पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१३० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २ ) तच्च ज्योतिरग्निसूक्तत्वात्प्रसिद्धेश्चाग्निरेवेति प्राप्तम् । ( ३ ) अत आह— सू—ॐ ॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ ॐ ॥ २४ ॥ विष्णुरेव ज्योतिः । कर्णादीनां विचरणाभिधानात् । ( ४ ) स हि 'परो मात्रया तन्वा वृधान' (ऋ.७-९८-२.) रहमित्येकान्वयेन व्याख्यातम् ॥ ( २ ) अथ सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति — तच्चेति ॥ चस्समुच्चये । त दिति चावर्तते । अग्निशब्दो भूतदेवतापरः । द्वितीयचशब्दो भिन्नक्र मः। तथा च तज्ज्योतिर्गुहानिहितं चाग्निरेव भवेदिति प्राप्तं, कुतः ? 'प्र सिद्धेः ' ज्योतिःश्रुतेस्तस्याश्च तस्मिन्नग्नावेव प्रसिद्धेः रूढत्वात् । न केवलं श्रुतेरेवेदं ज्योतिरग्निः, किन्तु तस्य ज्योतिषः ' अग्निसूक्तत्वा त् ' अग्निप्रकरणगतत्वाच्चेति योजना । अतएव पूर्वपक्षोपसंहारटीका यां श्रुतिप्रकरणयोर्बलवत्त्वादिति प्रसिद्धपदलक्षितायाः श्रुतेः प्रथममु क्तिः । अत एव चन्द्रिकायां भाष्ये अग्निसूक्तस्थत्वाद्वेति चशब्दप्रयो गादित्युक्तम् । तथाच श्रुतिप्रकरणाभ्यां गुहानिहितत्वलिङ्गमात्रस्य बाधात् अग्निरैवेदं ज्योतिर्गुहानिहितं चेति भावः ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ यतः पूर्वपक्षः प्रा प्तोऽतः उत्तरं सूत्रमाह भगवान्बादरायण इत्यर्थः । तदेव सूत्रं पठति- ज्योतिरिति । सूत्रे तच्चित्यस्य अनुवृत्तिं विपरिणामं चाभिप्रेत्य प्रति ज्ञांशं व्याचष्टे—विष्णुरेवेति । ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यो विष्णुरेव भ वेदिति योजना । कुत इत्यतः प्राप्तं ' चरणाभिधानात्' इति हेत्वंशं च रणशब्दस्य विचरणार्थत्वं कर्णादीनामित्यस्य अध्याहारं चाभिप्रेत्य व्याचष्टे—कर्णादीनामिति । अत्र वाक्ये कर्णादीनामेतज्ज्योतिःप्रति विरुद्धचरणोक्तेः कर्णादिविदूरत्वलिङ्गश्रवणादित्यर्थः । अत्र कर्णादि विदूरत्वं नाम तैरियमिति परिच्छेदायो ग्यवैभवत्वं, न तु कर्णादिविदू रत्वमात्रम् । तद्विषये तस्यासम्भवात् । अभिधानपर्यन्तधावनं हेत्व सिद्धिपरिहारायेति द्रष्टव्यम् ॥ ( ४ ) नन्वस्तु ज्योतिषः कर्णादिविदूरत्वोक्तिः, तावता तस्य वि ष्णुत्वं कुत इत्यतः कर्णादिविदूरत्वस्य विष्ण्वेकलिङ्गत्वे श्रुतिमुदाहर न् तत्प्रतिजानीते—स हीति ॥ एवेत्यनुषज्यते । आदिशब्देन ' न ते वि ष्णो ' इत्यादिकं गृह्यते । तथा च ' हि ' यस्मात् ' सः ' विष्णुरेव ' प

[ अधि - ११. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. १३१ इत्यादिना कर्णादिविदूरः ॥ १० ॥ ———— ꕥ ———— ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पण निगदात्तथा हि दर्शनम् ॥ ॐ ॥ २५ ॥ शे मात्रया ' इत्यादिवाक्येन कर्णादिविदूर इति प्रमितः तस्मान्नाप्रयो जकता, न वा हेतुविशेषणासिद्धिरित्यध्याहारेण योजना । अनेन ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यं ब्रह्मैव । कुतः ? अत्र कर्णादीनामेतज्ज्योतिः प्रति साकल्येन तद्विषयीकरणरूपविरुद्ध ' चरणाभिधानात् ' कर्णा दिविदूरत्वलिङ्गश्रवणात् इत्यावृत्त्यध्याहाराभ्यां सूत्रार्थ उक्तो भव ति । मापयति ज्ञापयति विषयानिति वा मीयन्ते विषया अनेनेति वा मात्रा इन्द्रियगणः तया ततस्त्वं ' परो ' दूरोऽसीति हे विष्णो अन्यम हिम्नः परमन्तं सीमानं ते महिमानं कोऽपि श्रोत्रादिना नापेति च प्र कृतानुगुण्येन श्रुतिर्व्याख्येया । अत्र तत्त्वप्रदीपसन्न्यायरत्नावलीकार योः ज्योतिरित्यादिचतुस्सूत्री एकमेवान्तर्भेदाधिकरणमित्यभिप्रेतम् । अग्निसूक्तच्छान्दोग्यगतविषयवाक्यभेदादनयोर्भेदः । टीकाकृतस्तु- ज्योतिस्सूत्रमेकमधिकरणं ' छन्दः ' इत्यादित्रिसूत्री अधिकरणान्तर मिति ज्ञातव्यम् ॥ १० ॥ ॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे अधिवेदगत गायत्र्याद्यशेषशब्दसमन्वयः क्रि यते । सङ्गत्यादिजिज्ञासाजननाय सूत्रमेवादौ पठति—छन्द इति ॥ अत्र छन्दइत्यावर्तते । तच्च व्यस्तं समस्तं च । तथा च ' छन्दोभिधा नात् ' ' गायत्री वा इदम् ' इति वाक्यस्थगायत्रीशब्देन चतुर्विंशत्यक्ष रमन्त्रविशेषात्मकछन्दसः प्रतिपादनात्, तच्छब्दस्य तत्र रूढत्वात्, गायत्रीशब्दवाच्यो न विष्णुः, किन्तु छन्द एव । यतो गायत्री न वि ष्णुः, अपि तु छन्दः, अतो ज्योतिरपि न विष्णुः, किन्तु छन्दः । कु तः? 'छन्दोभिधानात् ' छन्दसा गायत्र्या तदैक्याभिप्रायेण ज्योतिषो ऽभिधानात् उपक्रमादिति चेत्—न, विष्णुरेव ज्योतिः। कुतः? ' निग

१३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २ ) 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते' (छा. ३-१३-७.) दात्' गायत्रीपदेन विष्णोरेवाभिधानात् । गायत्र्यादिपदैर्विष्णोरेवा भिधानं च न तदभेदविधानार्थः, किन्तु तथोपासनार्थमेवेत्याह—तथे ति । 'तथा' गायत्र्यादिशब्दार्थगुणस्वरूपत्वेन 'चेतसो' मनसः 'अर्पणाय' ब्रह्मण्य आधानायोपासनार्थमेव विष्णोर्निगदादित्यर्थः । उपा सनेत्यनुक्त्वा चेतोऽर्पणेत्युक्तिरुपासनास्वरूपकथनार्था । अनेन प्रसिद्ध गायत्र्यादिपदेन विष्णोरभिधानं व्यर्थमिति शङ्का परिहृता । ननु भ वेद्गायत्रीशब्दवाच्यत्वेन विष्णोर्ज्योतिश्शब्दवाच्यत्वसाधनम्, यदि गायत्रीशब्दवाच्यत्वं विष्णोः प्रमितं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह— तथा हीति । 'हि' य

[ अधि - ११. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. १३३ इत्युक्तस्य ज्योतिषो ' गायत्री वा इदग्ं सर्वम् ' ( छा. ३-१२-१. ) इति गायत्र्या समारम्भः कृतः ॥ त्वापत्त्या ततएव अग्निसूक्तगतज्योतिषोऽपि तदन्यत्वमेव भवेत् । अ तएवानन्दमयत्वमपि अन्यस्यैव भवेन्न विष्णोरिति पूर्वोक्ताक्षेपेण ए तदधिकरणोत्थानात्पूर्वेणास्याक्षेपिकी सङ्गतिः । एवं गायत्री विषयः । किं छन्दोविशेषः उत विष्णुरिति सन्देहः । तथा गायत्री छन्दोविशे ष एव भवेत्; तच्छब्दस्य तत्र रूढत्वादिति सयुक्तिकः पूर्वपक्षः । तथा तस्माज् ज्योतिरपि छन्द एवेति तस्यैव गुहानिहितत्वमानन्दम यत्वं चेति पूर्वपक्षफलं च सूचितं भवति। अत्र पूर्वपक्षे गायत्र्यादिश ब्दाः मन्त्रपराः, सर्वमपि वाक्यं तन्माहात्म्यपरतया योजनीयम् । सि द्धान्ते तु ' अथ ' इत्यादेरयमर्थः—भगवन्माहात्म्यान्तरारम्भेऽथश ब्दः । ' यत् ' श्वेतद्वीपानन्तासनवैकुण्ठगतं नारायणवासुदेववैकुण्ठा ख्यं रूपत्रयं तत् ' अतः ' एतस्माद्विवक्षिताद्बुद्धिस्थात् ' दिवः परः ' परं तदपेक्षयोच्चस्थानस्थितमित्यर्थः । ' ज्योतिः ' तेजोमयं एवंभूतं त त् ' विश्वतः पृष्ठेषु ' पृथिव्यां ब्रह्मणो मेरौ वैजयन्तेऽन्तरिक्षगम् । तृतीयं सत्यलोके च सदनं त्रिविधं मतम् ॥ इति वचनादन्तरिक्षगवैजयन्तमेरुसत्यलोकगतेभ्यो ब्रह्मसदनेभ्यः क्र मेणोर्ध्वेषु ' सर्वतः पृष्ठेषु ' अन्तरिक्षपृथिवीस्वरात्मकलोकेभ्यः क्रमे णोच्चेषु ' अनुत्तमेषु ' न विद्यते उत्तमो लोको येभ्यस्तेषु प्रत्यवरेष्वि ति वा । ' उत्तमेषु ' स्वयमेवोत्तमेषु ' लोकेषु ' श्वेतद्वीपानन्तासनवै कुण्ठेषु ' दीप्यते ' प्रकाशते ' तत् ' दीप्यमानं तेजः ' इदं वाव ' इदं खलु । इदं च किम्? ' यदिदमस्मिन् पुरुषे ' हृदये ' अन्तर्ज्योतिः ' त च्छब्दितं ब्रह्मास्ति तत्तेनैकीभूतमित्यर्थः । यो गायत्रीनामा गायत्रीसं स्थः स्त्रीरूपो हयशीर्षाख्यो भगवान् तदिदं प्रथमं रूपमित्याशयेन तस्य द्वितीयं रूपं वक्तुं गायत्र्यादिवाक्यं प्रवृत्तम् । ' यदिदं किञ्च भूतं ' पूर्णं मत्स्याद्यवताररूपं यच्च ' सर्वं ' सर्वान्तःस्थितं रूपं तत्सर्वं ' गाय त्री ' गायत्रीनामा भगवान् एव । वै प्रसिद्धम् । तस्यैव तृतीयं रूपमा ह—वागिति । गायत्रीनामा भगवान् ' वाग्वै ' वाङ्नामको विष्णुरेव । कुतोऽस्य विष्णुत्वमित्यतस्तल्लक्षणयोगादित्याह—वाग्वा इति । ' इदं

१३४ | ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. | [ अध्या - १. पा - १. ] तस्मान्न विष्णुरिति चेत्-न, तथा चेतोर्पणार्थं हि नि गद्यते । अग्निगायत्र्यादिशब्दार्थरूपोऽसाविति चेतोर्प णार्थं हि निगद्यते । सर्वं भूत' प्राणिजातं 'वाग्वै' वाग्द्वात्मकभगवदधीनमेव । अतः सर्व स्वामित्वाद्वाचो विष्णुत्वमिति । सिद्धान्तसूत्रांशमनुकरोति—नेति । निगद्यत इत्यत्रापि सम्बध्यते । तथा च ज्योतिःशब्दवाच्यो विष्णुर्नेति न, किन्तु ज्योतिःशब्देन विष्णुरेव निगद्यत इत्यर्थः । कुत इत्यतो नि गदादिति हेतुं योजयति—हि निगद्यत इति । गायत्रीशब्देनेति शेषः । तथा च 'हि' यस्माद्गायत्रीशब्देनापि विष्णुरेव 'निगद्यते' अभिधी यते तस्मादित्यर्थः । विष्णोर्गायत्र्यादिशब्दैरभिधानं च न तदभेदवि धानार्थं, किन्तु तथोपासनार्थमेवेत्याह—तथेति । चेतोर्पणेत्युक्तिप्रयो जनं पूर्ववत् । भाष्यत्वज्ञापनाय तथेत्यादिस्वपदानि तथा शब्दार्थक थनेन विवृणोति-अग्नीति । अत्र ज्योतिश्शब्दोपलक्षकाग्निपदं ज्यो तिस्सूत्रस्य भिन्नाधिकरणत्वपक्षे अन्यत्र प्रसिद्धस्य गायत्रीपदस्य विष्णौ प्रयोगे प्रयोजनमत्र वदता सूत्रकृता पूर्वत्रोत्तरत्र चाग्न्यादिप दस्य विष्णौ प्रयोगे प्रयोजनं सूचितमिति दर्शयितुम् । न च गाय त्र्यादिपदाभ्यामेव गायत्रीपदसमन्वयफलस्य पूर्वत्रोत्तरत्र चोक्तसम न्वयफलस्य च सूचनसम्भवादग्निपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । फलीभूत समन्वयविषयत्वेनास्यापि अवश्योपादेयत्वात् । समानप्रकरणस्थ वागादिग्राहकत्वेन आदिशब्दस्याप्यावश्यकत्वात् । अवश्यपेक्षिता भ्यामुभाभ्यामप्यानन्दमयाद्यधिकरणेषु उत्तरत्र चोक्तप्रयोजनस्यापि सूचनसम्भवादुभयमप्यावश्यकम् । ज्योतिरित्यादिचतुःसूत्र्या एका धिकरणत्वपक्षे तु साक्षात्समन्वेतव्यशब्दत्वेनैव शब्दद्वयोपादानं, न तु फलत्वेनाग्निशब्दस्याधिकरणान्तरेऽप्येतन्न्यायसूचनं तु आदिशब्दे नैव, न तूभाभ्याम् । भिन्नजातीयानेकशब्दग्रहणार्थं शब्दद्वयोत्तरादिप दम् । अत एव तत्त्वप्रदीपे-आदिशब्दस्योभयत्रान्वयं प्रथमादिशब्दे न तेजःशब्दानां द्वितीयेन छन्दश्शब्दानां च ग्रहणमभिप्रेत्य 'अग्न्या दितेजःशब्दानां गायत्र्यादिच्छन्दश्शब्दानां च' इत्युक्तम् । केचित्तु- भाष्यगतहिशब्दो ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थमिति प्रमाणप्रसिद्धिव्योतकः, अ धिकरणान्तरेऽप्यस्य न्यायस्यानुसन्धेयत्वज्ञापकश्चेत्याहुः । चेतोर्प णार्थमिति सावधारणम् । तथा च 'असौ' भगवानग्निगायत्र्यादिश

[ अधि - ११. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. १३५ ( ३ ) तथा हि दर्शनं ' गायति त्रायति च ' ( छा. ६-१२- १०.) इत्यादि । ( ४ ) सर्वच्छन्दोऽभिधो ह्येष सर्वदेवाभिधो ह्यसौ । सर्वलोकाभिधो ह्येष तेषां तदुपचारतः ॥ इति वामने ॥ द्वेरभिगायत्र्यादिशब्दार्थगुणस्वरूप इति । तत्र ' चेतोर्पणार्थं ' बुद्ध्य- वतारणार्थं उपासनार्थमेव निगद्यते, न तद्भेदविधानार्थमित्यर्थः। इती- त्यन्तेन तथाशब्दार्थ उक्तः । अनेनाप्रसिद्धगायत्र्यादिपदेन विष्णोर- भिधानस्य वैयर्थ्यशङ्का परिहृता ॥ ( ३ ) ननु भवेद्गायत्र्यादिशब्दवाच्यत्वेन विष्णोर्ज्योतिश्शब्दवा- च्यतासाधनं यदीयं गायत्री विष्णुः स्यात्तदेव कुत इत्यतां गानत्राण- कर्तृत्वलिङ्गादित्याशयेन तस्यासिद्धिपरिहाराय प्रवृत्तं तथाहीति सूत्र- शेषं अनुकृत्य दर्शनपदोक्तां श्रुतिं दर्शयति—तथेति ॥ ' हि ' यस्मात् 'इत्यादि दर्शनं' श्रुतिरस्तीत्यन्वयः । यद्यपि 'गायति त्रायतेच'इति पा- ठः छन्दोगानाम्, तथाऽपि शाखान्तरमेवेदमित्यदोषः। आदिपदेन 'या वै सा गायत्री इयं वाव सा येयं पृथिव्यस्यां हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठित- मेतामेव नातिशीयते' (छा.३-१२-२.) इत्यादिकं गृह्यते। श्रुत्यर्थस्तु- यतो गायत्रीवाच्यो भगवान् वेदान् 'गायति' मुखान्निस्सारयति प्रथ- मो वक्तेति यावत् । यस्माच्च 'त्रायते' अखिलमिति शेषः । अतो गायत्री शब्देनोच्यते । 'या' प्रसिद्धा गायत्री तन्नामा विष्णुः 'सा इयं वै' इयं खलु । किमियं ? 'येयं पृथिवी' तन्नामा भगवान् । कथं पृथिवी विष्णु- रित्यतः तल्लक्षणयोगादित्याह—अस्यां हीदमिति । ' अस्यां ' पृथिव्यां 'भूतं' प्राणिजातमाश्रितमिति । सुधायां तु पूर्वपक्षानुगुणतया गाय- त्री 'गायति' अर्थं प्रतिपादयति, अध्येतॄन् 'त्रायते' पालयति पापा- त् रक्षतीत्यर्थ उक्तः ॥ ( ४ ) ननु गायत्र्यादिशब्दस्य अन्यत्र रूढत्वात्कथं लिङ्गमात्रेण विष्णुत्वनिश्चय इत्यतो गायत्र्यादिश्रुतेः सावकाशत्वादिति भावेन गायत्र्यग्निपृथिव्यादिशब्दाः न केवलं श्रुत्युक्तयोगेन विष्णौ सावका- शाः, अपि तु पौराणिकरूढ्या गायत्र्याः भगवदधीनत्वाद्पीत्याशये- न तत्र स्मृतिमाह—सर्वैति ॥ ' एषः ' विष्णुः ' सर्वच्छन्दोऽभिधः ' सर्वच्छन्दसां अभिधेयाभिधा यस्येति बहुव्रीहिः। छन्दोवाचकगाय-

१३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( ५ ) सू—ॐ ॥ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ ॐ ॥ २६ ॥ त्र्यादिसर्वशब्दवाच्यः । 'एवमसौ' विष्णुः सर्वदेवतावाचकाग्न्या- दिशब्दवाच्यः । तथा 'एषः' विष्णुः सर्वलोकवाचकपृथिव्यादिशब्द- वाच्य इत्यर्थः । कुत इत्यतः छन्दादीनां भगवदधीनत्वादिति प्रत्ये- कं हेतुत्रयसूचनाय हिशब्दत्रयं, वेदप्रसिद्धिज्ञापनाय वा । छन्दसां लोकानां च प्रत्यक्षत्वात् देवानां च परोक्षत्वादेषोऽसाविति विचित्रो- क्तिः । कथं तर्ह्यन्यत्र व्यवहार इत्यत आह—तेषामिति । छन्दोदेव- लोकानामित्यर्थः । 'तत्' तच्छब्दबोध्यत्वं 'उपचारतो' विष्णुसमी- पे चरणात्तदधीनत्वादमुख्यत एवेत्यर्थः । वामन इत्यस्य 'हि' यतो वामने इति 'दर्शनं' प्रतिपादनम

[ अधि - ११. सू - २६. ] दीपिकासहितम्. १३७ ( ६ ) 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा. ३ - १२ - ६.) इति । ( ७ ) सुवर्णं कोशं रजसा परीवृतम् । देवानां वसुधानीं क्तम्' (छां. ३-१२-५.) इति 'तदेतत्' भगवतश्चतुष्पादत्वं 'ऋचा' ऋङ्‌मन्त्रेण 'अभि' निश्शङ्कं स्पष्टं 'अनु' आनुकूल्येनोक्तमित्यर्थः ॥ ( ६ ) किमुक्तमित्यतस्तन्मन्त्रं पठति—तावानिति ॥ यद्यपि ऋचि 'एतावान्' इति 'विश्वा' इति च पाठः । तथाऽपि शाखान्तरपाठोऽयमि- त्यदोषः । 'अस्य' पुरुषस्य 'पुरुष एवेदं सर्वम्' (तै. आ. ३-१२.) इत्युक्ता यस्सर्वेशानत्वादिरूपः तावान्महिमोक्तः, न केवलमेतावान्, किन्तु, पुरुषः 'ततः' पूर्वोक्तादपि महिम्नो 'ज्यायान्' अधिकमाहात्म्योपेत इत्यर्थः । ज्यायस्त्वमेव दर्शयति—पादोऽस्येत्यादिना । 'सर्वा भूतानि' सर्वं विश्वं 'अस्य' विष्णोरेकः 'पादः' पादवत्पादो भिन्नांशः । यद्य- पि तत्त्वप्रदीपे—विश्वभूतविधिर्भाति । तथापि टीकायां-सर्वाणि भू- तान्यस्यैकः पाद इति पादविधानदर्शनात्, चन्द्रिकायां-'पश्वेकत्व- वत् विधेयगतत्वात्पादैकत्वं विवक्षितम्' इत्युक्तत्वाच्च, तत्त्वप्रदीपो- प्येवमेव व्याख्येयः । अस्य 'अमृतं' नाशरहितं अतएव स्वरूपभूतं 'त्रिपात्' त्रयाणां पादानां अंशानां समुदायो नारायणवासुदेववैकु- ण्ठसंज्ञं त्रिषु रूढ्या द्योतमानत्वाच्च द्युशब्दवाच्येषु श्वेतद्वीपानन्तास- नवैकुण्ठेषु तिष्ठतीति ऋचोक्तमित्यर्थः । यद्यपि भूतशब्दो 'भिन्नपाद- स्सर्वजीवाः' इति छान्दोग्यभाष्ये जीवपरतया व्याख्यातः । तथाऽपि 'सुवर्णम्' इति श्रुत्यनुसारेण अत्र विश्वार्थतया व्याख्यातव्यः ॥ ( ७ ) ननु गायत्र्यामिव विष्णावपि भूतादिपादत्वोक्तिरनुपप- न्ना । तस्य भूतभिन्नत्वादित्यत आह—सुवर्णमित्यादि ॥ 'सुवर्णम्' इत्यारभ्य 'भिन्नं च' इत्यन्तमेकवाक्यतयाऽर्थक्रमेण व्याख्येयम् । य- ज्ञदत्तस्य, देवदत्तः, इत्युच्यते, विश्वमिति च शेषः । पाद इति चाव- र्तते । चशब्द एवार्थे हेतौ च । एकदेशपरिमितमिति हेतुगर्भमावर्तनी- यम् । तथा च 'चो' यतः श्रुतिस्थेन पाद् इति शब्देन न भूतानामित्य- मृतपादत्रयवत्स्वरूपांशत्वमुच्यते । येनानुपपत्तिः स्यात् । किन्तु, य- ज्ञदत्तस्य चतुर्भागबलो देवदत्त इतिवद्भिन्नमेव विश्वम् । यतः 'परि- १८

ीरानभो"? Wait, "समीरण"? Air = समीरण! Look at the letters: स (sa) - म (ma) - ी (ī) - र (ra) - णा (ṇā) - न् (n) - भो (bho)? WAIT! Look at: त (ta) - look at the letter before: क्षि (kṣi). Is it "र-जो-गु-णो-प-ल-क्षि-त-"? Wait, what is before समीरण? अप् (water), तेजस् (fire)! Could it be "अब्-तेजः-समीर"? Wait, look at the glyphs: Letter 1 after क्षि: त (ta) Letter 2: ा (aa)? Wait, is it ा, or is it a vertical line of something else? Wait, look at: "अब्" - does it have अब्? Look at: त (ta) with what? Wait! Could it be: "तावच्छरीरानभो"? No, why शरीर? The text says: "विराजं ब्रह्मणः शरीरं" in the very next line (L18)! Wait! In L16-17: "'रजसा परीवृतं ' रजोगुणोपलक्षिता..." Wait, what does "रजसा परीवृतम्" mean in the Upanishad? Mantra: "सुवर्णं कोशं रजसा

[ अधि - १०. सू - २६. ] दीपिकासहितम्. १३९ (८) स हि पुरुषसूक्ताभिधेयः । ‘यज्ञेन यज्ञमयजन्त’ (तै. आ. ३-१२.) इति यज्ञशब्दात् । ‘यज्ञो विष्णु र्देवता’ ( श्रुत्यन्तरम्.) इति हि श्रुतिः। (९) तस्मिन् काले महाराज राम एवाभिधीयते । (८) स्यादेतदेवं यदि ‘तावान्’ इत्यस्यामृचि विष्णुरभिधीय त इत्यत्र प्रमाणं स्यात्, तदेव नास्ति, अतो लिङ्गमन्यनिष्ठं भविष्यती त्यतः सौत्रचशब्देन भूतादिपादत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वे साध्ये पुरुषसू क्तोक्तत्वादिति यदनुमानं सूचितं तस्याप्रयोजकत्वमाशङ्क्य परिहर ति—स हीति ॥ ‘हि’ यस्मात् ‘सः’ विष्णुरेव ‘पुरुषसूक्ताभिधेयः’ त त्प्रतिपाद्यः तस्मात्स एव पुरुषसूक्तोक्तभूतादिपादोऽपीति योजना। अ न्यथा भूतादिपादत्वस्य विष्णुधर्मत्वाभावे पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यत्वं न स्यादिति भावः। यद्वा—गायत्र्या विष्णुत्वे साध्ये सूत्रे भिन्नक्रमेणा न्वितचशब्दसूचितयुक्त्यन्तरमाह-स हीति। अस्य तस्माद्गायत्री वि ष्णुरेवेति प्रधानप्रतिज्ञावाक्येनान्वयः। चतुष्पदेत्युक्तगायत्रीचतुष्पा दत्वस्य पुरुषसूक्तमन्त्रेणोपपादनात् तत्प्रतिपाद्यत्वे तदुपपाद्यगाय त्रीशब्दार्थताऽपि तस्यैव प्राप्नोतीति भावः। पुरुषसूक्तोक्तस्य विष्णु त्वं कुत इत्यत आह—यज्ञेनेति । देवाः ‘यज्ञेन’ ज्ञानकर्मात्मकेन रुद्रा ख्यपशुना वा ‘यज्ञं’ विष्णुं ‘अयजन्त’ अपूजयन्निति श्रुत्यर्थः । इति यज्ञशब्दादिति । इति वाक्ये यज्ञशब्दश्रवणादित्यर्थः । यज्ञशब्दः कथं विष्णुत्वनिश्चायक इत्यतो शिष्टरूढ्येत्याह—यज्ञ इति । ‘हि’ यतः य ज्ञ इति पदेन विष्ण्वाख्या देवतोच्यत इत्यर्थः । यद्यपि ‘यज्ञो वै वि ष्णुः’ इत्यध्वर्यूणां श्रुतिः । तथाऽपि श्रुत्यन्तरमिदमित्यदोषः ॥ (९) ननु पुरुषसूक्तं न विष्णुप्रकरणं, किन्त्वन्यप्रकरणमेव । न च यज्ञश्रुतिविरोधः। पशुरूपान्यप्रकरणे तदन्यविष्णुश्रुतेः अयोगादि तिवाच्यम् । तस्याः प्रासङ्गिकत्वसम्भवात् । न च तत एव भूतादिपाद त्वस्य विष्णुलिङ्गत्वनिश्चयः । तथाऽप्यसिद्धिः । ‘पादोऽस्य विश्वा भू तानि’ इति श्रुतेर्भूतादिपादे यज्ञश्रुतेरभावादित्यतः पुरुषसूक्तोक्तस्य विष्णुत्वे स्मृतिञ्चाह—तस्मिन्निति ॥ महाराजेति कस्यचित्सम्बो धनं रामविशेषणं वा । तथात्वे दीर्घस्स्यात् । तथा च हे महाराज ‘त स्मिन्’ त्रेतायुगे सर्वैः पुरुषनामभी राम एवाभिधीयते इत्यर्थः । अतए वांशाधिकरणे—

१४० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - १.] यथा हि पौरुषे सूक्ते विष्णुरेवाभिधीयते । इति च स्कान्दे ॥ (१०) सू—ॐ ॥ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यवि- रोधात् ॥ ॐ ॥ २७ ॥ 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छां.३-१२-६.) इति पूर्वोपदे- शः। 'परो दिवः' (छां.३-१३-७.) इति पञ्चम्यन्तः पश्चिमः। नक्षत्रमानगणितं त्रयोदशसहस्रकम् । ब्रह्मलोकसमं चक्रे समस्तं क्षितिमण्डलम् ॥ रामोराम इति ह्याख्या सर्वेषामभवत्तदा । सर्वो राममयो लोको यदा रामस्त्वपालयत् ॥ इति स्कान्दे इत्युक्तं तत्त्वप्रदीपे । अत्र दृष्टान्तमाह—यथेति । यथा कृत्स्ने पौरुषे सूक्ते विष्णुरेव न त्वन्यः । पशुः नरः प्रासङ्गिकतयाऽ भिधीयते इत्यर्थः । अनेन सिद्धस्यैव दृष्टान्तत्वात्पुरुषसूक्तस्य विष्णु परत्वं सिद्धमिति भावः । स्कान्द इत्यनन्तरं एतदुक्तमिति शेषः । अ स्य स हीति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ (१०) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्यति—उपदेशेति ॥ 'उ पदेशयोः' सप्तमीपञ्चमीयुतवाक्ययोः 'उपदेशेन' गायत्रीज्योतिषोः द्युस्थत्वदिवःपरत्वरूपविरुद्धधर्मोक्त्या 'भेदात्' विरोधात् न द्वयो र्विष्ण्वाख्यं एकं वस्तु प्रतिपाद्यं, किन्तु भिन्नमेवेति चेत्—न, किन्तु 'उभयस्मिन्' उभयत्राप्युपदेशे एकमेव प्रतिपाद्यं, कथं ? अविरोधा त् । त्रिसप्तलोकापेक्षया सप्तमीपञ्चम्योः एकार्थत्वेन विरोधाभावा दिति सूत्रयोजनामभिप्रयन्नाक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे—त्रिपादिति । 'पू र्वोपदेशः' पूर्वोक्तिः । 'पश्चिमः' पश्चात्तनः उत्तर उपदेशस्तद्भिन्नोऽ स्तीति शेषः । विरोधस्फोरणाय पञ्चम्यन्त इत्याद्युक्तिः । उपक्रमग तस्य प्राबल्योपपादनाय पूर्व इत्युक्तिः । ततः किमित्यत आह—तस्मा दिति । यस्मादेवं भिन्नोपदेशद्वयमस्ति तस्मादत्रोपदेशद्वये गायत्री ज्योतिश्शब्दाभ्यां नैकं वस्तु विष्ण्वाख्यमुच्यते । कुतः ? यतोऽत्र 'नैकं' अनेकं वस्तु द्युस्थत्वदिवःपरत्वरूपं धर्मद्वयमुच्यते । किन्त्वत्र 'नै कं' अनेकं वस्तुद्वयमुच्यते इति योजना । सिद्धान्तयत्सूत्रांशं व्याच ष्टे—नेति । नात्र वस्तुद्वयमुच्यते इत्यर्थः । किं त्वितिशेषः, एकं वस्तु च्यते इति अनुषज्यते । उभयस्मिन्निति साध्यान्तर्गतम् । अपिशब्दो

[ अधि - ११. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. १४१ तस्मान्नैकं वस्त्वत्रोच्यते इति चेत्-न, त्रिसप्तलो न केवलमेकत्र, किन्तुभयत्रापीति समुच्चये। तथाच किन्तुभयस्मिन् अप्युपदेशे एकमेव विष्ण्वाख्यं वस्तुच्यते इति योजना। विरोधात्क थमेतद्युज्यते इत्यत आह—त्रिसप्तलोकापेक्षयेति। त्रिलोकविवक्षया सप्तलोकविवक्षया च 'अविरोधात्' उभयत्राप्येकवस्त्वभिधाने वि रोधाभावादित्यर्थः। अयं भावः—यदा भूर्भुवस्स्वरिति लोकत्रयविव क्षा, तदा लक्षयोजनोच्छ्रितान्तरिक्षाख्यभुव उपरितनस्य सर्वस्यापि द्युत्वात् श्वेतद्वीपानन्तासनवैकुण्ठानां चान्तरिक्षादुपरितनत्वात्तत्रत्यं नारायणवासुदेववैकुण्ठाख्यं त्रिपाच्छब्दोक्तं रूपत्रयं दिवि तिष्ठतीत्यु च्यते इति न सप्तम्यन्तोपदेशविरोधः। न

१४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] कापेक्षया उभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) प्राणो विष्णुरित्युक्तम् । तत्र ' ता वा एताः शीर्षन् छ्रियः श्रिताश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः' (ऐ. आ. २-१-४. ) इत्यत्र प्राणस्य विष्णुत्वं न युज्यते । इन्द्रि यैस्सहभिधानादिति । अत आह— इति प्रमाणविरोधापातात् । छान्दोग्यभाष्ये तु— अनन्तशयनं चैव तथाऽनन्तासनं हरेः । बहुलक्षोच्छ्रिते नित्ये विमाने संस्थितं यतः ॥ चित्रप्रकृत्यात्मनि ततो दिवीति कथितं श्रुतौ । इति प्रमाणबलेन चित्रप्रकृत्यात्मकानन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठाख्यस्थान त्रये सप्तम्यन्तो द्युशब्दो द्योतमानत्वनिमित्तेन यौगिकः, स्वर्गादौ तु रूढ इति उपदेशयोरविरोध इति प्रकारान्तरेण विरोधपरिहारः कृतः ॥ ११ ॥ ॥ इति छन्दोभिधानाधिकरणम् ॥ १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धप्राणनाम्नो विष्णौ समन्व यः प्रतिपाद्यते । श्रुत्यादिसङ्गतिविषयवाक्यविषयसंशयसयुक्तिकपूर्व पक्षान् दर्शयति-प्राण इति। आद्यप्राणाधिकरणे 'तद्वै त्वम्' (तै.आ.३- १४.) इति वाक्योक्तप्राणो विष्णुरित्युक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह- तत्रेति । उक्तमित्यनुषज्यते । तस्यावृत्तिविपरिणामौ । एवं तत्रेत्यप्याव र्तनीयम् । तथा च 'तत्र' तद्वै त्वमिति वाक्ये उक्तस्य प्राणस्य विष्णुत्वं न विद्यते न युज्यते । कुतः ? यतस्तत्र 'तद्वै त्वम्' इति वाक्योक्तप्राण विषये 'उक्ते' श्रुते 'ता वा एताः' इत्यैतरेयवाक्ये उक्तस्य श्रुतस्य प्रा णस्य विष्णुत्वं न विद्यत इति योजना । कुतो न विद्यते इत्यत आह- इन्द्रियैस्सहभिधानादिति । इन्द्रियैस्सह पठितत्वात् इन्द्रियगणे ग णितत्वात् इत्यर्थः । अनेनैतरेयप्राणस्य विष्ण्वन्यत्वाक्षेपमुखेन प्राची नतैत्तिरीयोक्तप्राणस्याप्यन्यत्वाक्षेपात्तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भ वति । ऐतरेयप्राणाख्यो विषयः । प्राणोऽन्य उत विष्णुरिति संशयश्च

[ अधि - १२. सू - २८. ] दीपिकासहितम्. १४३ ( २ ) सू—ॐ ॥ प्राणस्तथाऽनुगमात् ॥ ॐ ॥ २८ ॥ ‘तं देवाः प्राणयन्त’ (ऐ. आ. २-१-५.) ‘स एषोऽ सुः स एष प्राणः’ (ऐ. आ. २-१-८.) ‘प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’ (ऐ. आ. २-२-२.) ‘तदयं प्राणोऽ धितिष्ठति’ (ऐ. आ. २-३-८.) इत्याद्यनुगमात् । ( ३ ) अत्रापि प्राणो विष्णुरेव । सूचितः । तथा वाय्वादिरन्य एवेति पूर्वपक्षः । इन्द्रियगणे गणितत्वा ख्यतत्साधकलिङ्गं च सूचितम् । ‘ता वा एताः’ इत्येतच्च चतुर्मुख शिरसि शिरश्शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकथनाय प्रवृत्तम् । वैशब्दः प्रसिद्धौ । तथा च यतः ‘ता एताः’ चक्षुः श्रोत्रं मनोवाक्प्राण इत्येतच्छब्दवाच्या स्तदभिमानिन्यो देवताः । ‘शीर्षन्’ शीर्षणि शिरःसंज्ञकमूर्ध्नि श्रि ताः । अत एव श्रयणाच्छ्रिय इति सिद्धान्ते श्रुत्यर्थः । अनेन चक्षुरा दिभिः श्रितत्वं शिरःपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तं भवति । पूर्वपक्षी तु प्रा णशब्दमन्यमात्रपरं मन्यते । सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति-अत इति । यतः पूर्वपक्षः प्राप्तः अत उत्तरं सूत्रमाह भगवान् बादरायण इत्यर्थः॥ ( २ ) सूत्रं पठित्वा तत्रानुगमादिति हेत्वंशं श्रत्युदाहरणेन व्या चष्टे—प्राण इति ॥ इत्यादीति । एवमादिवाक्योक्तानां देवतोपदेश्य त्वादिलिङ्गानामत्रास्मिन् प्रकरणे बहुषु स्थलेषु ‘अनुगमात्’ अनुवृत्ते रभ्यासादित्यर्थः । आदिपदेन ‘प्राणो ह्येवैष य एष तपति’ इति सूर्य मण्डलस्थत्वप्रतिपादकवाक्यं गृह्यते । तथा ‘सर्वाणि भूतान्यापिपी लिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानि’ इत्यादि वाक्यं च गृह्यते ॥ ( ३ ) सौत्रं तथाशब्दं व्याचष्टे—अत्रापीति ॥ श्रुत इति शेषः । न केवलं ‘तद्वै त्वम्’ इत्यत्र, किन्त्वैतरेयेऽपीति समुच्चयेऽपिशब्दः । सूत्रे अनुवृत्तस्य तत्त्वित्यस्यार्थमाह—विष्णुरेवेति । अनेन यथा ‘तद्वै त्वम्’ इति श्रुत्युक्तप्राणो विष्णुः तथैतरेयोक्तोऽपि विष्णुरेव, न त्व न्यः । कुतः? विष्णुलिङ्गानां देवतोपदेश्यत्वादीनामस्मिन् प्रकरणे ‘अ नुगमात्’ अनुवृत्तेरभ्यासादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ऐतरेये ‘तं देवाः प्राणयन्त’ इति एकखण्डस्थवाक्यम् । ‘तं’ नारायणं वायुं च देवाः ‘प्राणयन्त’ प्रकर्षेण शिष्यप्रशिष्यादिषु नी तवन्तः उपदिदिशुरित्यर्थः । अनेन विष्णोः सर्वदेवोपास्यत्वमुक्तं भवति ॥

१४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] 'स एषोऽसुः स एष प्राणः स एष भूतिः' इत्याद्यन्यखण्डगतं वाक्यम् । अनेन भूतित्वादिना देवाद्युपास्यत्वमुच्यते । 'स एषः' भ- गवान् दुष्टनिरसनादसुः प्रकृष्टानन्दरूपत्वात्प्राणः देवानां भूतिशब्दित- ज्ञानाद्यैश्वर्यप्रदत्वादसुराणां अज्ञानाद्यनैश्वर्यहेतुत्वाच्च भूत्यभूतिशब्द- वाच्य इत्यर्थः ॥ तत्रैव 'ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे देवाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृ- तिः । प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्' इति अन्यद्वाक्यम् । अत्र प्राणस्य सर्ववेदोक्तत्वमुच्यते । यास्ता एताः सर्वा ऋचस्तासां 'ए- कैव व्याहृतिः' एकमेव व्याहर्तव्यं प्रतिपाद्यम् । तच्च किं ? प्राणो वि- ष्णुरेव । किञ्च ये सर्वे वेदाः तेषामपि प्राण एव प्रतिपाद्यः । अपि च [L

[ अधि - १२. सू - २८. ] दीपिकासहितम्. १४५ ( ४ ) विष्णुमेवानयन् देवा विष्णुं भूतिमुपासते । स एव सर्ववेदोक्तस्तद्रथो देह उच्यते ॥ इति स्कान्दे । ( ५ ) ब्रह्मशब्दानुगमाच्च ॥ ( ४ ) ननु बाहुल्येन बलवतः सैद्धान्तिकलिङ्गादपि पूर्ववाद्युक्त लिङ्गमेव बलवत् । निरवकाशत्वेन स्वभावतो बलवत्त्वात् । न चावि- शेषेणानिर्णयः, बाहुल्येन बलवतोऽपि स्वभावबलिनः प्राबल्यात् । यदाहुः— द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । तयोस्स्वभावो बलवान् उपजीव्यादिकश्च सः ॥ इति । अतः कथं तैर्विष्णुत्वनिश्चय इत्यतो देवतोपदेश्यत्वादिलिङ्ग- नां निरवकाशत्वमपि स्मृत्या साधयति—विष्णुमिति ॥ देवाः विष्णु- मेव प्राधान्येन शिष्यादिषु ज्ञानसम्प्रदायप्रवर्तनेन 'आनयन्' उपादि- शन् । भूतिमुद्दिश्य विष्णुमेवोपासते । भूतिमिति विधेयविशेषणं वा । तथा च विष्णुं भूतिं भूतिर्ज्ञानाद्यैश्वर्यरूप इत्युपासते इत्यर्थः । ' सः ' विष्णुर्मुख्यवाच्यतयेति शेषः, तेनैवकारोपपत्तिः । ' तद्रथो ' विष्णोरे- व रथः । अत्रैवकारस्य द्विर्ग्रहणात्सर्वत्रानुषङ्गः सूचितः । तेन सर्व- लिङ्गानामपि निरवकाशत्वमुक्तं भवति । स्कान्दे इत्यनन्तरं लिङ्गाना- मनन्यथासिद्धत्वमुक्तमिति वाक्यशेषः । तथाचैकप्रकारेण प्रबलात्पू- र्वपक्षिलिङ्गात्प्रकारद्वयेनापि प्रबलस्य सैद्धान्तिकलिङ्गस्याधिक्येन निर्णयोपपत्तिरिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । वस्तुतस्तु पूर्वपक्षि- लिङ्गस्य न निरवकाशत्वेनापि प्राबल्यमस्ति, प्राणैः सहगणितत्वस्या- न्तर्यामिनिष्टतासम्भवात् ॥ ( ५ ) यदा बहुत्वनिरवकाशत्वाख्यप्रकारद्वयेनापि दुर्बललिङ्गस्यो- भयथाप्रबललिङ्गतो बाधसम्भवेन तेनैव प्राणस्य विष्णुत्वसिद्धिः, त- दा किमु वाच्यं निरवकाशब्रह्मशब्दाभ्यासादिति भावेनानुगमपदं प्र- कारान्तरेण व्याचष्टे-ब्रह्मेति ॥ अस्मिन् प्रकरणे ' एतद्ब्रह्म ' (ऐ.आ.२- १-१०) 'ब्रह्मणो लोकः' (ऐ.आ.२-१-३.) 'ब्रह्मेमं पुरुषम्' (ऐ.आ.२-१-४.) 'उदरं ब्रह्मेत्याचक्षते' (ऐ.आ.२-१-४.) 'अ इति ब्रह्म' (ऐ.आ.२-३-८.) इ- त्यादिनिरवकाशब्रह्मशब्दाभ्यासाच्चेत्यर्थः । एतद्विष्णुस्वरूपं ब्रह्म गुण- पूर्णम् । अयं जीवो ब्रह्मणः परस्याश्रयः । इमं पुरुषं चतुर्मुखं परब्रह्म १९

...? Wait, let's read the characters between तथा चेत्थंandटीकोक्त: तthenत्त्व? Wait, no! Is it तत्त्व? Look at the first letter: तSecond:त्त्व? No, it has a repha? Wait, let's look at: त त् त्व? No, त त्त्व प्र ती क ो क ्त? Wait! "प्रतीकटीकोक्त"? Let's zoom in to line 30: Word after चेत्थं`:

1. त
2. त्त्व? Wait, look at line 24: तत्त्वनिर्णय - in line 24, तत्त्व is written with त + त + व. In line 30: after चेत्थं, there is: त then त्त्व? No, it looks like तत्तत्प्रतीकोक्त? Wait! Look at: त त्त्व? No, it's त्त्व with a bar? No, look: त त्त्व प्र ती क ो क ्त? Wait, look at the letters: त then त्त्व? It

[ अधि - १२. सू - २९. ] दीपिकासहितम्. १४७

णः सर्वाणि भूतानि' ( ऐ. आ. २ २-३. ) इति बहु- ध्यात्मसम्बन्धो ह्यत्र विद्यते ॥ २९ ॥ प्रागुक्तप्रबलतमलिङ्गादेः । तथा सत्युपदेशविरोध इति चेत् — न, कु- तः ? यतोऽत्र प्रकरणे स्वस्थितस्यैव प्रथमं ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे’ इति वाक्येन परमात्मत्वमुक्तमिन्द्रेण । तर्ह्यैक्योक्तिविरोध इत्यपि न । यतोऽत्र तस्यैव प्राणाख्यपरमात्मनः ‘प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूता- नि’ इत्येवमादिवाक्येन ‘बहुध्यात्मसम्बन्धः’ इन्द्रादिजीवरूपबहुदे- हसम्बन्धः सर्वगतत्वमेव ऋर्षि प्रति इन्द्रेणोक्तं ‘विद्यते’ अस्ति न त्वैक्यमत इति । सूत्रोक्तसम्बन्धबाहुल्यं सम्बन्धिनि पर्यवस्यतीत्या- शयेन बह्वित्युक्तम् । भूमशब्दस्य भाववाचित्वेऽपि भावभवित्रोरभेदा- द्भवितरि प्रयोगः । सूत्रे तु परनिपात आर्षः । अथवा — अधिकश्चा- सावात्मा चाध्यात्म तस्य सम्बन्धः बहुश्चासावध्यात्मसम्बन्धः चे- ति विग्रहः । तथा च ‘हि’ यतः ‘अत्र’ इन्द्रे ‘बहुः’ बहुलः परमा- त्मसम्बन्धः सन्निधिविशेषो विद्यत इत्यर्थः । विद्यत इत्यनन्तरं तदपे- क्षयाऽयं उपदेशो न स्वापेक्षयेति शेषः । तथाचेन्द्रे तात्कालिकेश्वरस- न्निधानविशेषाभिप्रायो ‘प्राणो वा अहम्’ इत्युक्तिः, न स्वापेक्षयेति नो- पदेशविरोध इति भावः । कुतो न स्वापेक्षयेत्यतः–प्राणस्त्वमित्याद्याह । योजना तु–हि यस्मात् ‘प्राणस्त्वम्’ इत्यादि वाक्येनास्य प्राणस्य ‘बहु- ध्यात्मसम्बन्धः’ अध्यात्मत्वेनान्तर्यामित्वेन इन्द्रादिरूपबहुदेहसम्ब- न्धः सर्वगतत्वमुक्तं विद्यते न चैतदत्र जीवविशेषेन्द्रे विद्यते युज्यते त- स्मादिति । प्रथमपक्षे ‘यस्यात्मा शरीरम्’ ( माध्यन्दिन ) इति श्रुतेरि- न्द्रादीनां विष्णुदेहत्वादैक्यव्यपदेशः शरीरशरीरिभावनिबन्धन इति- ज्ञापनायाध्यात्मेत्युक्तिः । अनेन बृहतीसहस्रवक्तुर्विश्वामित्रस्य तं प्र- तीन्द्रेण प्राणतयाऽऽत्मोपदेशादयं प्राणो न विष्णुः, किन्तु इन्द्र एवेति चेत्—नेन्द्रोऽयं प्राणः, किन्तु विष्णुरेव । कुतः ? अनुगमात् प्रागुक्तब- लतमलिङ्गादेः । न चोपदेशविरोधः । यतोऽयमिन्द्रगताध्यात्मविषय एव । कुतः ? हि यस्मादस्मिन् प्रकरणेऽध्यात्मसम्बन्धभूमा । अत्राध्या- त्मसम्बन्धशब्देनात्माधिकारे वर्तमानमिति । अधिश्वासौ आत्मा चेति देहः परमात्मा चोच्यते । तथा च यस्मादध्यात्मनो विष्णोरिन्द्रवि- श्वामित्रादिदेहसम्बन्ध उक्तोऽस्ति तस्मात् । अथवा—हि यस्मात् अस्मिन्निन्द्रे अध्यात्मसम्बन्धभूमा—अधिरीश्वरे—अधिकस्यात्मनः

१४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( ७) सू—ॐ ॥ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ॐ ॥ ३० ॥ शास्त्रमन्तर्यामी । परमात्मनः सम्बन्धस्यावेशस्य भूमा बाहुल्यं विद्यते तस्मादुपदेशस्य सन्निहितपरमात्मविषयत्वोपपत्तेरिति भावः । तदपि कुतः ? हि य स्मात् अस्मिन् प्रकरणेऽध्यात्मसम्बन्धभूमोक्तः तस्मादिति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ (७) ननु यदि प्राणशब्देनेन्द्रेणापि विष्णुरेव स्वात्मादिसर्वगत तयोच्यते तर्हि मयि प्राण इति निर्देशः स्यात् । न त्वहमिति । विष्णा वहमित्यादिरूपोपदेशायोगादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—शास्त्रे ति ॥ तुरेवार्थोऽप्यर्थः, यत इत्यर्थे स्मृतिसूचकश्च । युज्यत इति शे षः । तथा च यतोऽपि प्राणस्य विष्णुत्वेऽप्युपदेशः ‘प्राणो वाऽहम्’ इत्येवंरूपो युज्यते, अतो न तदनुपपत्तिः । कथमयं युज्यते ? यतोऽयमु पदेशः ‘शास्त्रदृष्ट्या’ शास्ति सर्वमिति शास्त्रं अन्तर्यामी भगवान्, तद्दृष्ट्या तदपेक्षयैव प्रवृत्तो न त्वैक्येन । न चान्तर्यामिणि अहमादिप्र योगादर्शनात् तद्योगः । यतो ‘वामदेववत्’ तत्कर्तृकप्रयोगवत् । य था वामदेवो नाम ऋषिः अन्तर्यामिविवक्षया ‘अहं मनुरभवम्’ इति स्वस्मिन् अहंमन्वादिशब्दान् प्रयुयुजे । तथा अयमप्युपदेशो युज्यते अत इति सूत्रयोजनामभिप्रयन् सौत्रशास्त्रपदं व्याचष्टे—शास्त्रमिति । विष्णुरिति शेषः । तथाचान्तर्यामी विष्णुरिह शास्त्रपदेनोक्त इत्यर्थः । अन्तर्यामीति प्रकृताभिप्रायेण । यद्वा—शास्ति प्रेरयति सर्वानिति व्यु त्पत्त्या अन्तर्यामीत्येतदेव शास्त्रमित्यस्य व्याख्यानं भवतीति नापदा र्थत्वशङ्कावकाशः । अतएव भागवते ध्येयेऽन्तर्यामिण्येव शास्त्रशब्दप्र योगः । ऐतरेयभाष्ये ‘शास्तुरन्तर्यामिणः’ इति शास्तृशब्दं मूलीकृ त्य व्याख्यानेऽपि, तदनुसारेण च तत्त्वप्रदीपे शास्तुरन्तर्यामिणो वि ष्णोरिति व्याख्यानेऽपि नास्य तद्विरोधः शङ्क्यः, यतस्तत्पर्यायशब्द व्याख्यानेनैव शास्त्रशब्दो व्याख्यातो भवतीत्याशयेन शास्त्रशब्दपर्या यशास्तृशब्दो व्याख्यायते । यद्वा—शास्त्रशब्दे शास्तृ अ इत्यवयववि भागमभिप्रेत्य शास्त्रिंशस्यान्तर्यामिण इत्यनेन अशब्दस्य विष्णोरि त्यनेन च व्याख्यातत्वात्, अत्र तु अवयवविभागमविवक्षित्वा शास्त्रमि त्यखण्डपदस्यान्तर्यामीति व्याख्यानातदनुकूलतया ‘संविच्छास्त्रम्’ इति वचनोपन्यासाञ्च न विरोधः ॥

[ अधि - १२. सू - ३०. ] दीपिकासहितम्. १४९ ( ८ ) 'संविच्छास्त्रं परं पदम्' इति हि भागवते । ( ९ ) तत्तन्नाम्नोच्यते विष्णुः सर्वशास्तृत्वहेतुतः । न क्वापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम् ॥ इति पाद्मे । ( ८ ) अन्तर्यामिणो विष्णोः शास्त्रपदवाच्यत्वे प्रमाणमाह—सं विदिति ॥ प्रथमस्कन्धे व्यासं प्रति नारदवाक्यमिदम् । स्वप्नो मायाऽग्रहः शय्या जाग्रदाभास आत्मनः । नामरूपक्रियावृत्तिः संविच्छास्त्रं परं पदम् ॥ इति। अस्यार्थः—आत्मनो जीवस्य मायावासनाख्यसंस्कारोपादानक वस्तुज्ञानरूपः स्वप्नः । अग्रहः जाग्रत्स्वप्नविषयज्ञानरहिता शय्या सु षुप्तिः नामरूपक्रियासु शब्दार्थकर्मसु वृत्तिर्व्यावृत्तिर्यस्याः सा । आ भासः प्रत्ययः संज्ञादिविषयज्ञानरूपा जाग्रच्च । आहृत्यैतदवस्थात्रयं यस्मादात्मनः परब्रह्मणो भवति, तत्संवित् सर्वविषयकयथार्थज्ञानरू पं सर्वज्ञं वा । शास्त्रं सर्वनियन्तृ, परं उत्तमं पदं सद्भिः प्राप्यं ब्रह्म अहं अचिन्तयमिति । भागवत इत्यनन्तरं 'प्रयोगात्' इति शेषः । अ स्यान्तर्यामीत्यनेनान्वयः ॥ ( ९ ) नन्वन्तर्यामिणि अहमादिप्रयोगः कथं सम्भवतीत्याशङ्कायां तत्र तुशब्दसूचितां स्मृतिमेवाह—तत्तदिति ॥ विष्णुः 'तत्तन्नाम्ना' अन्यपरत्वेन प्रसिद्धाहमादिनाम्नोच्यते इति । अनेन तस्यान्तर्यामिणि वि ष्णौ विद्वद्रूढिर्दर्शिता । 'सर्वशास्तृत्वहेतुतः' सर्वनियन्तृत्वनिमित्ते नेति। अनेन महायोगो दर्शितः। तत्र तस्य स्वातन्त्र्यनिमित्तोक्तेः। अने न परमत इवास्मन्मतेऽपि लाक्षणिकत्वं परिहृतम् 'पुरुषोत्तमं' अन्त र्यामिणं विष्णुं 'ऋते' विना, अन्यत्र 'क्वापि' जीवादौ 'किं चित्' अहमादिरूपं 'नाम' वाचकत्या नास्तीति । अनेन हरौ परममुख्यता अ न्यत्र केवलमुख्यता चोक्ता । अन्यथा न क्वापीति सामान्यनिषेधायो गात् । अत्राहमादिशब्दाः प्रत्यगादिवाचित्वेन प्रसिद्धाः, प्रत्यगादयश्च सर्वदा पिण्डीभूताः, तानविवेकेनाज्ञाः केवलजीवादौ प्रयुञ्जते, दहति शब्दमिव काष्ठे । प्राज्ञास्तु मुख्यामुख्यविवेकवन्तो ह्यमुख्यमर्थमनाह त्य मुख्यर्थे हरौ प्रयुञ्जत इति तत्त्वनिर्णयटीकोक्तमनुसन्धेयम् । 'पा द्मे ' इत्यनन्तरं 'अन्तर्यामिण्यहमादिपदानां मुख्यत्वोक्तेः शास्त्रदृ ष्ट्या अहमाद्युपदेशो युक्त एव'इति वाक्यशेषः ॥