पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

१६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. यस्त्वं पुण्डरीकाक्ष इति पुष्कराक्ष इति प्रसिद्धः तथा त्वं नाभौ पुण्ड- रीकं पुष्क(l.5)रं यस्त्वं धारयसि सं एवंविधस्त्वं तत्र प्रसिद्धे यत्कृतसन्निधानो भवसि नूनं ततो हेतोर्जनास्तंत्पुष्करं त्रिपु(l.6)ष्करं कथयन्ति ॥ ३८. देवस्त्रिनेत्रोप्यजगन्धनामा त्रिपुष्करे सन्निदधाति तस्मिन् . जगत्त्रयीपावन(l.7)ताप्रवृत्तं त्रिस्रोतसो दर्पमिवापनेतुम् ॥ तत्र त्रिपुष्करेऽजगन्धनामा देवस्संनिधानं करोति अत्र (l.8) संभाव्यते अहं त्रिभुवनं पवित्रीकरोमीति जातं गङ्गाया दर्पं निवारयितुमिव ॥ ३९. सा यज्ञभूमिर्म(l.9)म पूर्वमस्यां कुण्डत्रयं वह्निमयं यदासीत् . तदेव कालस्य विपर्ययेण पयोमयीं मूर्तिम(l.10)भिप्रपन्नम् ॥ यत्त्रिपुष्करतीर्थे सा मम यज्ञभूमिः पूर्वमभूत् अस्यां यज्ञभूमौ त्रया- णाम्(l.11)ग्नीनामाश्रयो यत्कुण्डत्रयं यदासीत्तदेव संप्रति कालवशाज्जलमयं संपन्नम्. वह्निमयमि(l.12)ति तत्प्रचुरे मयट् ॥ ४०. लोके त्वदीये यदि वा मदीये माहेश्वरे वा न तथा रमन्ते . यथा त्रयाणाम(l.13)पि सन्निधाना- दस्माकमस्मिन्नपवर्गकामाः ॥ तव मम महेश्वरस्य च संबन्धिनि भुवने मुक्ति(l.14)कामा न तथा 1 Ms. °स्त्वं lc. on margin. 2 Ms. स lc. under l.5. 3 Ms. °नास्तं°. 4 Ms. °संनीभू°. 5 Pāṇini, 5.4.21. (तत्प्रकृतवचने म०), cf. Kāśikā, प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्.

प्रथमः सर्गः . १७ तुष्यन्ति यथास्माकं त्रयाणां संनिधानात्त्रिपुष्करे तुष्यन्ति मुक्तिकामाः . अस्म- द्ध्रुव(1.15)नादप्यधिकं तूर्णमेवात्र मोक्षसिद्धिः ॥ 41. कैलासशैलादपि निर्मलानि क्षीरोदधेरप्यमृतं स्रवन्ति . (1.16) [नाभ्या]लयाब्जादपि पुण्यगन्ध- पद्मानि [हि] त्रीण्यपि पुष्कराणि ॥ देवत्रय्यास्त्रिपुष्करसंनिधाने हे(1.17)तुमाह कैलासक्षीरसमुद्रनाभिपद्मा- दधिकगुणानि त्रीणि पुष्कराणि हि भवन्ति ॥ 42. ब्रह्मर्षिगे(1.18)हेषु सुखं स्थिताया- स्सरस्वतीनेत्रतया त्रिवेद्याः . शीता प्रमोदास्रसरत्त्रयी सा स्वामिन्निहानेहसि(1.19) [तप्त]मास्ते ॥ [ब्रह्मर्षी]णामाश्रमेषु सुखं वसन्त्या वेदत्रय्या सरस्वतीनेत्रभावेन तस्या हर्षबाष्पस(1.20)रत्त्रयी शीतलस्वभावा हे स्वामिन्संप्रति तप्तं संतापतयास्ते स्थिता ॥ 43. कलेर्बलात्पाशुपतास्त्रनी(1.21)त्या याते वृषे साम्प्रतमेकपद्यम् . त्रिलोचनो वाहनदुःस्थितत्वा- स्त्रैलोक्ययात्राविमुखत्वमेति ॥ पा(1.22)शुपतास्त्रवदद्य धर्मे कलिबलादेकपदे संपन्ने वृषवाहनो भग- वान्बृषस्य यद्दुःस्थितत्वात्पादत्रय(1.23)नाशात्त्रिभुवनयात्रापराङ्मुखत्वमेति . प्रतीयमानोत्प्रेक्ष्येयम् ॥ --- 44. 1 Ms. °य° lc. under 1.22. 2 Ms. प्र° to °यम् lc. under 1.24. ३

१८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. . त्वयापि कामं कलिकालरात्रौ निद्राविधेयत्वमुपाग(l. 24 b. 4^1)तेन . केशांश्च घनान्^2गर्जितभीरुणेव हित्वा स्थितं शान्ततया जिनत्वे ॥ त्वयापि सम्प्रति बुद्धावतारे गृहीते (l. 1) सति घनान्निबिडान्र्केशाञ्छिश- रोरुहान्कस्य जलस्येशानस्वाभिनो हित्वा विलुञ्च्य शान्ततया स्थितम् . भावे (l. 2) क्तः . घनकेशवर्जने हेतूत्प्रेक्षामाह . गर्जिताद्भीतेनेव यतः कलिकाल एव तमोमयत्वाद्रात्रिस्तस्यां (l. 3) निद्रायत्तेन . निद्रायत्तानां हि महाञ्छब्द उद्वेगकरः ॥ ४५. कलावमुष्मिन्निरतोद्यमेषु क्रतुक्रियायां (l. 5) द्विजमण्डलेषु . भोगे हविर्भागमये समाप्ते

(visarga) before छ becomes श्छ (or श्च? No, visarga before छ becomes श्: म्लेच्छचमूश्छिनत्ति!). Wait, in Devanagari printing, how is श्छ printed? Often as श्च्छ! Like कश्च्छत्रं for कश्छत्रं! YES! श् + छ is often written as श्च्छ (ś-c-cha)! Now look at the word: म्लेच्छचमू + श् + च + छ... Wait, is the ि on the छ? Wait, look at where the ि is! The ि (harasva i mātrā) goes over श्च्छ! Wait, look at the top loop of the ि: It starts before श् (or before च), and curves over to... Wait, let's look at श्चिच्छिनत्ति: Wait, does it have न् त्ति? Yes, न्त्ति or नत्ति! In classical Sanskrit, छिद् + लँट् (prathama puruṣa ekavacana): छिन् + ति -> छिनत्ति! (chinatti: छ् + इ + न् + अ + त् + त् + इ =

२० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तव प्रविष्टे प्र(l.19)मदाश्रुधारे प्राक्तत्र रेवायमुनास्वसारौ . वेविश्यतेवश्यमुपान्तभाजा- मुच्छिष्टमप्यद्य जन(l.20)ङ्गमानाम् ॥ तवानन्दबाष्पधारे पूर्वं तत्र प्रविष्टे . पुष्करस्य पुण्यायतनादानन्दोत्पत्ते- रिति भा(l.21)वः . भगवतश्चन्द्रार्कनेत्रत्वादूर्ध्वबाष्पधारे रेवायमुनयोस्सोदर्यौ . रेवायमुने हि चन्द्रार्काभ्यामु(l.22)त्पन्ने . अद्य तु जनङ्गमानां म्लेच्छानां तत्समीपवर्तिनामुच्छिष्टमपि पुनः पुनः प्रविशति ॥(l.23) 51. या स्नास्यदेकादशरुद्रमुण्डएड- प्रणामकाले नयनाग्निनाभूत् • मातङ्गवन्दीकृतविप्रवाष्पैः को(l.24)ष्णाद्य सा पुष्करकूललेखा ॥ स्नास्यन्तो य एकादश रुद्रास्तत्कर्तृके मुण्डप्रणामे या तन्नेत्राग्निना को(l.25*)ष्णाभूतत्साद्य म्लेच्छावष्टब्धब्राह्मणाश्रुभिः पुष्करतटभूमिः कोष्णा भवति ॥ 52. तां यत्र तत्तत्त्रिदिवेशवेश्यां(l.1) स्नातों शचीं स्वर्गणिकागणः प्राक् • स्नानान्निषिद्धो निभृतं जहासं मज्जन्ति तत्राधमपुष्पवत्यः ॥ य(l.2)त्र पुष्करे स्नातुं प्रवृत्तस्स्वर्गवेश्यासमूहः पूर्वं शच्यैव निषिद्धः . तासां वेश्यात्वेनाधमत्वादिति भावः . (l.3) तत्र स्नातुं प्रवृत्तां शचीं हसि- तवान् अत्र हेतुः तेषां तेषां त्रिदिवेशानामिन्द्राणां वेश्यामुपभोग्यां (l.4) तत्राधमानां म्लेच्छानां पुष्पवत्य ऋतुस्नातास्त्रियस्स्नान्ति . शचीगात्रस्पर्श- नमात्रमपि यत्रानुचितं त(l.5)त्र रजस्वलास्तुरुष्क्यस्स्नान्ति ॥ 53. 1 Ms. °र्वंतं°. 2 Ms. मुण्ड°, te, under l.25. 3 Ms. जनाङ्ग.

प्रथमः सर्गः २१ मरुप्रयाणक्रमखिन्नभिन्न- स्ववाहकण्ठासृगनस्ततृष्णाः । पिब(l.6)न्ति तान्यद्य पयांसि पापा- स्सुधान्धसामाचमनोचितानि ॥ मरौ धावनजातेन कष्टेन खिन्ना अत एव भि(l.7)न्नेभ्यः क्षतरक्तवाहिना- डीव्यधेभ्यस्स्ववाजिकण्ठेभ्योसृजा रक्तेनानस्ता अनपेता तृष्णा येषां ते पापाः (l.8) सुधान्धसाममृतानामपि शोधनयोग्यानि पेयानि वा तानि जला- न्यद्य पिबन्ति ॥ ५४. सप्तर्ष(l.9)यः कामदुघापयोभिः प्रारेभिरे प्राक्परमान्नपाकम् । हृत्वाधुना जीवत एव मत्स्या- न्पचन्ति पुण्ये पुलि(l.10)ने पुलिन्दाः ॥ कामधेनुक्षीरैर्हेतुभिस्सप्तर्षयः पायसपाकं यत्र प्रारब्धवन्तस्तत्राद्य तत्तटे पवित्रे(l.11)पि⁵ मीनानुद्धृत्य किराताः जीवत एव पचन्ति ॥ ५५. सुतः पुरस्ताद्ध्रुवतानिमित्त- मुत्तानपादस्य तपस्यति(l.12) स्म । अवीचयः पुष्करतोद्य पापैः पापैकनिष्ठैस्सुगमीक्रियन्ते ॥ यत्रैवोत्तानपादपुत्रो ध्रुवतां प्राप्तुं(l.13) तपः कृतवांस्तत्रैव पापैर्वनिष्ठैः पापैम्लेंच्छैरद्य पुष्करेऽवीचयो नरकविशेषास्सुलभाः क्रियन्ते ॥ (l.14) ५६. इत आरभ्य दिशन्तीत्यन्तं पुष्करस्तुतिकुलकम् ॥ 1 Ms. तानं. 2 Ms. मेरौ. 3 Ms. कण्ठे°. 4 Ms. व्यथे°. 5 Ms. जीवत एव crossed with vertical strokes before ०मी, and lc. under l. 11 after ०ताः. 6 Ms. ०निष्ठे°. 7 Ms. ०निष्ठेः.

२२ पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्. व्यधादहल्यागमनाघशुद्धिं यतो निविश्याम्बुज(l.15)नालवाले • इन्द्रोस्य तीर्थस्य ततः प्रभावा- न्नेत्राण्यवापाम्बुजसोदराणि ॥ अस्मिंस्तीर्थे पद्मनालतन्तौ(l.16) निविश्येन्द्रोहल्याभोगपापंनिवृत्तये तपो यद्व्यधात्तत इन्द्रोस्य तीर्थस्य प्रभावात्पद्मसमानि नेत्राणि लेभे(l.17) • गौतमशप्तश्शक्रश्शरीरे रन्ध्रदशशती प्रापत् अस्य तीर्थस्य॑ प्रभावादत्र तपः कुर्वतश्शक्रस्य नेत्रसह(l.18)स्रं संपन्नमिति श्रुतिः ॥ ⁵संभावितादघशोधना- दधिकस्य रन्ध्राणां नेत्रीभावस्य सं(l)पत्तिरिति विशेषः ॥ ५७. सप्तर्षिदारान्प्रति दुर्विकल्पे तीर्थे कृशानोरघमर्षणं तत् • यमेन यम्यां च(l.19) पयस्तदीय- माचम्य पापं विनियम्‍यते स्म ॥ अग्नेस्सप्तर्षिदारान्प्रत्यभिलाषो भूत्ततस्स्वभार्यां सप्त(l 20)र्षिदाररूपं कारयित्वाऽरंस्तेति दुर्विकल्पे सति अग्नेस्तत्तीर्थमघमर्षणम् तत एव पापशुद्धि- र्जातेत्यर्थः(l.21) यमस्य भगिन्यामभिलाषोभूदिति यम्यां पापं यमेन तज्ज- लमाचम्य निवारितम् ॥ ५८. स्नात्वा जले(l 22) तत्र दिगीश्वरत्वे योग्येन रक्षःपतिनापि जातम् • क्षारेण किं वारिधिनेति वेद तदेव सर्वस्वमिति प्रचे(l.23)ताः ॥ तत्रैव स्नात्वा महाराक्षसेनापि नैर्ऋतेन दिक्पालत्वे योग्येन जातम् • *1 Ms. °नाल°. 2 Ms. निवें°. 3 Ms. पापं lc- under l.16. 4 Ms. तीयस्य. 5 Ms. संभा° to °शेषः lc. on margin.

प्रथमः सर्गः . २३ भावे क्तः . क्षारेणाब्धिना कि फ(l.24)लमित्यतो वरुणोऽपि तदेव तीर्थं सर्वस्वं जानाति समुद्रादपीदमतिपवित्रमित्यर्थः ॥ 59. तत्पावनं पा(l.25**¹⁾वकतोपि मत्वा नभस्वता किङ्करता गृहीता . मरुस्थलीभ्यो मृगतृष्णिकान्धो न तन्मृगस्तत्पुलिनं जहाति ॥ (l.1) वायुरग्नेस्सखेति प्रसिद्धिः . अग्नेरपि सकाशात्पवित्रं तत्तीर्थं मत्वा तस्य तीर्थस्य वायुना किङ्करता गृ(l.2)हीता . वायुर्दासवत्तत्र वसतीत्यर्थः . मरुस्थलीभ्यो मृगतृष्णिकयान्धस्तन्मृगः पुष्करतटं न जहातीत्यु(l.3)त्प्रेक्षा ॥ अन्धश्चैकत्रैवावतिष्ठेते . 60. तटात्तटं मन्द्रमटाव्यमानं मत्वा ककुद्मन्तमुमापतेस्तत् . स्वार्थं च पुण्यं च विदन्नुपास्ते ध(l.4)र्नाधिपो लिप्सितजातरूपः ॥ हरस्य वृषभं तटान्तरेषु शनैर्कुटिलतया भ्रमन्तं मत्वा स्वार्थं च(l.5) पुण्यं च तदुपासनेन मन्यमानो वैश्रवणस्तत्तीर्थं सेवते यंतो लिप्सितानि लब्धुमिष्टानि जातरूपाणि जातमब्धिजातं(?)(l.6) येन सः . हरवृषभस्य संचा- रेण जातरूपाणि जायन्ते इति प्रसिद्धिः ॥ 61. रुद्रेषु मूर्धस्थसुरा(l.7)पगेषु त्रिपुष्करे सन्निहितेषु जाने . चतुर्दशभ्यो भुवनेभ्य एव पवित्रता संघटिता तदानीम् ॥(l.8) 1 Ms. पृ. वि. ७ vertically on margin. 2 Ms. समस्थ्यं . 3 Ms. अ° to °ते lc. on margin. 4 Ms. °राधि°. 5 Ms. °शनैः कु°. 6 Ms. °येतो°. 7 Ms. चि crossed with vertical strokes before यें. 8 Ms. °रन्निम्म°,

२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. शिरःस्थितगङ्गेष्वेकादशसु रुद्रेषु त्रिपुष्करतटकृतसंनिधानेषु सत्स्वहं जाने भूमौ चतुर्दशभ्यो भु(l.9)वनेभ्यः पवित्रता तत्र राशीभूता अन्यथा तत्रैव रुद्राः किं वसेयुः . एकादश रुद्राः पुष्कराणि त्रीणि च(l.10) चतुर्दश भवन्तीत्यर्थच्छाया ॥ ६२. तथा शिरोजानपदैर्न शम्भोः कामण्डलुव्यैर्न तथा ममापि . अ(l.11)वेषि पाद्यैर्न निजैस्तथोर्वी यथा पवित्रामपि पुष्करैस्तैः ॥ शम्भोरिशरसि जानपदैःस्थिरस्थितैः पुष्करैः(l 12) जलैर्गङ्गाङ्गैरित्यर्थः मम कामण्डलुव्यैः कमण्डलुस्थितैर्गङ्गाङ्गैरित्यर्थः त्वमपि भूमिं पवित्रां तथा निजैः पाद्यैः पुष्करैर्गङ्गैः(l.13) न जानासि यथा तैस्त्रिपुष्करस्थैर्जानासि . गङ्गातोपि पुष्करं पवित्रमित्यर्थः . पुष्करं करहस्ताग्रे(l.14) वाद्यभाण्डमुखे जले . व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयो- रित्यमरः ॥ ६३. तापत्रयं दर्श(l.15)नतो दहन्ति मलत्रयं स्पर्शनतो नुदन्ति . सन्ध्यात्रयं वन्दनतो जयन्ति स्रोतस्त्रयं विस्मरयन्ति गाङ्गम् ॥ (l.16) आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकरूपं तापत्रयं दर्शनेन त्रीणि पुष्करा- णि दहन्ति तथाणवमा(l.17)यीयकार्यरूपं मलत्रयं स्पर्शनेन निवारयन्ति तथा [वन्द]नेन सन्ध्यात्रयवन्दनादधिकं फलं(l.18) दिशन्ति तथात एव गङ्गाप्रवाहत्रितयं जयन्ति ॥ ६४. 1 Ms. शिरस्त्थिं. . 2 Ms. तट lc. under l.8. 3 Ms. ᵒनैतथोᵒ, निजैः lc. on margin. 4 Ms. ᵒमसि. 5 Is it ᵒदैः शिरःस्थितैः ? 6 Amara, 3.1359-60. 7 Ms .त्तज्याᵒ. .8 Ms. गङ्गां.

प्रथमः सर्गः. २५ गर्भेकुलकम् ॥ उपासते मां त्रिदिव(l.19)स्पृशोपि यदर्थमेव त्रिदशांस्त्रिसन्ध्यम् • त्रिविक्रम त्रीणि पदानि विष्णो- स्तव प्रवृत्तानि यतस्त्रिलो(l.20)क्याम् ॥ यदर्थं मोक्षप्राप्त्यर्थं स्वर्गस्थिता देवा अपि मां नित्यं सेवन्ते तथा हे त्रिविक्रम विष्णोर्विश्वव्यापकतां(l.21) कुर्वतस्तव त्रीणि पदानि यतः प्र- भावात्त्रिलोकव्यापीनि संपन्नानि ॥ ६५• व्यक्तात्रिशूलस्य शिखा(l.22)त्रयेपि त्रिविष्टपं येन तृणाय मत्वा • त्रिशङ्कुदिङ्नाथमुषांबभूव पुराणि च त्रीणि तृणीचकार ॥ (l.23) त्रिशूलस्य धारात्रये सत्यपि येनैव महिम्ना स्वर्गं तृणायेव मत्वा अय- मर्थः शक्त्युत्कर्षात्पुनरपि(l.24) स्वर्गं प्रसादयामीतीश्वरो मतवान्धर्माधर्म- विवेचकत्वेन स्वर्गस्य रक्षितारं त्रिशङ्कुदिशो दक्षिणा(l 25*)शाया नाथं स्वामिनं धर्मराजमुषांबभूव स्वर्गे••••••••तेतस्स्वर्गस्यापि दाहः प्रसज्यते तस्यापि दाहोस्तु किं तेनेति³ त्रिपुराणि चाधाक्षीत् . उषांबभूवेति गुणा- र्भावश्चिन्त्यः ॥ (l.1) ६६• किं भूयसा त्रीनुदयानवाप्य शक्तीश्च सिद्धीश्च समेत्य तिस्रः • संगृह्य मित्रैत्रितयं निगृह्णां- मित्रत्रयं (l 2) चोज्वलितप्रयत्नाः ॥ ६७•

1. Ms. °दिशं. 2 Ms. स्वर्गस्थिता lc. on the margin. 3 Ms. स्व° to °ति lc. on top margin. 4. Pāṇini, 7.3.86.(also see 3.1.38.) 5 Ms. चित्र°. 6 Ms. °गृह्णां.

– ᴗ ᴗ – ᴗ – – Wait: त-गण: – – ᴗ त-गण: – – ᴗ ज-गण: ᴗ – ᴗ ग-ग: – – Wait: त त ज ग ग = Upajati / Indravajra is: त त ज ग ग (– – ᴗ, – – ᴗ, ᴗ – ᴗ, – –) Wait! Indravajra: स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः! तौ = त-गण, त-गण (– – ᴗ, – – ᴗ) ज = ज-गण (ᴗ – ᴗ) गौ = ग, ग (–, –) Total = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 syllables! Let's check if Indravajra fits: Line 3: सम्बन्धिना वार्णवसप्तकस्य

1. सम् (–)
2. बन् (–)
3. धि (ᴗ) -> त-गण (– – ᴗ)
4. ना (–)
5. वार् (–)
6. ण (ᴗ) -> त-गण (– – ᴗ)
7. व (ᴗ)
8. सप् (–)
9. त (ᴗ) -> ज-गण (ᴗ – ᴗ)
10. कस्य (क is – due to sy, and final syllable is –):

प्रथमः सर्गः . २७ तीर्थेन तत्कस्य न पुष्कराक्ष त्रिधा युगेषु त्रिषु पुष्करेण .(1.13) बभूव चिन्तामणिकामधेनु- कल्पद्रुमप्राग्रहरेण साम्यम् ॥ तिलकम् ॥ हे पुष्कराक्ष(1.14) दिङ्नागानां करस्थेन पुष्करेण कराग्रेण वाग्देवतायाः श्रियश्च करवर्त्तिना वा पुष्करेण पद्मेन सप्तसप्त(1.15)द्वाराणां पुष्करेण जलेन सप्तसमे रखेर्वर्त्मना पुष्करेणाकाशेन महानटेश्वरस्य नाट्य(1.16)काले नन्दि- मुखैर्वाद्यनीयेन पुष्करेण मुरजेन तथा दैत्यस्त्रीहासज्योत्स्नाया मेघे निवारके (1.17) इत्यर्थः तवासिन्नन्दकाख्ये खड्गे तिष्ठता पुष्करेणाग्रेण च यन्न प्राप्तं तत्रिषु युगेषु चिन्तार(1.18)त्नादिभ्यश्श्रेष्ठेन त्रिपुष्करेण साम्यं कस्य न बभूव ॥ ७२. स्वयं पयोधिं विरसं विदित्वा त्वं पुण्ड(1.19)रीकाक्ष यदप्यतिष्ठः .. शयालुतायास्तदयं न कालो दयालुता सा समयानुयाता ॥(1.20) हे पुण्डरीकाक्ष समुद्रं क्षारं मत्वेव त्वं स्वयमप्रार्थित एव तत्पुष्करमा- श्रयैः ततस्त्व नायमव(1.21)लेप[कालस्तव क]रुणोचिता ॥ ७३. उत्तिष्ठमाने त्वयि माननीय शङ्कास्पदं कस्य कलिर्वराकः .(1.22) न हि त्रिलोकीभयभञ्जनार्थे तवोद्यमे द्वापरमप्यवैमि ॥ हे माननीय त्वय्युत्तिष्ठमाने गृहीतो(1.23)द्यमे सति वराकः कलियुगं कलहश्च कस्य शङ्कास्थानं . न कश्चित्क्लेशशङ्कत इत्यर्थः . अत्र हेतुः(1.24) 1 Ms. श्रियश्च lc. under 1. 14. 2 or ॰दभ्यतिष्ठः ? 3 Ms. ॰भ्रंयः . 4 Add कलिं-

२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. त्रिजगद्धीतिहरणार्थे तवोद्योगे द्वापरं युगं संदेहं च न मन्ये . प्रतिमल्ला- भावादिति भावः . य(1.25**6¹)त्र द्वापराभावस्तत्र कथं कलिरित्युक्तिसङ्गतिः . सन्देहेद्वापरौ चाथेत्यमरः² ॥ ७४. व्याहृत्य वाक्यमिति पुष्कर(1.1)कारणेन तूष्णीमभूयत च पुष्करकारणेन . आसर्गसम्मतपिशाचजनार्दनस्य भास्वत्यपत्यत दृ(1.2)शा च जनार्दनस्य ॥ पुष्करकारणेन पद्मजन्मना त्रिपुष्करहेतोर्वचनमुक्ता तूष्णीं भूतं च जनार्दनस्य(1.3) दृशा सूर्ये पतितं च . द्वौ चशब्दावेककालतां सूचयतः . यतस्सर्गादारभ्य संमतं पिशाचजनाना(1.4)मर्दनं मारणं यस्य ॥ ७५. तत्कालं रविमण्डलात्पुनरिव त्वष्टुर्गताद्गोचरं दैत्यारेर्विषयीकृताद्रविम(1.5)येनैवेक्षणेनोदगात् . गाढाकृष्टनभोवरोहसमयन्न्यञ्चन्मुखाश्

प्रथमः सर्गः . २६ इत्यन्तः कान्तिजातं कमलजकमलाकान्तमेला(1.12)पवेला- साक्षित्वेन स्थितानां किमपि दिविषदां विस्मयं तद्वितेने ॥ तत्कान्तिजातं स तेजःपुञ्जो नभ(1.13)श्चराणामाश्चर्यमुदपादयत् . क- दाचित्तैः कश्चित्तेजःपुञ्जो न दृष्ट इत्याह . कमलजो ब्रह्मा क(1.14)मलाकान्तो विष्णुस्तयोस्संघटनदर्शिनाम् यद्वा तयोस्संघटनं पश्यतामिति वस्तुधर्मः . इति(1.15)र्हेतौ . कालाग्नेरारभ्य शिवपर्यन्तं पूर्वं यदजनि विपर्यासवृत्या- काशादधः प्रवृत्त्या तदाग्नेय(1.16)लिङ्गमिदं किमवतरति कि[मवतीर्णं]म् अन्यथा यदीदमाग्नेयलिङ्गं न भवति तदा इयत्ते(1.17)जः क्व भवतीति भद्रम् ॥ 77. श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणं व्यधिता(1.18)द्यसर्गे . आज्ञामवाप्य विदुषां किल जोनराजः पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.19) पृथ्वीराजविजये प्रथमस्सर्गः ॥

? Wait, look at line 6: Is there a footnote marker? No, wait! Could Footnote 1 be about line 6: "after ˚रं"? "सूर्ये दृष्टे इत्यर्थः crossed after ˚रं." Yes, "अथानन्तरं" ends with "˚रं"! There is no superscript number, or maybe an invisible/faint one, or simply "crossed after ˚रं". Wait, what about Footnote 2: "2 Is it कञ्चन ?." In Verse 2, line 9: "किमाहुतीः कश्चन..." -> wait, look at "कश्चैन" or "कश्चन": the word is "कश्चैन" or "कश्चन"? It looks like "कश्चन" with an ai-matra, or "कश्चैन"? Wait, why does Footnote 2 say "2 Is it कञ्चन ?"? Because the manuscript or text reads "कश्चैन" or "कश्चन"! Wait, what about Footnote 3: "3 Ms. ˚मर्थतां"? In Verse 4, line 18: "प्रयाति यस्य प्रतिदर्शमर्थिताम्" -> Footnote 3 says "3 Ms. ˚मर्थतां". And Footnote 4: "4 Ms. ˚यमेष˚." -> in line 20: "प्रदर्शयिष्यत्ययमोषधीः".

Now, what is `

द्वितीयः सर्गः. ३१ किमुत्त(l.2)रस्यां दिशि वृद्धतेजसा कृतोपचारो वसुभिर्विवस्वता . उपेत्य रम्भाप्रणयात्त्रिविष्टपं त्र(l.3)जत्यसावुत्तरदिक्पतेस्सुतः ॥ ५. किमेष सत्यप्यमृतांशुसौहृदे तिरस्कृतश्चन्द्रकिरीटतेजसा .(l.4) विरागतस्सूत्रितमित्रसंग्रहो जगज्जिगीषुर्मदनोवरोहति ॥ ६. किमोषधीशस्य सहोदरो भिष- क्कृ(l.5)तोपदेशश्चिरकालमश्विनोः . अनामयीकर्तुमदः क्ष्मातलं त्विषां निधेर्मण्डलमेष मुञ्च(l.6)ति ॥ ७. किमेष राशिस्थितिमेत्य भास्वता वितीर्णदोषोपशमार्थवैभवः . उपप्लवं म्लेच्छकृतं म(l.7)हीसुत- स्स्वमातुरङ्कं विनिहन्तुमागतः ॥ ८. अनूरुणा जांतिरिति प्रवेशितो निराकरिष्यंस्तिमि(l.8)रं रसातलात् . गृहीतशिक्षः किमयं दिवाकरा- द्धरामनन्तः पुनरेति रक्षितुम् ॥ ९. सहस्रपा(l.9)देन निकामसेवया कृतप्रसादो द्वितयेन पादयोः . किमेष पापाकुलितं नु पुष्करं पवित्रयि(l.10)ष्यन्नरुणोवरोहति ॥ १०. १ Ms. किमौष°. २ Ms. °याज्जा°.

३२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. चिराय नारायणपादसेवया किमुज्झितः पाशवपाशवैकृतैः . भवान्तरे(1.11) शिक्षितराक्षसक्षयो- न्यरूपतामेत्ययमर्कभूर्हरिः ॥ 11. जनेन कानीनतया कदर्थितः प्रविश्य युद्ध(1.12)क्रिययार्कमण्डलम् . अयोनजन्मत्वसमेधितद्युतिः किमेष कर्णः पुनरेति भूतलम ॥ 12. जग(1.13)त्प्रदीपादपरः प्रदीपितो जगत्प्रदीपो नु किमीश्वरेच्छया . किमेष वा द्वादशसूर्यतेजसा कृ(1.14)तो भुवि द्वादशराजजित्वरः ॥ 13. इति प्रतापायतनेन तेजसा नभश्चराणां निचयेन चर्चितः . जग(1.15)त्त्रयीपुण्यसमृद्धिसंगमः पतङ्गमध्यात्पुरुषो विनिर्ययौ ॥ 14.

: Yes, भौ[मो]⁵orभौ⁴[मो]⁵. In the image, right above the [मो]there is a superscript, wait, is that a5? Yes, ⁵. And what about 4? Wait, before [मो], above the ौofभौ, is there a 4? It looks like just the ौdiphthong sign, or wait: theौhas its two slants, but above it there is nothing? Wait, where is4? Wait! Look at [मो]: there is a ⁵next to it. But where is⁴? Wait, could footnote 4 be 4 Ms. भो.°referring toभौ? Often in these editions, an emendation in square brackets [मो]is from another manuscript or editor, andभौis from Ms., or vice versa. Wait, let's look at line 18 again:कि॥ महीसुतो भौ[मो]⁵ म्लेच्छैः कृतमुपद्रवं निवारयितुं(l.7) स्वमा-`

Line 19: तुर्भूमेरङ्कं किमागतः . स कथमुपद्रवं वारयतीत्याह एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ Wait, एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ or `

३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. शिष्टः . अर्केण कुतो हेतोस्सोऽध्यापित इत्याह अरुणेन मातृस्व(l.12)स्रेय- त्वात्प्रवेशितः अथ……र्था………धारितां भूमिं भूयो र……… ………(l 13)¹. स॥ सहस्र[पादेन सूर्येण निकामसे]वनींश्छेतोः पादद्वितयेन कृतप्रसादो दत्तपादद्वयः . सूर्यस्य सहस्रपादत्वात्पादद्वयदानोक्तिसङ्गतिः . (l.15)एषोरुणः किं नु म्लेच्छक्षोभितं पुष्करं पवित्रीकर्तुमवरूढः ॥ चि॥ श्रीराम्पा(l.16)दसेवया त्यक्तपशुजन्मपाशविकारो जन्मान्तरे शि- क्षितराक्षसवधोयमर्परं(l.17) Lines 18 to end of page missing ततो युद्धे मरणेनार्कमण्डलं प्रविश्य किमेष कर्णो भूतलमेति. कर्णः कथ- मियद्दी(l.1)प्र इत्याह अयोनिजत्वेन समेधिता द्युतिर्यस्य ॥ जग॥ जगत्प्रदीपादकोर्दा(l.2)श्वरेच्छया प्रदीपितो द्वितीयो जगत्प्रदीपः सूर्यः किमेष भवति. किं वा द्वादशानां(l.3) सूर्याणां तेजसा कृतः किमेष भवति . द्वादशविधराजजैत्र इति हेतुः ॥ इति॥ (l.4) प्रतापमूलस्थानेन तेजसा हेतुनैवं देवराजेन चर्चितः कृत- कल्पनः त्रिभुवन(l.5)पुण्यराशिः पुरुषोर्क्रमण्डलान्निर्गतः ॥ इतः प्रभृति स योपि रेवन्तं इत्यन्तं पु(l 6)रुषरूपवर्णनपरं कुलकम् ॥ यथा द्युसिन्धोस्सलिलाद्यथाग्नितः तथैव पुण्या(l.7)दपि भानुमण्डलात् . महेश्वरस्यैष तनोरस्समुद्गतो जगद्विषां संहृतये गुहः (l.8)पुनः ॥

1 Ms. सूर्वेत्यन्वयः crossed at the beginning of line. 2 Ms. ॰नद्धे॰. 3 Ms. ॰णंशिका॰ 4 Ms. ॰मरप॰ 5 Ms. रेधर्मं॰. 6 Ms. ॰स्येव, ॰ष written above ॰व.

द्वितीयः सर्गः . ३५ आग्नेयो गाङ्गेयश्च कुमार इत्यागमः . अतः कविरुहति अष्टमूर्त्ति(l.9)- मूर्त्यन्तरात्सूर्यमण्डलाच्छेत्त्रच्छयार्थमेष कुमार इव निर्गत इत्युत्प्रेक्षा . पुरुषो विषयो गु(l.10)हो विषयी . विषयित्वेन विषयस्य सम्भावनार्थं महातेज- स्त्वमनपा......स्समानो(l.11)....................॥ १५. स्वभावसि[द्धाभरणादि] — ◡ — प्रभावलीलार्थगतावकाशया . शनेर्ज(l.12)नन्या प्रतिमान्यतावँशा- न्निषिद्ध्येव स्वयमेव नान्वितः ॥ देवानां छाया न भ(l.13)वतीति प्रसिद्धिः तदेव कविरुत्प्रेक्षापूर्वमुप- न्यस्यति . शनेर्जनन्या च्छा(l.14)यया नान्वितः . छायाया अभावे हेतुं संभावयति नैसर्गिकभूषणादी(l.15)- [Lines 16 to end of page missing] (**⁴) द्धेति.⁵ भावः ॥ १६. पतङ्गवानायुरोमकोमलै- र्निकामकाशैरपि कुन्तलोत्करैः . गुणाननुज्झद्भि(l.1)रिवान्वयाश्रया- न्विनिर्ममाणो रजनीपरावभवम् ॥ पतंगस्य रवेर्वानायुजा येश्वास्तद्रोमवत्कोम(l.2)लैरत्यर्थमेचकैः केशै रात्रेस्त्यवमानं कुर्वन् . अत उत्प्रेक्ष्यते कारणानुगुणान्गुणानत्यजद्भि(l.3)रि- वेति . तेषां कारणं दिवाक॑मण्डलोत्थितः पुरुषः ॥ १७. किरीटरत्नातपमण्डलच्छला- द्ध(l.4)वत्सुधांशोरपि सुन्दरं मुखम् . 1 Is it ॰त्त्वात्र॰ ? 2 Ms. इव l.c. under l. 10. 3 Ms. ॰तार्यशा- 4 Ms. पृ. on margin. 5. Read काया निषिद्धे०. 6 Ms. ॰रसिकु०.