-"भो ! यह समय विवादका नहीं है सो जबतक वह पापात्मा लुब्धक नहीं आता तबतक शीघ्रतासे मेरे चरणोंकी पाशी काटो"। यह सुन हिरण्यक हँसकर बोला-"क्या मेरे आने पर भी लुब्धकसे डरता है। अब शास्त्रसे मुझे बडा भारी विराग प्राप्त हुआ। जो आप सरीखे नीतिशास्त्रके ज्ञाता इस अवस्थाको प्राप्त होते हैं इस कारण तुझसे पूछताहूं"। वह बोला-"भद्र ! कर्मसे बुद्धि क्षीण होजाती है। कहा है-

कृतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् ।
बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ १८७ ॥

कालपाशमें बँधेहुओंकी दैवसे हत चित्तवाले महात्माओंकी बुद्धि भी कुटिलगामिनी होती है ॥ १८७ ॥

( २८० ) पञ्चतन्त्रम् ।

विधात्रा रचिता या सा ललाटेऽक्षरमालिका । न तां मार्जयितुं शक्ताः स्वबुद्ध्याप्यतिपण्डिताः ॥ १८८ ॥”

विधाताने जो अक्षरमाला मस्तकमें लिखदी है पंडित जन उसको अपनी बुद्धिसे कोई मेट नहीं सकता है ॥ १८८ ॥”

एवं तयोः प्रवदतोः सुहृद्व्यसनसन्तप्तहृदयो मन्थरकः शनैः शनैः तं प्रदेशमाजगाम । तं दृष्ट्वा लघुपतनको हिरण्यकमाह- “अहो ! न शोभनमापतितं” । हिरण्यक आह- “किं स लुब्धकः समायाति ?” । स आह- “आस्तां तावत् लुब्धकवार्त्ता । एष मन्थरकः समागच्छति । तत् अनीतिः अनुष्ठिता अनेन यतो वयमपि अस्य कारणात् नूनं व्यापादनं यास्यामो यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति, तदहं तावत् खमुत्पतिष्यामि । त्वं पुनर्बिलं प्रविश्य आत्मानं रक्षिष्यसि । चित्रांगोऽपि वेगेन दिगन्तरं यास्यति । एष पुनर्जंलचरः स्थले कथं भविष्यति इति व्याकुलोऽस्मि” । अत्रान्तरे प्राप्तोऽयं मन्थरकः । हिरण्यक आह- “भद्र ! न युक्तं अनुष्ठितं भवता, यदत्र समायातः तद् भूयोऽपि द्रुततरं गम्यतां, यावत् असौ लुब्धको न समायाति” । मन्थरक आह- “भद्र ! किं करोमि ? न शक्नोमि तत्रस्थो मित्रव्यसनाग्निदाहं सोढुम् । तेनाहमत्रागतः। अथवा साधु इदमुच्यते ।

इस प्रकार उन दोनोंके कथनमें मित्रके दुःखसे तापित हृदय मन्थरकभी शनैः २ उस स्थानमें आया । उसे देख लघुपतनक हिरण्यकसे बोला,- “अहो ! यह अच्छा न हुआ” हिरण्यक बोला,- “क्या वह लुब्धक आया ?” । वह बोला- “व्याधेकी बात तो रहने दो । यह मन्थरक आरहा है । सो अनुचित किया इसने, हम भी इसके कारणसे अवश्य नाशको प्राप्त होंगे यदि वह पापात्मा लुब्धक आगया तो । सो मैं तो आकामें उड जाऊंगा, तू बिलमें प्रवेश कर जायगा, चित्राङ्ग दिशान्तरमें पलायन कर जायगा, इस जलचरकी स्थलमें क्या दशा होगी इस कारण मैं व्याकुल हो रहाहूं” । इसी समय मन्थरक प्राप्त हुआ । हिरण्यक बोला- “भद्र आपने अच्छा नहीं किया, जो यहां आगये,

भाषाटीकासमेतम् । (२८१)

सो बहुत शीघ्रतासे चले जाओ जबतक वह लुब्धक न आवे" मन्थरक बोला,- "भद्र मैं क्या करू ? वहा स्थित हुआ मैं मित्रके दुःखरूपी अग्नि-दाह सहनेको समर्थ नहीं हू। इस कारणसे मैं यहा आगया । अथवा अच्छा कहा है-

दयितजनविप्रयोगो वित्तवियोगश्च केन सह्याः स्युः ।
यदि सुमहौषधकल्पो वयस्यजनसंगमो न स्यात् ॥१८९॥

प्रिय जनोंका वियोग और धनका वियोग कौन सह सकता है। जो यह महौषधिकी समान मित्र जनका सगम न हो ॥ १८९ ॥

वरं प्राणपरित्यागो न वियोगो भवादृशैः ।
प्राणा जन्मान्तरे भूयो न भवन्ति भवद्विधाः ॥ १९० ॥"

प्राण त्यागन करना अच्छा है परन्तु आपसरीखोंका वियोग अच्छा नहीं है। प्राण तो जन्मान्तरमे भी हो सक्ते हैं परन्तु आपसरीखे सुहृद् नहीं मिलते है ॥ १९० ॥"

एवं तस्य प्रवदत आकर्णपूरितशरासनो लुब्धकोऽपि उपागतः, तं दृष्ट्वा मूषकेण तस्य स्नायुपाशस्तत्क्षणात् खण्डितः । अत्रान्तरे चित्रांगः सत्वरं पृष्ठमवलोकयन् प्रधावितः । लघुपतनको वृक्षमारूढः । हिरण्यकश्च समीपवर्ति बिलं प्रविष्टः, अथ असौ लुब्धको मृगगमनात् विषण्णवदनो व्यर्थश्रमः तं मन्थरकं मन्दं मन्दं स्थलमध्ये गच्छन्तं दृष्टवान् अचिन्तयच्च । "यद्यपि कुरंगो धात्रा अपहृतः तथापि अयं कूर्म आहारार्थं सम्पादितः । तदद्य अस्य आमिषेण मे कुटुम्बस्य आहारनिवृत्तिः भविष्याते" एवं विचिन्त्य तं दर्भैः संच्छाद्य धनुषि समारोप्य स्कन्धे कृत्वा गृहं प्रति प्रस्थितः, अत्रान्तरे तं नीयमानमवलोक्य हिरण्यको दुःखाकुलः पर्य्यदेवयत् । "कष्टं भोः ! कष्टमापतितम्-

इस प्रकार उनके वचन कहते कर्णपर्य्यन्त धनुष चढाये लुब्धक भी आया । उसको देखकर मूषकने उसके तातके बधन उसी क्षण छेदन कर दिये । उसी समय चित्राग बहुत शीघ्र पीछे देखता हुआ धावमान हुआ । लघुपतनक पेड़

( २८२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

पर चढगया । हिरण्यक समीपवर्ती बिलमें प्रविष्ट हुआ । तब यह लुब्धक मृगके गमनसे दुःखीमुख व्यर्थश्रम होनेसे उस मन्थरकको मन्द मन्द स्थलमें जाता देखकर विचारने लगा । "यद्यपि विधाताने हरिणको हरण कर लिया है तथापि यह कूर्म भोजनके निमित्त प्राप्त हुआ है । सो आज इसके मांससे हमारे कुटुम्बकी आहारवृत्ति होगी" । ऐसा विचार उसको कुशोंसे बांधकर धनुषपर आरोपण कर कंधेपर रख घरकी ओरको चला । इसी समय उसको ले जाता हुआ देख हिरण्यक दुःखसे व्याकुल हो विलाप करने लगा । "भो ! बड़ा कष्ट आपदा—

एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं
गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
तावद्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥ १९१ ॥

सागरकी समान जबतक एक दुःखके पारको प्राप्त नहीं होता हूं तबतक दूसरा मुझे उपस्थित हुवाहै विपत्तिमें अनर्थकी प्राप्ती बहुत करके होती है॥१९१॥

तावदस्खलितं यावत्सुखं याति समे पथि ।
स्खलिते च समुत्पन्ने विषमञ्च पदे पदे ॥ १९२ ॥

तभीतक नहीं गिरता है जबतक समान मार्गमें गमन करता है और पतन होनेमें पद पदमें विषम मार्गही उपस्थित होता है ॥ १९२ ॥

यन्नम्रं सरलञ्चापि तच्चापत्सु न सीदति ।
धनुर्मित्रं कलत्रं च दुर्लभं शुद्धवंशजम् ॥ १९३ ॥

जो नम्र और सरल है वह आपत्तिमें भी विकारको प्राप्त नहीं होता है, पवित्र कुल ( शुद्धवंश ) से उत्पन्न धनु, मित्र और स्त्री दुर्लभ हैं ( यह आपदा में भी विकृत नहीं होते ) ॥ १९३ ॥

न मातरि न दारेषु न सौदर्ये न चात्मजे ।
विश्रम्भस्तादृशः पुंसां यादृङ्मित्रे निरन्तरे ॥ १९४ ॥

माता, स्त्री, सगेभाई, पुत्रमें भी पुरुषका ऐसा विश्वास नहीं होता जैसा निरन्तर मित्रमें होता है ॥ १९४ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( २८३ )

यदि तावत् कृतान्तेन मे धननाशो विहितः तन्मार्ग- श्रान्तस्य मे विश्रामभूतं मित्रं कस्मात् अपहृतम् ? अपरमपि मित्रं परं मन्थरकसमं न स्यात् । उक्तञ्च-

जो दैवने मेरा धन नाश कर दियाहै तो मार्गमें थके हुए मेरे विश्रामभूत मित्रको क्यों हरण किया? और भी मन्थरकके समान कोई दूसरा मित्र न होगा। कहाहै-

असम्पत्तौ परो लाभो गुह्यस्य कथनं तथा । आपद्विमोक्षणं चैव मित्रस्यैतत्फलत्रयम् ॥ १९५ ॥

निर्धनतामें धनका महान् लाभहै, गुह्य ( रहस्य ) बातका कथन और आपत्ति दूरकरना यहही मित्रताके तीन फलहैं ॥ १९५ ॥

तदस्य पश्चान्नान्यः सुहृत् मे। तत् किं मम उपरि अन- वरतं व्यसनशरैर्वर्षति हन्त विधिः ? यत आदौ ताव- द्वित्तनाशः, ततः परिवारभ्रंशः, ततो देशत्यागः, ततो मित्रवियोग इति । अथवा स्वरूपमेतत् सर्वेषामेव जन्तूनां जीवितधर्मस्य । उक्तंच-

सो इससे अधिक श्रेष्ठ मेरा और कोई मित्र नहीं है सो क्यो मेरे ऊपर निरन्तर दुःखरूपी बाणोकी वर्षा विधाता करता है ? ( हन्त ) खेदहै । जो आदिमें धनका नाश, फिर परिवारभ्रंश, फिर देशत्याग, पीछे मित्रवियोग हुआ । अथवा सम्पूर्ण जन्तुओंको जीवित धर्मका यह लक्षणहीह । कहाहै-

कायः सन्निहितापायः सम्पदः क्षणभंगुराः । समागमाः सापगमाः सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ १९६ ॥

शरीर क्षणमात्रमें विध्वंस होनेवाला है, सम्पत्ति क्षणमात्रमे नाश होनेवाली हैं, सम्पूर्ण देहधारियोंके संयोग वियोगवाले हैं ॥ १९६ ॥

तथाच-
तैसेही-

क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं
धनक्षये दीव्यति जाठराग्निः ।
आपत्सु वैराणि समुल्लसन्ति
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥ १९७ ॥

(२८४) पञ्चतन्त्रम् ।

घाववाले स्थानमें वारंवार प्रहार पडते हैं, धनक्षय होनेसे जठरानल (भूख) दीप्त हो जाताहै, आपत्तिमें बैर प्रगट होतेहैं, छिद्रमें अनेक अनर्थ होतेहैं॥१९७॥

अहो ! साधु उक्तं केनापि- अहो किसीने अच्छा कहाहै-

प्राप्ते भये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १९८ ॥"

भय प्राप्तिमें रक्षा, प्रीति विश्रामके पात्र मित्र यह रत्नरूपी दो अक्षर किसने निर्माण कियेहैं ॥ १९८ ॥"

अत्रान्तरे च आक्रन्दपरौ चित्रांगलघुपतनकौ तत्र एव समायातौ । अथ हिरण्यक आह,-"अहो ! किं वृथा प्रलपितेन । तद्यावदेष मन्थरको दृष्टिगोचरात् न नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्यताम् । इति ।

इसी समय रुदन करते हुए चित्रांग और लघुपतनक उस स्थानमें आये । तब हिरण्यक बोला-"वृथा रुदन करनेसे क्या है सो जबतक यह मन्थरक दृष्टिके सामनेसे न जाय तबतक इसके छुडानेका उपाय करो ।

व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्द्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति ॥ १९९ ॥

जो दुःखको प्राप्त होकर मोहसे केवल रुदनही करताहै उसका रोनाही बढता है वह दुःखके अन्तको प्राप्त नहीं होता ॥ १९९ ॥

केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नयपण्डितैः । तस्योच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ २०० ॥

नीतिमें कुशल पंडितोंने विपत्तिकी एकही मुख्य औषधि कही है उस दुःखके नाश करनेका उपाय करना और विषाद त्यागना ॥ २०० ॥

अन्यच्च- औरभी-

अतीतलाभस्य सुरक्षणार्थं भविष्यलाभस्य च संगमार्थम् ।

भाषाटीकासमेतम् । ( २८५ )

आपत्प्रपन्नस्य च मोक्षणार्थं
यन्मन्त्र्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः ॥ २०१ ॥”

उपार्जित धनकी रक्षाके निमित्त और भविष्य लाभकी प्राप्तिके निमित्त प्राप्त आपत्तिके दूरकरनको जो सम्मति करताहे वही परम मंत्रहे ॥ २०१ ॥”

तच्छ्रुत्वा वायस आह,—“भो ! यदि एवं तत् क्रियतां मद्वचः । एष चित्रांगोऽस्य मार्गे गत्वा किञ्चित् पल्वलमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा पततु । अहमपि अस्य शिरसि समारुह्य मन्दैः चंचुप्रहारैः शिर उल्लेखयिष्यामि । येन असौ दुष्टलुब्धकोऽमुं मृतं मत्वा मम चंचुप्रहरणप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थं परिधाविष्यति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयाणि पाशानि खण्डनीयानि । येन असौ मन्थरो द्रुततरं पल्वलं प्रविशति” । चित्रांग आह,—“भो ! भद्रोऽयं त्वया दृष्टो मन्त्रः नूनं मन्थरोऽयं मुक्तो मन्तव्य इति ।

उक्तञ्च—

यह सुनकर काक बोला-“भो ! यदि ऐसाहै तो मेरा वचन मानो। यह चित्राग इसके मार्गमें प्राप्त होकर किसी अल्प सरोवरके निकट प्राप्त हो उसके किनारे चेतनारहित हो गिरजाय । मैं भी इसके शिरपर चढ मन्द २ चंचु प्रहारसे शिरको (कुरेडू) खुजाऊ । जिससे यह दुष्ट लुब्धक इसको मराहुआ मानकर मेरी चोंचप्रहारके विश्वाससे (कि यह मरगया है) मन्थरकको पृथ्वीपर छोडकर मृगके निमित्त धावमान होगा । इसी अवसरमें तुम कुशके पाश खंडित कर देना । जिससे यह मन्थरक शीघ्रतासे छोटे सरोवरमें प्रवेशकर जायगा”। चित्रांग बोला-“भो ! अच्छा यह तुमने मंत्र विचारा अवश्य ही अब मन्थरकको छुटा हुआ जानो । कहाहै-

“सिद्धं वा यदि वाऽसिद्धं चित्तोत्साहो निवेदयेत् ।
प्रथमं सर्वजन्तूनां तत्प्राज्ञो वेत्ति नेतरः ॥ २०२ ॥

सिद्ध या असिद्ध कार्यको चित्तका उत्साहही पहिले सब प्राणियोंको सूचना दे देताहै बुद्धिमान् उसको जान लेतहूँ अन्य पुरुष नहीं ॥ २०२ ॥

( २८६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

तद् एवं क्रियताम्" इति । तथा अनुष्ठिते स लुब्धकः तथा एव मार्गासन्नपल्वलतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमपश्यत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचिन्तयत् । “नूनं पाशबन्धनवेदनया वराकोऽयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं त्रोटयित्वा कथमपि एतद्वनान्तरं यावत् प्रविष्टः तावन्मृतः तद्वश्योऽयं मे कच्छपः सुनियन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृह्णामि" इति । इति अवधार्य्य कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगमुपादद्रवत् । एतस्मिन्नन्तरे हिरण्यकेन वज्रोपमदंष्ट्राप्रहरणेन तद्दर्भवेष्टनं खण्डशः कृतम् । मन्थरकोऽपि तृणमध्यात् निष्क्रम्य समीपवर्त्तिनं पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोऽपि अप्राप्तस्यापि तस्य तले उत्थाय वायसेन सह पलायितः । एतस्मिन्नन्तरे विलक्षो विषादपरो लुब्धको निवृत्तो यावत् पश्यति तावत् कच्छपोऽपि गतः । ततश्च तत्र उपविश्य इमं श्लोकमपठत्—

सो ऐसाही करो" । ऐसा करनेपर वह लुब्धक वैसेही मार्गमें आते हुए छोटे सरोवरके किनारे चित्रांगको कौए सहित देखता भया । उसको देख प्रसन्नहो विचारने लगा । "अवश्यही पाशबंधनके दुःखसे यह क्षुद्रमृग कुछ अवशेष जीवनवाला पाश छेदनकर किसी प्रकार इसी वनान्तरमें ज्योंही प्राप्त हुआ कि, त्योंही मरगया सो सम्यक् बद्ध होनेसे यह कच्छप तौ मेरे वशमेंहै । सो अब इस (मृग) को भी ग्रहण करूं" । ऐसा विचार कछुएको पृथ्वीमें पटक मृगकी ओर धावमान हुआ । इसी समय हिरण्यकने वज्रकी समान डाढोंके प्रहारसे वह कुशका बंधन खण्ड खण्ड करदिया । मन्थरकभी तृणके मध्यसे निकलकर समीपवर्ती अल्पसरोवरमें प्रविष्ट हुआ । चित्रांगभी उसकेन पहुंचते २ पृथ्वीतलसे उठकर काकके साथ पलायन करगया । इसी प्रकार विलक्ष (विस्मित, वा लज्जित) विषादको प्राप्त हुआ लुब्धक लौटकर जबतक देखताहै तबतक कच्छपभी गया । तब वहां बैठकर यह श्लोक पढने लगा—

श्रान्तो बन्धनमप्ययं गुरुमृगस्तावत्त्वया मे हतः सम्प्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तावद्देशतः ।

भाषाटीकासमेतम् । ( २८७ )

क्षुत्क्षामोऽत्र वने भ्रमामि शिशुकैस्त्यक्तः समं भार्य्यया यच्चान्यन्न कृतं कृतान्त कुरु ते तच्चापि सह्यं मया ॥२०३॥”

हे कृतान्त ! बन्धनमे प्राप्त हुआभी बडा मृग तैने मेरा हरण कर लिया, और प्राप्त आ यह कच्छपभी तुम्हारी आज्ञासे निश्चित नष्ट होगया। अब क्षुधासे घबराया हुआ इस वनमें भार्य्यापुत्रसे त्यागन किया हुआ भ्रमण करता हूँ जो और अनिष्ट नहीं किया सोभी कर वह मैं तेरा सब सहन करलूगा ॥ २०३ ॥

एवं बहुविधं विलप्य स्वगृहं गतः । अथ तस्मिन्व्याधे दूरतरं गते सर्वेऽपि ते काककूर्ममृगमूषकाः परमानन्दभाजः परस्परमालिङ्ग्य पुनर्जातमिव आत्मानं मन्यमानाः तदेव सरः सम्प्राप्य महासुखेन सुभाषितकथागोष्ठीविनोदेन कालं नयन्ति स्म । एवं ज्ञात्वा विवेकिना मित्रसंग्रहः कार्य्यः । न च मित्रेण सह व्याजेन वर्त्तितव्यम् । इति । उक्तञ्च यतः-

इस प्रकार अनेक विधि विलाप कर अपने घर गया ! तब उस व्याधके अति दूर जानेपर वे काक कूर्म मृग मूषक परमानन्दको प्राप्त हुए परस्पर आलिङ्गन कर अपनेको पुनः जन्मवाला मानकर उसी अपने सरोवरको प्राप्तहो महासुखपूर्वक सुवचन कथा गोष्ठीके आनंदसे समयको बिताते भये । ऐसा जानकर बुद्धिमान्‌को मित्रोंका संग्रह करना चाहिये मित्रके संग कपटसे वर्तना न चाहिये । कहा है कारण-

यो मित्राणि करोत्यत्र न कौटिल्येन वर्तते । तैः समं न पराभूतिं सम्प्राप्नोति कथञ्चन ॥ २०४ ॥

इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके मित्रसम्प्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्र समाप्तम् ।

जो इस संसारमे मित्र करता है और उनके साथ कुटिलतासे नहीं वर्तता है वह उनके साथ कभी पराभवको प्राप्त नहीं होता है ॥ २०४ ॥

इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके पण्डितज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां मित्रसम्प्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रं सम्पूर्णम् ॥

तृतीय तन्त्र : काकोलूकीयम्

अथ काकोलूकीयं तृतीयं तन्त्रम्।

अथ इदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् । तस्य अयमाद्यः श्लोकः-

भाषाटीकासहित यह तीसरा तंत्र काकोलूकीय नामक प्रारंभ किया जाता है जिसकी आदिमें यह श्लोक है-

न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य ।
दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णां काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥१॥

प्रथम विरोध किये और पीछे मित्रताको प्राप्त हुए शत्रु का विश्वास नहीं करना चाहिये उलूकसे पूर्ण गुहाको काकद्वारा अग्नि दी हुई देखो ॥ १ ॥

तद्यथा अनुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य समीपस्थः अनेकशाखासनाथोऽतिघनतरपत्रच्छदो न्यग्रोधपादपोऽस्ति, तत्र च मेघवर्णो नाम वायसराजोऽनेककाकपरिवारः प्रतिवसति स्म । स तत्र विहितदुर्गरचनः सपरिजनः कालं नयति स्म । तथा अन्योऽरिमर्दनो नाम उलूकराजोऽसंख्योल्कपरिवारो गिरिगुहादुर्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । स च रात्रौ अभ्येत्य सदा एव तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात् परिभ्रमति । अथ उलूकराजः पूर्वविरोधवशाद्यं कञ्चिद्वायसं समासादयति तं व्यापाद्य गच्छति । एवं नित्याभिगमनात् शनैः शनैः तत् न्यग्रोधपादपदुर्गं तेन समन्तात् निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्येवम् !
उक्तञ्च-

सो ऐसा सुना जाता है । दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगर है । उसके निकट अनेक शाखावाला अति घने पत्तोंसे व्याप्त न्यग्रोधका वृक्ष है । वहां मेघवर्णनाम काकोंका राजा अनेक काकोंके साथ रहताथा । वह वहां दुर्ग रचना किये कुटुम्बसहित समय बिताताथा । और दूसरा अरिमर्दन नाम उलूकराज असंख्य उलूकोंके सहित पर्वतकी गुहाके दुर्गमे आश्रय किये रहताथा । वह

भाषाटीकासमेतम्। (२८९)

रात्रिमें आकर सदाही उस न्यग्रोधके चारों ओर घूमताथा । और यह उलूकराज पूर्व विरोधके वशसे जिस किसी वायसको पाता उसे मार जाता इस प्रकार नित्यके आगमनसे शनैः २ वह न्यग्रोधका वृक्ष सब ओरसे उसने वायसरहित कर दिया अथवा ऐसा होताही है, यह कहा भी है-

य उपेक्षेत शत्रुं स्वं प्रसरन्तं यदृच्छया । रोगं चालस्यसंयुक्तः स शनैस्तेन हन्यते ॥ २ ॥

जो अपनी इच्छासे वृद्धिको प्राप्त हुए शत्रु और रोगकी उपेक्षा करताहै। आलस्य युक्त रहता हे वह शनै. २ उससे हनन होता है ॥ २ ॥

तथाच- तैसेही-

जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिश्च प्रशमं नयेत् । अतिपुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ ३ ॥

जो उत्पन्न होतेही शत्रु और व्याधीको शान्त नहीं करता है अति पुष्ट अंग होकरभी पीछे वह उसीसे मारा जाता है ॥ ३ ॥

अथ अन्येद्युः स वायसराजो सर्वान् वायससचिवानाहूय प्रोवाच-“भो ! उत्कटः तावदस्माकं शत्रुः उद्यम सम्पन्नश्च कालवशात् नित्यमेव निशागमे समेत्य अस्मत्पक्षकदंनं करोति, तत् कथमस्य प्रतिविधानम् ? वयं तावद्रात्रौ न पश्यामः । न च तस्य दिवा दुर्गं बिजानीमः येन गत्वा प्रहरामः। तदत्र विषये किं युज्यते,सन्धिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावानामेकतमस्य क्रियमाणस्य । तद्विचार्य्य शीघ्रं कथयन्तु भवन्तः'’अथ ते प्रोचुः-“युक्तमभिहितं देवेन यद्वा एष प्रश्नः कृतः । उक्तञ्च-

तब और दिन वह काकराज सम्पूर्ण वायस मन्त्रियोंको बुलाकर बोला,-"भो हमारा शत्रु तो बडा बली और उद्यम सम्पन्न है । कालवशसे नित्यही रात्रिमें आकर हमारी जातिका नाश करताहै, सो किस प्रकार इसका प्रतिकार करें। हम तो रात्रिमें देख नहीं सक्ते और दिनमें उसके दुर्गको नहीं जानते जिससे

१९

( २९० ) पञ्चतन्त्रम् ।

जाकर प्रहार करें । सो इस विषयमें क्या करें सन्धि, विग्रह, यान ( चढाई ), आसन, संश्रय, द्वैधीभावमेंसे कोई एकका आश्रय करो । सो विचार कर आप शीघ्र कहो" तब वे बोले- "आपने युक्तही कहा है जो ऐसा प्रश्न किया । कहाहै-

अपृष्टेनापि वक्तव्यं सचिवेनात्र किञ्चन । पृष्टेन तु ऋतं पथ्यं वाच्यञ्च प्रियमप्रियम् ॥ ४ ॥

इस जगतमें श्रेष्ठमंत्रीको बिना पूछे भी कुछ कहना चाहिये और पूछनेपर सत्य हितकारक प्रिय अप्रिय कहनाही चाहिये ॥ ४ ॥

यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । सुमन्त्री प्रियवक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतः ॥ ५ ॥

जो पूछनेपर परिणाममें सुखदायक हितके वचन नहीं कहता है वह सुमन्त्री प्रियवक्ता केवल शत्रु जानना ॥ ५ ॥

तस्मादेकान्तमासाद्य कार्यो मन्त्रो महीपतेः । येन तस्य वयं कुर्मो निर्णयं कारणं तथा ॥ ६ ॥"

इस कारण एकान्त स्थानको प्राप्त होकर राजाको सम्मति करनी चाहिये जिससे हम उस मंत्रका निर्णय तथा कारण कर सकें ॥ ६ ॥"

अथ स मेघवर्णः अन्वयागतोज्जीवि-सञ्जीवि-अनुजीवि-प्रजीवि-चिरञ्जीविनाम्नः पंच सचिवान् प्रत्येकं प्रष्टुमारब्धः । तत्र एतेषामादौ तावदुज्जीविनं पृष्टवान्- "भद्र ! एवं स्थिते किं मन्यते भवान्?"। स आह- "राजन्! बलवता सह विग्रहो न कार्य्यः । यथा स बलवान् कालप्रहर्त्ता च । उक्तञ्च- यतः-

तब वह मेघवर्ण वंशक्रमसे प्राप्त हुए उज्जीवि, संजीवि, अनुजीवि, प्रजीवि, और चिरंजीवि नामवाले पांच मंत्रियोंमें प्रत्येकसे पूछने लगा । तहां पहिले उज्जीविसे पूछा- "हे भद्र ! ऐसा उपस्थित होनेमे आप क्या मानते हो?" । वह बोला- "राजन् बलवानके साथ विग्रह करना उचित नहीं, क्यों कि वह बलवान् समय-पर प्रहार करता है । कहा है कि-

बलीयसे प्रणमतां काले प्रहरतामपि । सम्पदोनोपगच्छन्ति प्रतीपमिव निम्नगाः ॥ ७ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२९१)

बलवान् शत्रुको प्रणामसे सान्त्वना करनेवाले तथा समयपर प्रहार करनेवाले मनुष्योंकी सम्पत्ति निम्नवाहिनी नदीकी समान प्रतिकूल होकरभी नष्ट नहीं होतीहै ॥ ७ ॥

तथाच—
तैसेही—

सन्त्याज्यो धार्मिकश्चार्यो भ्रातृसंघातवान्बली ।
अनेकविजयी चैव सन्धेयः स रिपुर्भवेत् ॥ ८ ॥

धर्मात्मा श्रेष्ठ बहुत भाइयोंसे युक्त बली बहुतसे संग्रामका जीतनेवाला शत्रु त्यागना चाहिये अर्थात् उससे विग्रह न करे ॥ ८ ॥

सन्धिः कार्योऽप्यनार्येण विज्ञाय प्राणसंशयम् ।
प्राणैः संरक्षितैः सर्वं यतो भवति रक्षितम् ॥ ९ ॥

प्राणसंशय प्राप्त होनेपर अनार्यके साथभी संधि करना उचित है क्योंकि प्राणरक्षासे सबकी रक्षा होती है ॥ ९ ॥

येन अनेकयुद्धविजयी स तेन विशेषात् सन्दधनीयः ।

उक्तञ्च—
जिससे कि वह अनेक युद्ध विजयी है इस कारण उससे संधि करलो । कहाहै कि—

अनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति ।
तत्प्रभावेण तस्याशु वशं गच्छन्त्यरातयः ॥ १० ॥

अनेक युद्धविजयीकी जिससे संधि होजातीहै उसके प्रभावसे बहुतसे शत्रु उसके आधीन होजाते हैं ॥ १० ॥

सन्धिमिच्छेत्समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि ।
न हि सांशयिकं कुर्यादित्यवाच बृहस्पतिः ॥ ११ ॥

जो युद्धके विजयमें सन्देह हो तो समानसेभी संधि करले परन्तु संदिग्ध कार्य न करे ऐसा बृहस्पतिने कहा है ॥ ११ ॥

सन्दिग्धो विजयो युद्धे जनानामिह युध्यताम् ।
उपायत्रितयादूर्द्धं तस्माद्युद्धं समाचरेत् ॥ १२ ॥

( २९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

युद्ध करनेवाले जनोंको युद्धमें संदेह रहता है इसकी योजना साम, दान, भेद तनि उपायोंके पश्चात्‌ही करे ॥ १२ ॥

असन्दधानो मानाद्यः समानेनापि हतो भृशम् ।
आमकुम्भ इवान्येन करोत्युभयसंक्षयम् ॥ १३ ॥

जो अभिमानसे संधि न करके समानसे अत्यन्त ताडित होताहै, वह कच्चे घडेकी समान दोनों ( मान और प्राण ) सेही ध्वंस होताहै ॥ १३ ॥

समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे ।
दृष्टकुम्भं यथा भित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ १४ ॥

समर्थके साथ दुर्बलको युद्ध मृत्युके लियेही होताहै शक्तिमान् पाषाण घटकी समान दुर्बलको तोडकर आप स्थित रहता है ॥ १४ ॥

अन्यच्च—
औरभी—

भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् ।
नास्त्येकमपि यद्येषां विग्रहं न समाचरेत् ॥ १५ ॥

पृथ्वी मित्र वा सुवर्ण यह विग्रहके तिन फल हैं जो इनमेंसे एकभी न हो तो विग्रह न करे ॥ १५ ॥

खनन्नाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् ।
प्राप्नोति नखभङ्गं वा फलं वा मूषको भवेत् ॥ १६ ॥

सिंह यदि पत्थरसे निर्मित चूहेकी बिल खोदे तो नख टूटनेको प्राप्त होता है वा मूषिक लाभका फल होता है ॥ १६ ॥

तस्मान्न स्यात्फलं यत्र दुष्टं युद्धन्तु केवलम् ।
न तत्स्वयं समुत्पाद्यं कर्त्तव्यं न कथञ्चन ॥ १७ ॥

इस कारण जहां कुछ फल नहो और केवल दुष्ट युद्धही हो तो उस कार्यको स्वयं उठाना उचित नहीं है ॥ १७ ॥

बलीयसा समाक्रान्तो वैतसीं वृत्तिमाचरेत् ।
वाञ्छन्नभ्रंशिनीं लक्ष्मीं न भौजङ्गीं कदाचन ॥ १८ ॥

बलवान्से आक्रान्त होनेमें वेतससम्बन्धी वृत्तिको अवलम्बन करे जो अक्षय लक्ष्मीकी इच्छा करे न कि सर्पकी समान चंचल ॥ १८ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( २९३ )

कुर्व्वन्हि वैतसीं वृत्तिं प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।
भुजङ्गवृत्तिमापन्नो वधमर्हति केवलम् ॥ १९ ॥

वेतसी वृत्तिको प्राप्त होकर बडी लक्ष्मीको प्राप्त होता है, भुजगवृत्तिको प्राप्त होकर केवल वधके योग्य होता है ॥ १९ ॥

कौर्म संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् ।
काले काले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २० ॥

सकोचको प्राप्त होकर कूर्मवृत्तिके समान प्रहारोकोभी सहन करे समय २ पर कृष्ण सर्पकी समान बुद्धिमान् उठे ॥ २० ॥

आगतं विग्रहं मत्वा सुसाम्ना प्रशमं नयेत् ।
विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्व्रभसञ्च समुत्सृजेत् ॥ २१ ॥

आये हुए विग्रहको देखकर बुद्धिमान् सामउपायसे शान्त करे विजयके अनित्य होनेमें वेग (युद्धके उद्योग) को त्याग दे ॥ २१ ॥

तथाच-
तैसेही-

बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् ।
प्रतिवातं न हि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ २२ ॥”

बलवान्के संग युद्ध करना चाहिये इसमें दृष्टान्त नहीं है कभी मेघ पवनके सामने नहीं आते हैं ॥ २२ ॥”

एवमुज्जीवी साममन्त्रं सन्धिकारं कृतवान् । अथ तच्छ्रुत्वा सञ्जीवनमाह,-“भद्र ! तव अभिप्रायमपि श्रोतुमिच्छामि” । स आह,-“देव ! न मम एतत् प्रतिभाति यच्छत्रुणा सह सन्धिः क्रियते । उक्तञ्च यतः-

इस प्रकार उज्जीवीने साममन्त्रसे सम्मति करनेको समर्थन किया । यह सुनकर सञ्जीवीसे बोला,-“भद्र ! तुम्हारे अभिप्रायके सुननेकी इच्छा करता हूँ” । वह बोला-“देव ! मुझे यह बात अच्छी नहीं लगती जो शत्रुके साथ संधि कीजावे । कारण कहा है-

शत्रुना न हि सन्दध्यात्सुश्लिष्टेनापि सन्धिना ।
सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २३ ॥

( २९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

सुमधुर संधिंकी इच्छा करनेवाले शत्रुसेभी संधि न करे क्योंकि तत्ता पानीभी अग्निको शान्तही कर देता है ॥ २३ ॥

अपरं च स क्रूरोऽत्यन्तलुब्धो धर्मरहितः । तत् त्वया विशेषात् न सन्धेयः । उक्तञ्च यतः—

औरभी वह क्रूर अत्यन्त लोभी धर्मरहित है विशेषकर सन्धिके योग्य नहीं। कारण कहा है—

सत्यधर्मविहीनेन न सन्दध्यात्कथञ्चन । सुसन्धितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ २४ ॥

सत्य धर्मसे हीनके साथ कभी सन्धि नहीं करनी चाहिये अच्छी प्रकार संधी किया हुआ असाधु होनेसे शीघ्र विकारको प्राप्त होता है ॥ २४ ॥

तस्मात् तेन सह योद्धव्यमिति मे मतिः । उक्तञ्च यतः—

इस कारण उसके साथ युद्ध करना चाहिये ऐसी मेरी मति है। कहा है कि—

क्रूरो लुब्धोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो युद्धावमन्ता च सुखोच्छेद्यो भवेद्रिपुः ॥ २५ ॥

खोटा, लोभी, आलसी, असत्यवादी, प्रमादी, डरपोक, चंचल, मूढ, युद्धमें उत्साह न करनेवाला शत्रु सुखसे नाशके योग्य होता है ॥ २५ ॥

अपरं तेन पराभूता वयम् । तद्यदि सन्धानकीर्त्तनं करिष्यामः स भूयोऽत्यन्तं कोपं करिष्यति । उक्तञ्च—

और उसने हमारा तिरस्कार किया है। सो यदि संधि होनेकी बात करेंगे तो वह फिर अत्यन्त क्रोध करेगा। कहा है—

चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया । स्वेद्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिंचति ॥ २६ ॥

जो शत्रु चौथे उपाय (युद्ध) से साध्य होनेके योग्यहो उससे साम प्रयोग करना कोपवृद्धिका कारण है, पसीनेसे साध्य नवीन ज्वरको कौन बुद्धिमान् जलसे सींचता है ? ॥ २६ ॥

सामवादाः सकोपस्य शत्रोः प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ २७ ॥

क्रोधित शत्रुसे साम वचन कहना उसके क्रोधका बढाना है, और तप्ते घृतमें एक साथ जल बिन्दु डालनेकी समान है ॥ २७ ॥

भाषाटीकासमेतम्। (२९५)

यदेव एतद्वदति रिपुर्बलवान् तदप्यकारणम्। उक्तञ्च यतः- जो ऐसा है यह कहते हैं कि शत्रु बलवान् है यहभी अकारण है। कहा है कि-

सोत्साहशक्तिसम्पन्नो हन्याच्छत्रुं लघुर्गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागे सुसाम्राज्यं प्रपद्यते ॥ २८ ॥

उत्साह शक्तिसे सम्पन्न क्षुद्र मनुष्यभी बडे शत्रुको मार सकता है, जैसे छोटे देहवाला सिंह बडे देहवाले हाथीपर स्वामित्व कर लेता है ॥ २८ ॥

मायया शत्रवो वध्या अवध्याः स्युर्बलेन ये । यथा स्त्रीरूपमास्थाय हतो भीमेन कीचकः ॥ २९ ॥

जो शत्रु बलसे अवध्यहो तो मायासे उनको वशमें करे जैसे स्त्रीरूप धारण कर भीमसेनने कीचकको मारा ॥ २९ ॥

तथाच-
तैसेही-

मृत्योरिवोग्रदण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । शष्पतुल्यं हि मन्यन्ते दयालुं रिपवो नृपम् ॥ ३० ॥

मृत्युकी समान उग्रदण्डवाले राजाके वशमें शत्रु होजाते हैं और दयालु राजाको शत्रु तृणकी समान मानते हैं ॥ ३० ॥

न याति शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसा । वृथा जातेन किं तेन मातुर्यौवनहारिणा ॥ ३१ ॥

जिसके तेजस्वी तेजसे तेजशत्रुका तेज शान्त नहीं होजाता है उस माताके यौवन हरनेवालेको वृथा उत्पन्न होनेसे क्या लाभ है? ॥ ३१ ॥

या लक्ष्मीनार्वनुलिप्तांगी वैरीशोणितकुंकुमैः । कान्तापि मनसः प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम् ॥ ३२ ॥

जो लक्ष्मी शत्रुओंके रुधिररूपी कुमकुमसे अनुलिप्त अंगवाली नहीं है वह मनोहर होकरभी वीरोंके मनको आनंद नहीं देती ॥ ३२ ॥

रिपुरक्तेन संसिक्तारिस्त्रीनेत्राम्बुभिस्तथा । न भूमिर्यस्य भूपस्य का श्लाघा तस्य जीवने ॥ ३३ ॥"

शत्रुके रुधिरसे तथा शत्रुओंकी स्त्रियोंके नेत्रोंके जलसे जिस राजाकी भूमि नहीं सींची गई उसके जीनेसे क्या श्लाघा है ॥ ३३ ॥"

( २९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

एवं सञ्जीवी विग्रहमन्त्रं विज्ञापयामास । अथ तच्छ्रुत्वा अनुजीविनमपृच्छत्-“भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं निवेदय” । सोऽब्रवीत्-“देव ! दुष्टः स बलाधिको निर्मर्यादश्च तत् तेन सह सन्धिविग्रहौ न युक्तौ केवलं यानमर्हं स्यातामुक्तञ्च-

इस प्रकार संजीवीने विग्रह मंत्रकी सम्मति कही । यह सुन (उसने) अनुजीवीसे पूछा ! “भद्र ! तुमभी अपने अभिप्रायको कहो” । वह बोला-“देव ! वह दुष्ट अधिक बली और मर्यादा रहित है । उसके साथ संधि विग्रह युक्त नहीं केवल यानही योग्य है । कहा है-

बलोत्कटेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च ।
न सन्धिविग्रहौ नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३४ ॥

बलसे उत्कट, दुष्ट मर्यादा रहित शत्रुसे यानके बिना संधि विग्रह पूजित नहीं है ॥ ३४ ॥

द्विधाकारं भवेद्यानं भयत्रस्तपरक्षणम् ।
एकमन्यज्जिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३५ ॥

दो प्रकारका यान होता है एक तो भयसे व्याकुल हुएकी रक्षा करनी दूसरे जीतनेकी इच्छा करनेवालेको शत्रुके प्रति यात्रा करनी ॥ ३५ ॥

कार्त्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते ।
यानमुत्कृष्टवीर्य्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ॥ ३६ ॥

कार्त्तिक अथवा चैत्रमें जीतनेवालेको यात्रा करनी श्रेष्ठ है बलवान्‌कोही शत्रुके देशमें गमन करना उचित है अन्यथा नहीं ॥ ३६ ॥

अवस्कन्दप्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्त्तिताः ।
व्यसने वर्त्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३७ ॥

व्यसनमें प्राप्त हुए और छिद्रताको प्राप्त हुए शत्रुपर आक्रमण करनेके सम्पूर्ण काल कहे हैं ॥ ३७ ॥

स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शूरैश्चाप्तैर्महाबलैः ।
परदेशं ततो गच्छेत्प्रणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ३८ ॥

अपने स्थानको विश्वस्त शूर महाबलियोंसे दृढ करके आगे दूतोंको करके परदेशको गमन करे ॥ ३८ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२९७)

अज्ञातविविधासारतोयशस्यो व्रजेत्तु यः ।
परराष्ट्रं स नो भूयः स्वराष्ट्रमधिगच्छति ॥ ३९ ॥

सुहृद्दल, जल, खेती इनको बिना जाने जो परपुरुषके राज्यमें चढ जाता है वह फिर अपने राज्यमें नहीं आता है ॥ ३९ ॥

तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् ।

सो तुम्हारा यहासे पयानही करना युक्त है ।

अन्यच्च-
औरभी-

न विग्रहं न सन्धानं बलिना तेन पापिना ।
कार्यलाभमपेक्ष्यापसरणं क्रियते बुधैः ॥ ४० ॥

उस पापी बलीके सग विग्रह और सधि करनी नहीं चाहिये कार्यके लाभको देखकर पडितको अपसरण करना चाहिये ॥ ४० ॥

उक्तञ्च यतः-
कारण कहा है-

यदपसरति मेषः कारणं तत्प्रहर्तुं
मृगपतिरपि कोपात्संकुचत्युत्पतिष्णुः ।
हृदयविहितवैरा गूढमन्त्रोपचाराः
किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ॥ ४१ ॥

जो मेष अपसरण करता है इसमें शत्रुको प्रहार करनेकाही कारण है, सिंहभी क्रोधसे जब हाथीके ऊपरको धावमान होता है तब सकुचित होता है, हृदयमें वैर रखनेवाले गूढ मन्त्रके उपचारवाले महात्मा बुद्धिमान् कुछ विचारसेही शत्रुओंके उपद्रव सहन करते हैं ॥ ४१ ॥

अन्यच्च-
औरभी-

बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोति यः ।
युधिष्ठिर इवाप्नोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४२ ॥

बलवान् शत्रुको देखकर जो देश त्यागन करता है वह युधिष्ठिरकी समान जीतेहीजी पृथिवीको प्राप्त होता है ॥ ४२ ॥