पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम् (l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८. अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा . व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥ अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर- स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39. [सर्वलो]केक्षणप्रिया . रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥ ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा- र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40. जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला . मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥ पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)- त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41. शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः . पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥ पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42. ― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ? 3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°. 6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् . अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9) अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा- वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३. त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् . स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥ त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा- (l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४. चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ . पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥ पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५. अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः . स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥ राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप- श्यत्(l.17) ॥ ४६. प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः . उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18) जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७. अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये . ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥ ¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22. ³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१ सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ- •••••शिक्षितेव ॥ 48. माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् . प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥ मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप- [त्] ॥ 49. ――(l.23*)――――――――― . ――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥ यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50. उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः . सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥ सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार- यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव- नमभूत् ॥(l.5) 51. निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ . ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6) निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52. अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् . जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥ 1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on margin. 5 Sic. Is it पीडा ? २६

२०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ताभ्यां भ्रातृपुत्राभ्यां रक्ष्यमाणां भूमिं जानता विग्रहराजेन कृतकृ- त्येन सता शि(l.9)वसमीपं प्राप्तम् ॥ ५३. सुतोप्यपरगाङ्गेयो निन्येस्य रविसूनुना • उन्नतिं रविवंशस्य पृथ्वीराजे(l.10)न पश्यता ॥ वीरत्वब्रह्मचारित्वाभ्यां द्वितीयो भीष्मो विग्रहराजस्य पुत्रो यमेन नीतः पृथ्वी(l.11)राजेन हेतुनार्कवंशस्यौन्नत्यमिव पश्यता ॥ ५४. कैलासं जगुषो यातं पश्चाद्विग्रहसूनुजः •(l.12) कविबान्धव इत्यंकं² भूमावशरणं पदम् ॥ मृतस्य विग्रहराजस्य पश्चात्कविबान्धव इत्येवं³(l.13) पदमशरणं यातं सम्पन्नम् ॥ ५५. प्रत्यानेतुमिवाकाण्डे पूर्णोपि सकलैर्गुणैः • पितृवैरि(l.14)तनुजोपि प्रतस्थे पृथिवीभटः ॥ विग्रहराजं प्रत्यानेतुमिव गुणवान्पृथ्वीभटोपि प्रस्थितः ॥(l.15) ५६. मुक्तेति सुधवावंशं गलत्पुरुषमौक्तिकं • देवं सोमेश्वरं द्रष्टुं राजश्रीरुदकण्ठत ॥ गलन्ति(l.16) पुरुषा एव मौक्तिकानि यत्र तं सुधवावंशं त्यक्त्वा राज- लक्ष्मीस्सोमेश्वरं द्रष्टुमुत्कण्ठिताभूत् ॥ ५७. आत्म(l.17)जाभ्यामिव यशःप्रतापाभ्यामन्वितः • सपादलक्षमानिन्ये महामात्यैर्महीपतिः ॥ यशःप्र(l.18)तापाभ्यामिव पुत्राभ्यां सहितो राजा⁴ महासचिवैस्सपा- दलक्षनामानं देशमानीयः ॥ ५८. 1 Ms. °स्यो°. 2 Ms. °त्यर्कं. 3 Ms. °व. 4 Ms. सहा°,

२०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. ध्वंसितानां शैलकोट्टानां गणनाप्रतिनिधी(1.6)निव यान्प्रासादांस्तत्र नगरेमजोकरोत्तेषां मध्ये यूथनाथमिव संसाररोगभेषजं वैद्यना(1.7)थस्य प्रासादं प्रजाहितोकरोत् ॥ ६५. दंचे¹ हरिहयेनेव शुद्धरीतिमये हरौ . प्रतिष्ठां ल(1.8)म्भितस्तत्र शुद्धरीतिमयः पिता ॥ रीतिर्धातुविशेषः . तत्प्रकृतौ हये सूर्येणेव दत्ते शुद्धरीतिः(1.9) शुद्धा- चारश्च पिता तेन प्रतिष्ठापितः ॥ ६६. पितुः² रीतिमयस्य रीतिवाहारूढस्य प्रतिष्ठापि(1.10)तस्याग्रे रीतिमयं स्वात्मानं प्रतिष्ठाप्य राजा स सर्गे त्रिधा रीतिमयं कविरिवाकरोत् . क- वि(1.11)पक्षे गौडीवैदर्भीपाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः ॥ ६७. एकस्थाने प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुम(1.12)हेश्वरान् . त्रिपूरुषमिव श्राद्धं धन्यो निर्मितवान्पितुः ॥ एकस्मिन्स्थाने ब्रह्मादींस्त्रीन्देवा(1.13)न्प्रतिष्ठाप्य पितुस्त्रिपुरुषं श्राद्धमिव सोकरोत् . प्रतिष्ठाप्येत्यविवक्षितपूर्वकालम् ॥(1.14) ६८. कृते यथेष्टफलदे तेनायतनपञ्चके . सुरद्रुममदं³ जेग्ये मेरोग्जयमेरुणा ॥ तेन रा(1.15)ज्ञा⁴ प्रासादपञ्चके कृते सत्यजयमेरुदुर्गेण मेरोर्मदो जितः अभिलषितफलदायि(1.16)त्वात् ॥ ६९. तन्निर्मितसुरागारैर्ग्रामैर्गर्ज्ञानकादिभिः . अल्पावशेषवास्तव्या मन्ये जज्ञेमरा(1.17)वती⁵ ॥ 1 Ms. दन्ते. 2 No verse corresponding to this comm. The 1st, 3rd and 4th lines can be restored—पितू रीतिमयस्याग्रे ॰॰॰॰॰॰राजा सर्गे त्रिधा रीतिमयं कवि- रिवाकरोत् ॥ 3 Ms. ॰समो. 4 Ms. राज्ञः. 5 Ms. राज्ञेमं॰.

तेन निर्मितानि सुरागाराणि येषु तैर्गङ्गानकादिभिर्न्नामैर्हेतुंभिरमरावती अल्पेवशेषा(l. 18) वास्तव्या देवा यस्यामिति जाने . अमरावतीतोप्यत्राधि- कगुणत्वादिति भावः ॥ 70. ऋणशुद्धिं(l. 19) विनिर्माय निर्माणैरीदृशैः पितुः . तत्वरे दर्शनं कर्तुं परलोकजयी नृपः ॥ देव[लयनि](l. 20)र्माणैः पितुः ऋणं शोधयित्वा पितुर्दर्शनं कर्तुं परलोकं जितवान्राजात्वरत् ॥¹ 71. ए[काकिना हि](l. 21) मत्पित्रा स्थीयते त्रिदिवे कथम् . बालश्च पृथिवीराजो मया कथमुपेक्ष्यते ॥ 72. [इतीवास्या(l. 22*)भिषिक्तस्य रक्षार्थं व्रतचारिणीम् . स्थापयित्वा निजां देवीं पितृ(?)]भक्त्या दिवं ययौ ॥ मत्पित्रा केवलेन स्व(l. 1)र्गे कथं स्थीयते कथं च बालः पुत्रो मया [उपेक्ष्य]ते इत्यत इवाभिषिक्तस्य पुत्रस्य रक्षार्थमिव व्र(l. 2)तानुष्ठायिनीं देवीं स्थापयित्वा पितृभक्तस्स स्वर्गमगात् ॥ 73. तं पृथ्वीभटपर्यन्ताश्चाहमानपुर(l. 3)स्सराः . आदित्यद्युतयस्सर्वे प्रत्युज्जग्मुर्महीभुजः ॥ सर्वेपि स्ववंश्यास्स्वर्गे तं प्रत्युद्गताः ॥(l. 4) 74. तेषामेकतमं मध्ये नापश्यत्पितृवैरिणम् . कचिदप्यन्धतामिस्रे मग्नं व्रीडावशादिव ॥ तेषां म(l. 5)ध्ये एकं पितृवैरिणमेव स नापश्यत् . काप्यन्धतामिस्रे लज्जयेव मग्नम् ॥ 75. 1 Ms. ᵒहेतुभि˚ lc. under l. 18.

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा . सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥ सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक- रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76. यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् . तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥ जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77. उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत . स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥ पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्

अष्टमः सर्गः . २०७ जिता(1.18) कर्पूरदेव्यास्मि कस्मादयितया तव • केशग्रहमितीवास्य चकार त्रिदशापगा ॥ शुचि(1.19)त्वात्तवप्रिययाहं कस्माज्जितेतीवास्य गङ्गा केशग्रहणमक- रोत् ॥ 81. भूमेर्भरस्त्वदीयेन गृ(1.20)[ही]तस्तनयेन मे • इत्यालिलिङ्ग चाकाण्डे तं¹ स्वकीर्त्तिसितः फणी ॥ त्वत्पुत्रेण मम भूभारो(1.21)·········तीव निजकीर्त्तिंशेषस्तमा- लिङ्गत् ॥ 82. जाता स्वरूपहानिर्नः पाताले तव कीर्त्ति(1.22)[भिः] • [चूडामणी]न्नं सहते कुटिलानां सुतश्च ते ,³॥ 83. इतीव कर्णयोर्बाहुद्वये शिरसि पादयोः .(1.23) ―――[समा]श्लिष्टो यथाशक्ति स पन्नगैः ॥ सितस्यास्मत्स्वरूपस्य तव यशोभिर्हानिर्जाता(1.24**5) तव पुत्रः कुटिलानां चूडामणीनपि कुटिलान्न सहते यद्वा वक्राणां चूडामणीन्न सहते अ(1.1)स्यैव चक्रवर्त्तित्वेन चूडामणिधारणौचित्यात् इतीव कर्णादौ सर्पैस्स परिरब्धः ॥ 84. अलङ्क²(1.2)रणभोगीन्द्रफणमाणिक्यमालया • दीपवृक्ष इवाभूत्स शम्भोः प्रथमदर्शने ॥ भूषणा(1.3)हिफणरत्नश्रेण्या स हरप्रथमदर्शने दीपवृक्ष इवाभूत् ॥ 85. मा गाः पुत्रं प्रति स्नेहं त्वं न त(1.4)स्योपयुज्यसे .⁴ इतीव रुष्टतां निन्ये कुतोप्येतत्स भस्मना ॥ 1 Ms. त्वं. 2 Read ˚र्त्तिश्वेतश्शे˚. 3 Ms. ˚नं. 4 Ms. पत्रं. 5 Ms. has पृ on margin.

२०८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुत्रे स्नेहं त्वं मा गमः यतस्त्वं तस्य नो(l.5)पयुज्यसे तस्य त्वत्तोप्यधि- कगुणत्वात् इतीव भस्मना स रूक्षतां नीतः ॥ 86. सुतस्य निर्मली(l.6)कर्त्तुं राज्यस्थितिमवाहृतम् . कलिकालं दधौ कण्ठे रुद्धावतरणं हृदि ॥ स राजा अहि(l.7)तं विषं हृदये रुद्धप्रवेशं कलिकालमिव कण्ठेवहत् पुत्रस्य राज्यं निर्दोषीकर्तुमिव(l.8). आहृतमिति पाठो नार्षः अहितमिति पाठस्साधुः ॥ 87. ये श्रूयन्ते त्रयस्तापास्ते शूलारोपि(l.9)ता इव . प्रजाक्षेमाय तत्पाणौ शिखात्रयमिषाद्बभुः ॥ आणवद्वयस्तापा ये श्रूयन्ते ते(l.10) तद्धस्ते शिखात्रयव्याजात्प्रजासु- खार्थे शूले आरोपिता इव बभुः ॥ 88. अपश्यद्वृषमारूढमात्मा(l.11)नं चन्द्रपाण्डुरम् . यशसेव निजेनैव नीयमानं शिवालयम् ॥ शशिशुभ्रं वृषमारोहन्तमा(l.12)त्मानं सोपश्यत् स्वयशसेवेश्वरनिकटं नीयमानम् ॥ 89. बलात्पुरुषकारेण जेतव्यस्यात्मजन्मना .(l.13) मुण्डमालोकयामास करामलकवद्विधेः ॥ बलाद्धेतोः पुरुषेण करणभूतेन पृथ्वीराजेन जेतव्यस्य(l.14) विधेर्मुण्डं करामलकमिव सोपश्यत् ॥ 90. ज्योतीरूपेषु पुत्रस्य संक्रान्तेष्विव तेजसि . शुद्धा(l.15)भिर्लोकपालानाम्स्थिसद्भिर्बभूष्यत ॥ 1 Comm. ॰हितम्. 2 Ms. ॰पाण्डुः (!). 3 Read पौरु०. 4 Ms. पृथ्वीराजेन 1e. on margin. 5 Ms. ॰वेमु०.

'अष्टमः सर्गः. २०६ पुत्रसम्बन्धिनि तेजसि विषये लोकपालानां प्र(l.16)शस्तेषु तेजस्सु सङ्क्रान्तेषु सत्सु शुद्धाभिस्सतीभिर्लोकपालानाम्स्थिमालाभिस्स भूषि- (l.17)तः. अशुद्धमपि वस्त्रं वह्नौ पतितं शुद्धं भवति ॥ 91. 1 पुष्करं कलिरूपेण कलिं हन्तुमिवा(l.18)गमत् . विदार्य कृत्त्या तस्यैव क्रीडया पिदधे वपुः ॥ पुष्करं तीर्थं पद्मं च हस्तिरूपेण ह(l.19)न्तुमागतमिव कलिं पाटयित्वा तच्चर्मणा लीलया गात्रं व्यधात् ॥ 92. इति लज्जाकरं जन्म(l.20) मर्त्यात्सूनोर्हरन्निव . परमेश्वरसारूप्यं देवस्सोमेश्वरो ययौ ॥ अमर्त्यपतेरपि पुत्रस्य मर्त्याज्जन्म लज्जाकरं सन्निवारयन्निव सोमेश्वरः परमेश्वरसारूप्यं गतः ॥ 93. वैद्यनाथप्रतिष्ठायाः(l 22) प्रभावात्स शिवालये . मरुत्तश्वेतयोस्तुल्यंप्रतिपत्तिरजायत ॥ देवप्रतिष्ठायाः प्रभावा(l.23*)[च्छंक]रावासे मरुत्तश्वेतसमानादरस्सं- पन्नः ॥ 94. पुष्करस्नातकायातनारदादिमुखादसौ .(l.1) पुत्रराज्यस्थितीश्श्रुत्वारुद्रलोके सं पिप्रिये ॥ पुष्करे स्नात्वागतानां नारदादीनां मुखात्पुत्रसा(l.2)म्राज्यं श्रुत्वा स रुद्रलोके च प्रीतोभवत् ॥ 95. मृसादृपात्रमाकर्ण्य श्वेतन्यायेन तत्र तम् . मृत्युर्विशं(l.3)ति नाकाले तत्पुत्राधिष्ठिताः प्रजाः ॥ 1 Comm. ॰मागतम् (?) 2 Ms. पश्यार्थि॰. 3 Ms. सत्यात्सू॰. 4 Ms. ॰नोनंदन्नि॰. 5 Ms. ॰रसांयुं॰. 6 Ms. ॰ष्ठायाप्र॰. 7 Ms. lc. under l. 1. २७

२१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्वेतसमं तं प्रसादपात्रं श्रुत्वा तत्पुत्रपालितं देशं यमो(l.4) नाद्याप्य- काले विशति . अद्यापीत्युभयोश्श्लोकयोर्योज्यम् ॥ 96. पादाधिष्ठितपृष्ठं तं वृषमारोहतश्चि(l.5)रे . पश्यन्त्यद्यापि सासूयं नन्दिप्रभृतयो गणाः ॥ पादेन तत्पृष्ठमधिष्ठायेश्वरे वृषमारोहति(l.6) सति नन्दिरुद्रादयो गणा- स्सोमेश्वरं सासूयमद्यापि पश्यन्ति. परस्योत्कर्षासहनमसूया . तदु(l.7)त्कर्षं न सहन्ते इत्यर्थः ॥ 97. स्वयं निर्मितपूर्वस्य सरसः परिवृद्धये . गृहीतामिव वास्तव्यासौम(l.8)नस्यमहोदधेः ॥ 98. पितुर्मन्दाकिनीं मूर्ध्नि भगवद्भावलाञ्छनम् . स वारुणस्य बाणस्य प्रतिष्ठा(l.9)फलमैच्छत ॥ ईश्वरसायुज्यज्ञापिकां गङ्गां वरुणबाणप्रतिष्ठायाः फलं स दृष्टवान्(l.10) स्वेन निर्मितस्य सरसो वृद्धयर्थं पौरसौमनस्यसमुद्राद्गृहीतामिव ॥ 99. स सर्वपूर्वपुरुषान्वश्यन्रू(l.11)द्रत्वमागतान् . आत्मैव पुत्र इत्यर्थं श्रौतं सत्यममन्यत ॥ ईश्वरभावं प्राप्तान्सर्वान्पूर्वपुरुषा(l.12)न्पश्यन्स राजा पुत्र आर्त्मेति वैदिकं वचनं सत्यं मतवान्. स्वस्यापि रुद्रत्वप्राप्तेरिति भावः ॥ 100. किं(l.13) भूयसा गिरिशवत्स सर्वगततामगात् . पृथिवीराजकीर्त्तीनामियत्तामिव वीक्षितुम् ॥(l.14) बहुनोक्तेन किम् . ईश्वरतुल्यं स राजा सर्वगतोभूत् पुत्रयशसामियत्ता- मिव द्रष्टुम् . पृ(l.15)थ्वीराजयशांसि सर्वव्यापीन्यभूवन्निति तात्पर्यम् ॥ 101. 1 i.e. 96, 97. 2 Ms. °त्यद्या°. 3 Ms. °भ्रेन्दा°. 4 Ms. °सांयु°. 5 Ms. °र्वपु° lc. under l. 10. 6 Ms. °न्पशन्न°. 7 cf. आत्मा वै पुत्रनामासि. Shatapatha Br, 14, 9, 4, 26,

(l.1)व्यराजे ॥ Meter here: श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- (12) रा- (1) जात्मजो विवरणेन स जोनराजः (11) -> 12 syllables? श्री (1) लो (2) ल (3) रा (4) ज (5) सु (6) त (7) प (8) ण्डि (9) त (10) भ (11) ट्ट (12) नो (13) न (14)? Wait: वसन्ततिलका! श्री-लो-ल-रा-ज-सु-त-प-ण्डि-त-भ-ट्ट-नो-न- (14 syllables!) रा-जा-त्म-जो वि-व-र-णे-न स जो-न-रा-जः (14 syllables!) सर्गं व्यधात्सु- (5 syllables) + [4 missing syllables] + त्र पृथ्वी- (3 syllables) = 14 syllables! रा-जा-ख्य-रा-ज-वि-ज-[या-भि-ध-का]-व्य-रा-जे (14 syllables!) Yes, it's Vasantatilaka (14 syllables per quarter)! In line 14: सर्गं व्यधात्सु (5 syllables) Missing: 4 syllables! Shown as 4 dashes/danda-like curves: ~~~~ or - - - -.

[ नवमः सर्गः ] इति हृद्गतेन दयितेन रुद्रता- मुपजग्मुषा मुषितमोहदोहदा • अपवर्गपद्धतिमिवानुपप्लवां तनयश्रियं नृपवधूर(1.3)शिश्रियत् ॥ एवं रुद्रभावं गतेन हृद्गतेन भर्त्रेव निवाँरितमोहोत्पत्तिः कर्पूरदेवी निर्बाधां मोक्ष(1.4)वीथीमिव पुत्रलक्ष्मीमधारयत् ॥ १. तनयोभ्यषिच्यत यदा तदापत- नंगनादनभ्रमलिनादपां(1.5) कणाः • असमञ्जसव्यवसितापसारणं- प्रथितग्रहाम्बुजलशीकरश्रियः ॥ यदा राजपुत्रो(1.6)भिषिक्तस्तदा निरभ्रादाकाशाज्जलकणाः पेतुः अस- मञ्जसमनुपपन्नं यद्व्यवसितं व्यवसायः(1.7) प्रजापीडनं तस्यापसारणं त्या- गस्तेन प्रथिता निर्गता ये ग्रहास्तत्कणास्तत्समाः⁵. उपमोपक्रमो(1.8)त्प्रेक्ष्येयम् . व्यथितेति पाठो नार्षः वैद्यमाणाविरोधात् • यद्वा व्यथितेति पाठः विपूर्व- स्यायतेः(1.9) निष्ठायां रूपम् ॥ २. शशिसूर्ययोः ससुतयोर्हि⁸ मानसं कुलपद्मपातमतिमात्रमश्नुते • परि(1.10)पालितां स्वयमवेक्ष्य मातरं न महीसुतः स्पृशति जातु वक्रताम् ॥ 1 Ms. ॰वपू॰. 2 Ms. ॰वेथी॰. 3 Ms. ॰तद्व॰. 4 Ms. ॰सरण्य॰. 5 Ms. ॰माउ॰. 6 Ms. ॰वैव॰. 7 Ms. स्वसु॰. 8 Ms. शनिबुधयोः written above ॰र्हि under l. 9.

नवमः सर्गः . २१३ हि शब्दस्तथाह्यर्थे . 'चन्द्रा(l.11)र्कयोश्चित्तं सपुंत्रयोः कुले पक्षपातं भजते तथा स्वमातरं भूमिं पालितां दृष्ट्वा भौमो वक्रत्वं न स्पृ(l.12)शति . असौम्यग्रहाणां वक्रत्वे प्रजापीडोत्पत्तिरिति भावः ॥ ३. क्रतुभिस्स्वशिष्यकुलतृप्तिनि(l.13)र्वृत्तौ२ बृंहतां३ पतिर्न भजतेतिचारिताम् . दनुजद्विषि प्रभुपदव्यवस्थिते प्रतिमैव का भृगु(l.14)भवस्य दुर्नये ॥ तद्राज्ये यज्ञैस्स्वशिष्याणां देवानां कुलस्य तृप्त्या सुखितो देवाचार्यो नाति(l.15)चारमेति. शुभग्रहाणामतिचारे प्रजापीडोत्पत्तेरिति भावः. दान- वशत्रौ राज्ञि सति दानव(l.16)गुरोर्दुर्मार्गे४ स्मृतिरेव का ॥ ४. अनयद्य एव वदनावशेषता- मवनेस्स एव परिपालनोद्यतः .(l.17) तदुपर्यतीव मृगयाकुतूहली शममेतु मा तदिह सिंहिकासुतः ॥ य एव राहुं मु(l.18)खमात्राशेषत्वमनयत्स एव हरिर्भूमेः पालकः तदु- परि राजा मृगयाकरः तत्तस्मात्(l.19) सिंहिकासुतो राहुस्सिंहश्च मा शम- मेतु . काक्का एत्वेवेत्यर्थः ॥ ५. उदरंभरिनरपतेर्यशो(l.20)हिमै- र्न दिशां गणः५ स्पृशति दाहसाहसम् . अत एव जातुचन न प्रतन्यते कलिकालि(l.21)का क्वचन धूमकेतुना ॥ राज्ञो यशोहिमैः पूरितोदरो दिशां गणो६ दाह एव साहसं ना......- 1 Ms. स्वपुं. 2 Ms. ॰वृत्तौ. 3 Ms. वृं. 4 Ms. ॰भांम्ये corrected to ॰मार्गे. 5 Ms. गञ्जः. 6 Ms. गञ्जो.

२१४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. •••(l 22)तथा धूमकेतुना प्रजापीडासूचकेन शिखातारकेण कलिकालिका दुर्भिक्षादि का............(l 23*).............हिमे च सति दोहो न भ- वति' धूमकेतुरग्निः.............करोति ॥ ६. नवभिर्गृहैरिति विधेयतां गतै- र्नव(l 1)खण्डयापि धरया सुखं स्थितम् . ग्रहचक्रवर्त्तितनयोपि' सोन्तकः स्पृशति प्रजास्वसमये न कं(l. 2)चन ॥ शुद्धैर्नवभिर्ग्रहैर्हेतुभिर्नवखण्डया भुवा सुखेन स्थितम् . स यमोपिः प्रजासु मध्ये कं(l 3)चिन्नाकालेमारयत् यतो ग्रहचक्रवर्त्तिनः सूर्यस्य पुत्रः .- पृथ्वीराजस्य सूर्यवंश्यत्वादिति भावः ॥ (l 4) ७. अतिवृष्टिभीरुरुदधिः पयोमुचा- मुपयुक्तमेव सलिलं प्रयच्छति . स्मरतीव रामतनुना वि(l. 5)निर्मितां क्षितिपेन पूर्वमनलास्त्रखण्डनाम् ॥ अतिवृष्टेर्भीतः इव समुद्रो मेघानामुपयु(l. 6)ज्यमानमेव जलमदात् श्री- रामेण राज्ञा कृतामाग्नेयास्त्रखण्डनां स्मरतीवाब्धिः ॥ ८. अभिन(l. 7)न्दितोपगमनाः कृषीवलैः शँबलीभवन्ति समये बलाहकाः . चरणोदकं क्षितिपतेस्तर(l. 8)ङ्गिणी गगनस्थितेव परिपूरयन्त्यमून ॥ कृषीकरैःस्तुतागमना मेघा वर्षासु श्यामीभवन्ति(l. 9) नारायणावतारस्य राज्ञः पादजलं नदी गङ्गाकाशस्था मेघानिवापूरयत् . गङ्गाजल(l. 10)मेच 1 Ms. टा° to °ति lc. on top margin. 2 Ms. °शृँहे°. 3 Ms. °शत्वा°. 4 Ms. °निन्दिता. 5 Ms. °नम्. 6 Ms. °लैश्व°. 7 Ms. °यन्त्य°.

नवमः सर्गः . २१५ मेघा ववृषुर्न तत्र सामुद्रमित्यर्थः. गाङ्गसांमुद्रयोर्जल्योर्लक्षणं गुणान्तरं चायुर्वे(l.11)दशास्त्रेषूक्तम् ॥ ९. प्रतिमुच्य भूतलजुषो निधीनपि क्वचिदप्यगम्यत पलाय्य पन्नगैः .(l.12) प्रतिपद्य दुर्विचरचारचातुरीं कथमूर्वरामभिभवेयुरुन्दुराः ॥ भूतलस्थान्निधीनपि(l.13) त्यक्त्वा सर्पैः क्वापि गतम्. राज्ञैव निधिपाल- नादिति भावः । ³पलाय्येति पूर्वकालश्चिन्त्यः. दुर्विचरेषु चारस्तत्र चातुरीमा- श्रि(l.14)त्याखवो भूमिं कथं खनेयुः ॥ १०. न स भूतलस्य लव एव विद्यते नृपतेः प्रतापदहनश्रितो(l.15) न यम् . अत एव कुत्रचिदपि प्रपद्यते शलभावली न सुलभावकाशताम् ॥ राज्ञः प्र(l.16)तापाग्निर्यं देशं नाश्रितस्स नास्त्यत एव शलभमाला सु- लभाश्रयतां न प्राप्ता . शलभा(l.17) हि वह्निना दह्यन्ते ॥ ११. विततान रात्रिचरचक्रवर्तिनो दशकन्धरस्य किल यः कुलक्षयम् .(l.18) स यदा पुनाति पुनरेव मेदिनीं शुकसारणाद्यभिभवस्तदा कुतः ॥ रक्षःपते रावणस्य(l.19) यो वंशक्षयमकरोत् स एव यदा भूमिमव- तरति तदा शुकानां सारणादिना संचारादिना(l.20)······भवः कुतः . शुकसारणौ रावणमन्त्रिणौ च ॥ १२.

1. Ms. गङ्गासां°. 2 Ms. पत्र°. 3 Ms. रां to ᵒवः lc. on margin. 4 Ms. दध°. 5 Ms. ᵒश्याभि°. 6 Ms. कूतः. 7 Ms. रामरा° Is it ᵒणौ नाम राव° ?

२१६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नरनाथकीर्त्तिविभवस्य दूरतो भवति स्म(l. 21) दिव्यमपि राजमण्डलम् . अतिमात्रमासदनतो महीभुजां तदरुन्तुदः कथमपप्लवो(l. 22) विशाम् ॥ दिव्यमपि राजमण्डलं चन्द्रबिम्बं च राजयशसो दूरेभवत् यशसो- ऽतिसितत्वात् (l. 23**61) तत्ततो दिव्यस्य राज्ञां स्वामिनां मण्डलस्य दूर- -------------------पतीनां कर्तॄणां विशां कर्मभू[ताना](l. 1)मुपप्लवः कुतः . अतिमात्रमांसदनतो नैकट्यात् ॥ 13. बहुलैर्यथैव शबला बलाहकै- र्गगनस्थली(l. 2) भवति निर्गते तपे . शरदागमं प्रति तथैव जायते खलधान्यराशिभिरपह्नुता मही ॥ वर्षा(l. 3)सु यथाऽभ्रैर्द्यौश्शबला भवति तथैव शरदि धान्यैः करौर्भूश्छा- दिताजायत ॥ 14. न तदस्ति किंचि(l. 4)दपि यद्ववेष्यते सुवसीभवज्जनपदासु सीमसु . गृहमेधिनां तु हृदयान्न्यनिर्वृति- र्न(l. 5) जहाति भिक्षुमुखदर्शनं विना ॥ सुवसीभवन्तो जनपदा यासु तासु सीमसु सतीषु यद्ववे(l. 6)ष्यतेन्वे- ष्यते तन्नास्ति . सर्ववस्तूनां सुलभत्वादिति भावः . तुर्व्यतिरेके . भिक्षूणां याचकानां मु(l. 7)खदर्शनं विनाऽनिर्वृतिश्चित्तदौस्थ्यं गृहस्थानां चित्तानि नात्यजत् . याचकदुर्भिक्षमेवाभू(l. 8)दित्यर्थः ॥ 15. 1 Ms. °भुजं. 2 Ms. °न्मा° lc. under l. 2. 3 Is it खलु ? 4 Ms. करै°. 5 Ms. °ति° crossed after °न्य°. 6 Ms. जहति.

गतैः" -> wait! Is it 'जनपदैरूपागतैः' or 'जनपदैरुपगतैः'? Wait, look at 'रू': it's 'रू' or 'रु'? It has: 'रू' or 'रु'? Look at: "जनपदैरूपागतैः" -> wait, 'रू' has a tail, 'रु' has a curve. Wait, जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरूपागतैः? In sandhi: जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरुपागतैः (short उ!). Wait, does it have short उ or long ऊ? Let's look closely at line 22: "जनपदैरूपागतैः" -> it shows: र with a loop to the right: 'रू'? Or is it 'रूपागतैः'? Wait, meter check! अ ति दा तृ ता म ति क द र्य तां च न (12) प्र क टी क रो ति ज ल द स्त पा त्य ये (12) वि हि तो प दे श इ व म ध्य मां स्थि तिं (12) नृ प शि क्ष या ज न प दै रु पा ग तैः (12) Let's scan line 4 of verse 18: नृ(u) प(u) शि(-) क्ष(u) या(-) ज(u) न(u) प(u)

२१८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् परिरक्षणाभिमुखशालिपालिका- नयनश्रिया कृतपराभवा इव • तृणमेव कुत्रचन भूरि मन्वते न पतन्ति शालिषु शरत्क्षणे मृगाः ॥ शालिरक्षिकाया･･････(1.23*)･･････या जिता इव मृगास्तृणमेव･･･- ････････[तृ]णमात्रांशनदानोधिवयस(?)योग्या इत्यर्थः क्वापि(1 1)･･････- ･･････षु मृगा नापतन् . तृणमात्रेप्यनर्हाणां का शालिस्पृहेत्यर्थः ॥ 19. मृगयाकुतूहलिनि बाल(1 2)पार्थिवे विमुखैर्निरुद्धगतयो मृगैरिव . अतिदारुणां न रजनीषु हैमनी- ष्वपि वातुमुद्यमभृतस्स(1.3)मीरणाः ॥ बाले राज्ञि मृगयोद्यते पलायितैर्मृगैर्निरुद्धगमना इव वायवो हेमन्त- रात्रिष्व(1.4)पि नावहन . वायुर्हि मृगवाहनः ॥ 20. परिरक्षके सुमनसां महीपतौ शिशिरो रिपुस्सुमनसा(1.5)मपि क्षितिम . पिदधाति कुन्दकुसुमैस्तथा यथा बहुना हियेव न हिमेन पर्यते ॥ सुमन(1.6)सां साधूनां रक्षके राज्ञि सुमनसां पुष्पाणां शत्रुरपि शिशिरः कुन्दपुष्पैर्भूमिं तथाच्छादय(1.7)द्यथा लज्जयैव तुहिनेन न पतितम् ॥ 21. वपुषा जितोप्यनुचरीकृतस्तथा युवभिर्यथा परक(1 8)लत्रदर्शने . परिहृत्य कार्मुकशरौ करद्वया- त्पिदधाति दृष्टिमिव पुष्पसायकः ॥ ———————————————————————————————————————————————— 1 Ms. °मन्त्रा°. 2 Ms. °र्थ्या न. 3 Ms. °रणाः 4 Ms. पात्य°. 5 Ms. °श्शरो.

नवमः सर्गः . २१६ तद्गुणैः (l.9) रूपेण जितः कामोपि तथा विधेयीकृतो यथा यूनां पर- स्त्रीदर्शने काम एव हस्तद्वयाद्ध(l.10)नुश्शरौ त्यक्त्वा यूनां दृष्टिं हस्ताभ्या- मिव पिदधाति . तरुणाः परस्त्रीदर्शनं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥(l.11) 22. सुरसद्मभिः प्रतिपदं नवैर्नवै- स्त्रिदिवादिवाविरतमागतैर्महीम् . निजमेव कर्म विमलं(l.12) न मानवा- नमरावतीमनयदुद्धसामिव ॥ शुद्धं निजमेव कर्म कर्तृ मानवानमरावतीं ना(l.13)नयत् . स्वर्गादप्य- तिगुणे कृते तत्रैव स्वर्गमनुभुञ्जतेत्यर्थः . अतस्संभाव्यते उद्धसामि(l.14)व . अत्र हेतुमाह . प्रतिस्थानं नवैर्नवैर्निर्मितैर्देवगृहैः स्वर्गादिव भूमिमागतैः ॥ 23. प्रथि(l.15)मानमेति रजनी यदा तदां. यदुदेति कुम्भतनयो महामुनिः . प्रतिचत्वरानवरतोद्धवन्मठ- द्विज(l.16)वेदशब्दरुचिरत्र कारणम् ॥ यदा रात्रिर्वृद्धिमेति तदागस्त्यो यदुदेत्यत्रोदये प्रतिचतु(l.17)ष्पथेष्खवि- च्छिन्नमुच्चरन्तो ये मठद्विजवेदशब्दास्तेषु रुचिश्चश्रवणेच्छा भवति हेतुः ॥ 24. ग(l.18)णनातिगान्युपवनानि वापिका- स्सरसीः प्रपाश्च दधती वसुन्धरा . दिननायकस्य जगदे(l.19)कचक्षुषो- प्यधुनाश्नुते दशमभागदृश्यताम् ॥ असंख्यन्युद्यानादीनि दधतीं भूस्सूर्येण(l.20) [द]शमभागे दृश्यतां 1 Ms. °थ° corrected to °दृ°. 2 Ms. तदा lc. under 1.16. 3 Comm. °तोच्चरन्म°.