रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

द्वादशः पटलः। २१७ अघोषटौं¹ प्रवक्ष्यामि रसबन्धकरीं² प्रिये। एकमेव³ भवेन्नालं तस्य रोम तु⁴ वेष्टनम् ॥ ११२ ॥ तस्याग्रे च भवेत् पुष्पं शुकतुण्डस्य सन्निभम्⁵। तत्पत्राणि च देवेशि शुकपिच्छनिभानि च।⁶ तत्कन्दं कुष्ठसंस्थानं⁷ क्षीरं सिन्दूर⁸सन्निभम् ॥ ११३ ॥ जलं स्रवेन्मधूच्छिष्टं⁹ तत्समादाय पार्वति। वेधयेत् सर्व्वलोहानि काञ्चनानि भवन्ति च ॥ ११४ ॥ रसतालकतुत्थानि¹⁰ मर्दयेद्घोषटौरसैः। आतपे म्रियते¹¹ तप्तो रसो दिव्यौषधीबलात्¹² ॥ ११५ ॥ वेधयेत् सप्त¹³ लोहानि लक्षांशेन वरानने ॥ ११६ ॥¹⁴ (1) D has प्रधांचंटौँ, which is unintelligible. K has अधोपटौं. M has अघोषटिँ. (2) M reads रसबन्धकरं, which is incorrect. (3) D reads एकमेव, which is incorrect. (4) D reads रोमं तु. K reads रामं तु. M reads रोगम. (5) D has सन्निभः. M has शुक- तुण्डेष. (6) This hemistich and the next are wanting in D. (7) M reads कूर्मसंस्थानं. (8) K reads सिंदूर, which is incorrect. (9) D has स्रावेत्. K has मधुदिष्टं, which is incorrect. M has जल- द्वयमधूच्छिष्टे. (10) रसतालुकतुत्थानि, a variant in D. रसतालक- तुत्थानि, a variant in K. ससतालकतुत्थानं, a variant in M. (11) D reads मृतये which is incorrect. K reads स्नौते, which is unintelli- gible. M reads मॄयते, which is gram. inc. (12) D has दीप्तौषधी- बलात् , which is not correct. (13) M reads सर्व. (14) After this śloka we find in D—अथ रक्तं च देवेशि &c., a portion of चित्रककल्प, which is described afterwards; and in K—ज्योतिष्मतीतैलविधिं, which will be mentioned after चित्रककल्प. We have adopted the text in M. 28

२१८ रसार्णवे अथ रक्तसुहीकल्पं¹ वक्ष्यामि सुरसुन्दरि² । सुहीक्षीरेण शुल्बस्य³ पत्रलेपं तु कारयेत्⁴ ॥ ११७ ॥ क्षीरेण तापयेद्भूयः⁵ सप्तवारं वरानने । आवर्त्तितं⁶ भवेद्यावज्जाम्बूनदसमप्रभम् ॥ ११८ ॥ (अथातस्तिलतैलेन पाचयेच्च दिनत्रयम् । तथा शुल्बस्य पत्राणि वेध्यं जाम्बुनदं भवेत् ॥)⁷ रसं रक्तसुहीक्षीरं⁸ कुनटीं गन्धकाभ्रकम्⁹ । दरदञ्चैव लोहानि सहस्रांशेन वेधयेत्¹⁰ ॥ ११९ ॥ सुहीक्षीरं समादाय¹¹ निशाद्धं हेम चोभयम्¹² ।

(1) सुहिकल्पं प्रवक्ष्यामि, a variant in D. सुहीकल्पं प्रवक्ष्यामि, a variant in K. अथ रक्त सुहीकल्पं, a variant in M. (2) D reads विख्यातं च सुखं दिने. K reads विख्यातं सुरवन्दि

द्वादशः पटलः। २१८ कुनटीं गन्धचूर्णंञ्च¹ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १२० ॥ अनेनैव प्रकारेण निशार्द्धं हेम शोधयेत् । गुटिकाकृत्य तेनैव² नागं विध्यति³ तत्क्षणात् ॥ १२१ ॥ अथातः स्थलपद्मिन्या⁴ दिव्यौषध्या विधिं शृणु ॥१२२॥ पद्मिनीसदृशी पत्रैः⁵ पुष्पैश्चापि च तादृशी⁶ । भङ्गे चैव⁷ भवेत् क्षीरं रक्तवर्णं सुशोभनम् ॥ १२३ ॥ आक्रम्य⁸ वामपादेन पश्येद्गगनमण्डलम्⁹ । पश्येच्च¹⁰ तारकायुक्तं¹¹ गहनञ्चत्रमण्डलम् । लक्षयोजनतो¹² देवि सा ज्ञेया¹³ स्थलपद्मिनी ॥ १२४ ॥ तस्याः¹⁴ पञ्चाङ्गमादाय हरगौरीसमन्वितम् । मनःशिलातालयुक्तं माक्षिकेण समन्वितम् ॥ १२५ ॥

(1) K reads कुनटीं गन्धकं चूर्णेन, which seems to be partially in- correct. (2) D reads गुटिकाकृता तेनैव. K reads गुटिकाकृतामानेनैव. M reads पुटीकृत्यन्तु तेनैव. All these texts are partly incorrect. (3) D reads वेधति, which ought to have been वेधयति. (4) D has प्रध्याम्यसा पद्मिन्या, an incomplete and incorrect charana. (5) पद्मिनी तु शुभपत्रैः, an incorrect reading in D. M reads पद्मिनीसदृशा पत्रैः. (6) M reads पत्रैरपि च तादृशैः, wherein the first term is tautological. (7) M reads भङ्गेऽपि च. (8) D reads प्राक्रम्य. (9) पश्येदूर्ध्वं तु मण्डलम्, a variant in D. (10) D has दृश्येष, which has no sense. (11) M reads तारकालोक. (12) M has लक्षयेज्जायतौ, which has no sense. (13) D reads सा गेयाथ, which mars the metre. (14) Four hemistichs commencing from तस्याः are not found in M.

२२० रसार्णवे मर्दयेत् सप्तरात्रं तु तेन शुल्कञ्च वेधयेत्¹ । सहस्रांशेन देवेशि² विद्धं³ भवति काञ्चनम् ॥ १२६ ॥ तस्याः पञ्चाङ्गमादाय पूर्वोक्तविधिना प्रिये⁴ । चारयेत्⁵ सूतराजन्तु⁶ मूकभूषागतं⁷ धमेत् ॥ १२७ ॥ म्रियते⁸ मूषिकामध्ये संकोचेन न संशयः⁹ । तेनैव सर्व्वलोहानि सहस्रांशेन वेधयेत् ॥ १२८ ॥ अथातः¹⁰ संप्रवक्ष्यामि कुमुदिन्या¹¹ विधिं प्रिये । भित्त्वा काश्मोरिपाषाणे¹²पूर्णिमायांस्तु कारयेत्¹³॥१२६॥ तस्याः पञ्चाङ्गमादाय भावयेत्तु मनःशिलाम् । खर्परे¹⁴ धारयित्वा तु भावयेत्तु पुनः पुनः ॥ १३० ॥ (1) मानं गुल्वं च वेधयेत्, a variant in D. (2) D reads साह- स्रांशे देवेशि, thus destroying the metre. (3) D reads सिद्धिः. K reads शुद्धं. (4) K has भूत्रों only for this charaṇa. (5) D reads मारयेत्. (6) M reads सूतराजश्च. (7) D has मूकं भूषागतं. K has सुकभूषागतं. Both are incorrect. (8) M reads मृद्यते, which is gram. inc. (9) संकेतेन मयेन च, a variant in D, the sense whereof is not clear. (10) The whole piece relating to कुमुदिनी is not found in M. (11) D reads कुमुदिन्यां, which is incorrect. (12) D reads काश्मीरपाषाणे. (13) पूर्णिमायां कारयेत् प्रिये, a variant in D. After this śloka we find in D the follow- ing hemistich--कुमुदिनिकन्दमादाय तस्य मध्ये रसं क्षिपेत् ; and in K--समु- दायानि प्रशस्ता चित्रकस्य यथा नि चाकंदाद्विकसंति हि. These seem to be re- dundant. (14) K reads खापरे (a slang term.)

द्वादशः पटलः । २२१ खर्परं द्रावितं नागं¹ तत्कल्केन युतं² कुरु । काश्मीरद्रवतुल्यं हि³ जायते कनकं ध्रुवम् ॥ १३१ ॥ चित्रकस्य यथा ग्राह्यं⁴ कथयामि समासतः⁵ ॥ १३२ ॥ चित्रकस्त्रिविधो ज्ञेयो⁶ रक्तः कृष्णो रसायने⁷ । शुक्लो⁸ व्याधिप्रशमने श्रेष्ठो मध्यः कनीयसः⁹ ॥ १३३ ॥ कृष्णं रक्तं सितं¹⁰ वापि हेमन्ते नोद्धरेद्¹¹बुधः ॥ १३४ ॥ कृष्णचित्रकमुत्पाट्य¹² गोभिर्नाघ्रातमोखरि¹³ ।

(1) खर्परंसंचिपे द्रवितं नागं, an absurd reading in D. (2) D reads सुतं,, which is incorrect. (3) काचिद्रवास द्रव्यतुल्यं हि, an absurd reading in D. (4) D reads यथागुह्यं, wherein the first term is incorrect. This hemistich is not found in K. (5) M reads समानतः, which is incorrect. (6) D reads गेयो. M reads विविधं चित्रको ज्ञेयः, wherein the first term is incorrect. (7) D and K read रक्ताकृष्णो. M reads कृष्णो रवो रसायनम्, wherein the mid- dle term is incorrect. (8) D reads शुक्ले, which is not correct. K reads शु only. M reads शुक्ल (without any suffix), which is gram. inc. (9) श्रेष्ठमध्यकनीयसः, a variant in D. श्रेष्ठमध्यकणीयसः, a variant in K. श्रेष्ठमध्यात् कनीयसम्, a variant in M. All are incorrect. (10) K reads श्रितं, which is erroneous. M reads erroneously रवं in place of रक्तं. (11) K reads चोद्धरेह, which is not accurate. (12) Both D and K read कृष्णचित्तं समुत्पाद्य ; but the term is चित्रक and not चित्त. (13) गोपनौयातिखिचरी, a variant in D. गंभिर्नाघ्रामताश्वरी, an incorrect variant in K. M reads नौखरी, which is gram. inc.

..." Wait, look at the editor's text in line 6: Could it be: "रक्ताक्षास्फोटनेन तु"? Wait, why "रक्ताक्षा"? What is the plant? "रक्तचित्रकमुद्धरेत्" Wait! Is there an offering of "रक्त..."? Wait! Look at footnote 7: "(7) D reads रक्तामाल्योदनेन तु, which is incorrect. M reads रक्त...दनेन च, which is an error of the scribe." Wait, in line 6, what is printed? Let's look character by character at line 6: र (ra) क्ता (ktā) Next character: Is it 'भ्या'? Look at the shape: Left part: a loop. Then a vertical stroke, with a diagonal connection? Wait, isn't that 'क्षा'? Wait! Look at 'क्षा' in 'तत्क्षणात्' (line 4): In 'तत्क्षणात्', क्ष has: Top loop, going down, loops back, then vertical line: क्ष. In line 6, look at that character: Top loop, goes down, loops, vertical line with 'ा' and attached to... WAIT, look at 'क्षा' in 'कृष्णपक्षे' (line 6, 2nd word): 'क्षे': loop

द्वादशः पटलः । २२३ रक्तचित्रकभल्लात-तैललिप्तं पुटेन तु¹ । चन्द्रार्कपत्रं देवेशि जायते हेम शोभनम् ॥ १४० ॥ नागिनीकन्दसूतैन्द्रं² रक्तचित्रकसंयुक्तम्³ । पत्रलेपप्रमाणेन⁴ चन्द्रार्कं काञ्चनं भवेत् ॥ १४१ ॥ रक्तचित्रकसंयुक्तो रसोऽपि सर्व्वदो भवेत् ॥ १४२ ॥⁵ ज्योतिष्मतीतैलविधिं⁶ वक्ष्यामि शृणु पार्व्वति ॥ १४३ ॥ ज्योतिष्मती नाम लता या च⁷ काञ्चनसन्निभा । वल्लीवितानबहुला हेमवर्णफला शुभा ॥ १४४ ॥⁸ आषाढपूर्व्वपक्षे तु⁹ गृहीत्वा¹⁰ बीजमुत्तमम् । तिलवत् काथयित्वा तु¹¹ हस्तैः पादैरथापि वा¹² । तस्य तैलं¹³ समादाय कुम्भे ताम्रमये क्षिपेत्¹⁴ ॥ १४५ ॥ (1) M reads भवेन तु, which has no clear sense. (2) नागनी- करसूतेन्द्र, a reading in D. नागिनिकरसूतेन्द्रं, a reading in K. नाभीनिकन्द- सूतन्तु, a reading in M. We have adopted the above text, after col- lating all the texts. (3) M reads संवृतम्. (4) M reads प्रतापैस्तु. (5) This hemistich is not found in M. After this we find in D चित्रककल्पः and in K कंदचित्रककल्पः. (6) M reads अथ ज्योतिष्मती- तैलं. (7) M reads याति, which is not correct. (8) This hemistich is not found in M. (9) Both D and K read पूर्व- पक्षस्य. (10) M reads गहीत्वा, which is not unanimously correct. (11) D reads कल्पयित्वा तु. M reads व्यतीत्य साधयित्वा च. (12) D has हस्तोपादैरथापि वा, which is incorrect. K and M have हस्तपादैरथापि वा. (13) D and K read तस्यास्तैलं. (But the word बीजं is neuter.) (14) कुम्भे ताम्रे पयो क्षिपेत्, a variant in D, wherein the third term is incorrect.

२२४ रसार्णवं तापयेद्भूगतं¹ कुम्भं क्रमादूर्द्धं तुषाग्निना । षष्मासे तु व्यतिक्रान्ते² स घटः काञ्चनं भवेत् ॥ १४ तं तु³ हेममयं कृत्वा तैलमाक्षिकमिश्रितम्⁴ । प्रतिवापे⁵ निषिञ्चेत् तत् हेम ताम्रसमं⁶ भवेत् ॥ १४७ तथाच शतवेधि⁷स्यात्—विद्यारत्न⁸मनुत्तमम् ॥ १४८ ॥ दम्भारोहां⁹ प्रवक्ष्यामि रसबन्धकरीं प्रिये¹⁰ । स्पर्शवेधे तु¹¹ सा ज्ञेया सर्व्वकार्य्यार्थसाधिनी ॥ १४६ ॥ शस्त्राच्छिन्ना¹² महादेवि दग्धा वा पावकेन तु¹³ । प्ररोहति क्षणाद्दिव्या¹⁴ दग्धा च्छिन्ना महौषधी¹⁵ ॥१५०॥ (1) D reads भूमितं. M reads स्थापयेत्. (2) षष्मासं तु व्यतिक्रम्य, a variant in D. षष्मासे त्वभ्यतिक्रान्ते, a variant in M. (3) D reads सङ्कलं, which has no sense. K reads तान्धं. (4) तेन मक्षिकमिश्रितम्, a variant in D. K reads तेन instead of तैल. (5) This hemis- tich and the next one are not found in D. M reads प्रतिवाप. (6) K reads हेमं ताम्रमयं. (7) K has अथातश्शतवेधी. M has तथा च शत- वेधी. (8) M reads विद्यारत्न, which seems to be incorrect. (9) D and K read दग्धलोहं, which appears to be incorrect. M reads दम्भा- रोहं, which is also incorrect ; since we see just afterwards तस्याः पुष्पं &c. (10) रसबन्धकरा भवेत्, a variant in D. रसबन्धकरी भवेत्, a variant in K. (11) Both D and K read स्पर्शवेधेषु. (12) D reads शस्त्राश्छिन्ना, which is incorrect. (13) D reads erroneously दग्धा चापचकेन तु. (14) प्ररोहन्ति क्षणाद्देवि, a variant in D, wherein the first word is incorrect. प्ररोहेत् सत्त्वचा दिव्या, a variant in K, wherein the second word is incorrect. (15) K reads erroneously मोषधी. M reads दग्धा सा तु महौषधी.

द्वादशः पटलः । २२५ रक्तं पीतं सितं कृष्णं¹ तस्याः पुष्पं प्रजायते । चणकस्येव पत्राणि सुप्रसूतानि लक्षयेत्² ॥ १५१ ॥ सा स्थिता गोमतीतीरे³ गङ्गायामर्बुदे⁴ गिरौ । उज्जयिन्या⁵ दक्षिणातो वनान्तेषु च दृश्यते⁶ ॥ १५२ ॥ तस्याः कन्दरसं⁷ दिव्यं कृष्णराजि⁸समन्वितम् । ताम्बूलेन⁹ समं कृत्वा गुटिकां¹⁰ कारयेद्बुधः ॥ १५३ ॥ सर्वेषामेव लोहानां¹¹ द्रुतानां वह्निमध्यतः¹² । सहस्त्रं वेधयित्वा तु काञ्चनं कुरुते क्षणात् ॥ १५४ ॥ तथैव म्रियते सूतः¹³ कान्तहेमाभ्रसंयुतः । कुरुते काञ्चनं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ १५५ ॥¹⁴ (1) श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in D. श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in K. (2) D reads भनयेत्. M reads सुप्रभूतानि. (3) साक्षी- गतामन्तरे तीरे, an absurd variant in D. K reads गौतमीतीरे. M reads सा स्थिरा. (4) D has गङ्गायाथाश्रयं. M has गङ्गायमर्बुदे. Both the texts seem to be incorrect. (5) K reaus उज्जयिन्यां. (6) वनं तेषु च दृश्यंते, a variant in D वनां तेषु न दृश्यते, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect. (7) D reads कान्तरसं, which has no clear sense. K and M read तस्य, which is gram. inc. (8) D reads कृष्वरक्त. K reads कृष्णराति. (9) D has तव कृष्णेन. (10) M reads घटकां, which is evidently incorrect. (11) D reads सर्वेषामपि वस्तूनां. (12) D has वह्निभूतानां मध्यतः. दत्तान् वह्निमध्यगं, an absurd variant in K. (13) D reads मृतं and reads its adjec- tive संयुतः. But M reads सूतं and reads its adjective संयुक्तः, which is gram. incorrect. (14) This hemistich is wanting in D and M. 29

२२६ रसार्णवे कटुतुम्बोति विख्यातां¹ देवि दिव्यौषधीं शृणु² ॥१५६॥ तस्या वीजानि³ संगृह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁴ ॥ १५७ ॥ एकविंशतिवारांस्तु⁵ भाव्यं धात्रोरसेन तु । पयसा सहितेनैव विस्रभेषजसंयुतम् ॥ १५८ ॥ बीजं यन्त्रे विनिक्षिप्य तैलं संगृह्य पण्डितः ।⁶ रसं मूर्च्छापयेत्तेन⁷ चक्रमर्द्देन मर्दयेत्⁸ ॥ १५८ ॥ गोपित्तं शिखिपित्तञ्च काङ्कोकाशोससंयुतम्⁹ । तारतुल्यानि चैतानि सर्व्वेषां सूतकः समः¹⁰ ॥ १६० ॥ मेषशृङ्गे निधातव्यं¹¹ मासमेकं¹² निरन्तरम् । ──────────────────────────────────────────────────────────── (1) D and M read कटुतुम्बी तु विख्याताः (2) देवि दिव्यौषधी शृणु, a variant in D and M. K reads दिव्यौषधं and at the same time reads its adjective विख्यातां, which is gram inc. (3) D reads तस्य बीजानि. M reads तस्य वन्नानि. Both are incorrect. (4) D has an incomplete charana सूक्ष्मचूर्णं कारयेत्. M reads चारयेत्, which seems to be incorrect. (5) All the texts read वाराणि. But the term वार is a masculine. It means otherwise, when it is a neuter. (6) This hemistich is not found in D and K. (7) M reads मुच्छापयेत्तेन, which is gram. incorrect. (8) This hemistich is not found in D. K has an incomplete charana चक्रमर्दात्. M reads चक्रमर्देय. (9) This hemistich is not found in D. कावीकासीसकेयुतं, a variant in K. काङ्ककासीसयुतम्, a variant in M. (10) M reads सूतर्कसमः, which seems to be incorrect. (11) मेषशृङ्गेण घातव्य, a variant in D. मेषविङ्गुल घातव्या, an incorrect variant in M. (12) D reads याम- मेकं. K reads यावमेकं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । २२७ लोहदण्डेन संसिक्तं$^1$ सर्व्वलोहानि वेधयेत् ॥ १६१ ॥ गन्धकं लोहदण्डेन एकविंशतिभावितम् । युक्तं$^2$ लोहमनेनैव$^3$ जम्बोर$^4$रससंयुक्तम् । सबोजं सूतकोपेतम्$^5$ अन्धमूषा$^6$निवेशितम् । भूगतं मासमेकन्तु$^7$ तांर काञ्चनतां नयेत् ॥ १६२ ॥ दलस्य भागमेकं तु$^8$ तारपञ्चकमेव च$^9$ । शुल्कस्य पञ्चभागञ्च$^{10}$ बोजञ्चैकञ्च योजयेत् ॥ १६३ ॥ एते द्वादश भागाः स्युः सर्व्वं$^{11}$ तद्धारयेत् क्षितौ । स्थानस्यास्य निपेकं तु$^{12}$ भूदण्डेन तु$^{13}$ कारयेत् ॥ १६४ ॥ पञ्चविंशद्दिनै स्ते तु$^{14}$ जायते कनक समम्$^{15}$ ॥ १६५ ॥ घोरकन्दविधिं वक्ष्ये रूद्धिसिद्धिकरं परम् । [

म्र" - wait, look at the first letter: Is it 'ग' or 'द' or 'दोष'? Look at 'ग': rounded left, vertical right: like in 'गन्धपाषाण'. Wait, look at the first letter: it has a round back, like 'द' or 'ग'? Wait, the verse has "घोषताम्र". Ghoshataamra is bell-metal/tamra, or K reads "दोषताम्र" (defective copper)? Wait, look at the letter: it has a loop at top? No, look at footnote 11: "(11) K reads दोषताम्र, which is incorrect." Wait! Look at the letter in footnote 11: It's 'दोषताम्र'! The first letter is 'दो': द with ो matra! Let's compare 'दो' with 'गो': 'गो' has two vertical parts: a left leg and a right stem with an o-matra. Here, it is a single curved letter with an o-matra: that is definitely 'दो'! So it is "दोषताम्र"! Yes, "दोषताम्र, which is incorrect." That makes so much sense, because dosha-tamra vs ghosha-tamra!

Line : "correct. (13) M reads गुलिका. (14) D has कलहत्तस. M" Wait, "कल

द्वादशः पटलः । २२६ मिलन्ति¹ सर्व्वलोहानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १७३ ॥ गन्धकं रसकं ताप्यं पारदं रक्तचन्दनम् । कदल्या रससंयुक्तं² तारमायाति काञ्चनम्³ ॥ १७४ ॥ शाकवृक्षस्य निर्य्यासं पत्रे तस्य च गालयेत्⁴ । शिग्रुमूलस्य चूर्णं तु तद्रसेन विमर्दयेत् ॥ १७५ ॥ प्रलिप्य शुल्वपत्राणि पुटे क्षिप्त्वा विपाचयेत् । तद्धुतं⁵ काञ्चनं दिव्यं भवेल्लक्षणसंयुतम्⁶ ॥ १७६ ॥ फलानि शाकवृक्षस्य⁷ परिपक्वानि संदृहेत्⁸ । तद्रसेन युतं⁹ प्राज्ञः सप्तरात्रन्तु भावयेत् ॥ १७७ ॥ तद्रसेन समायुक्तं मञ्जिष्ठामिश्रितं¹⁰ तथा । लेपयेत्ताम्रपत्राणि ध्मातं भवति काञ्चनम् ॥ १७८ ॥ देवदाल्या महौषध्या¹¹ विधिं वक्ष्यामि तत्परम्¹² । सा श्वेता व्याधिनाशे च¹³ कृष्णा पीता रसायने ॥ १७६ ॥

(1) D reads मीलित. (2) M has मद संयुक्त. (3) सं-लक्षाणि कारयेत्, a variant in M. (4) पत्रे त्वथ्य च गाम्तं, an incorrect variant in D. यद्रतः परिगालयेत्, a variant in K. This hemistich and the next one are wanting in M. (5) D reads उद्यत K reads उद्धृत [correct form is उद्धृत.] (6) भवें लक्षणमंयुत, a variant in K, which is partly incorrect. (7) M reads मक्रवृक्षस, which seems to be incorrect. (8) D reads पक्वानि च संग्रहॆत्, which is incomplete. M reads संग्रहॆत्. (9) M reads हृतं. (10) D reads erroneously मञ्जिष्टामिश्रितं. M reads मञ्जिष्ठा- मिलितं. (11) D has देवदाल्यमहौषध्यो. M has देवतःल्या महोषध्या. Both are incorrect. (12) D reads वदामि M reads तल्वतः (= तत्त्वतः). (13) M reads वायुशमने.

२३० रसार्णवे पौर्णमास्यां¹ त्रयोदश्यां राहुग्रस्ते दिवाकरे । अथवा² कृष्णपञ्चम्यामिमां विधिवदुद्धरेत् ॥ १८० ॥ देवदालोफलं³ देवि विष्णुक्रान्ता च सूतकम् । मूर्च्छयेद्बन्धयेत् क्षिप्रं शुक्लं हेम करोति च ॥ १८१ ॥ देवदालोफलं मूल-मौखरोरस एव च ।⁴ तोयेन मदितं कृत्वा⁵ वङ्गं स्तम्भयति⁶ क्षणात् ॥ १८२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि⁷ श्वेतगुञ्जाविधिं प्रिये ॥ १८३ ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा⁸ सुरार्चिते । कपाले मृत्तिकां न्यस्य सेचयेत् मलिजेन तु ॥ १८४ ॥ बीजानि सितगुञ्जायाः⁹ पुष्पयोगेन वापयेत्¹⁰ । वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात् संग्रहणं¹¹ तथा ॥ १८५ ॥ ॐ नमो भगवति श्वेतवज्रि¹² श्वेतपर्वतनवासिनि¹³ सर्व्व- कार्याणि कुरु कुरु अप्रतिहते¹⁴ नमो नमः स्वाहा ॥ (1) K reads पौर्णिमास्यां (2) D reads erroneously यदा. (3) K has देवदालिफल०. M has देवतालोफल Both are incorrect. (4) This hemistich is not found in M. (5) K reads मर्दनं कृत्वा. M reads यद्वा, which is incorrect. (6) D reads भाव्यं रुध्यते. M reads वंकं. (7) अथातः संप्रवक्ष्यामि, a variant in K. (8) D and M have च, which is not proper. (9) D has सितगच्छाया, which seems to be incorrect. (10) पुष्ययोगे तु वापयेत्, a variant in D. K reads पुष्ययोगे तु. (11) M reads erroneously मयग तथा. (12) D and K read भगवतो श्वेतवज्रो. (13) D has श्वेतपर्वते वासिनि. (14) K reads प्रतिहते, which appears to be an error of the scribe.

द्वादशः पटलः । २२१ अनेन मनुना प्रोक्ता सिद्धिर्भवति नान्यथा । षण्मासेन तथा वह्नौ मन्त्रपूतेन रक्षयेत् ॥ १८६ ॥¹ शुद्धगुल्बं² तु संगृह्य मूषामध्ये तु संस्थितम्³ । त्रिपञ्चपलसंख्यं तु⁴ कर्षार्द्धसितगुञ्जया⁵ ॥ १८७ ॥ सङ्केकत भवेत्सारं⁶ तस्य गन्धविवर्जितम् । शङ्कारोति⁷समायुक्तं गुञ्जाचूर्णं सङ्केकतः । देवानां भूषणं देवि जायते हेम शोभनम्⁸ ॥ १८८ ॥ ॥ इत्यौषधिक्रिया ॥⁹ चन्द्रोदकेन¹⁰ देवेशि वक्ष्यामि¹¹ रसबन्धनम् ॥ १८९ ॥ शुक्लपक्षे पूर्णमास्यां दृष्ट्वा¹² पूर्णेन्दुमण्डलम् ।

(1) This śloka is not found in D and M. (2) K reads शुद्धं गुल्वं M reads शुद्धगुल्कं, which is incorrect. (3) K reads मूखामध्ये, [which = मूषामध्ये.] D reads संस्थिताम्, which is gram inc. (4) विपञ्च- पलसंख्याता, a variant in D. द्विपंचपलसंख्यं तु, a variant in K. द्विपञ्च- फलसंख्यन्, a variant in M. We have adopted the above reading after collating all the texts. (5) D has. कर्षाङ्घ्रि सितगुञ्जया. K has कर्षाङ्के सितगुञ्जया. M has कर्षांङ्ग्रे' सिगुञ्जय, which is incomplete. (6) M reads भवेत्समं. (7) D reads शङ्करारति, which is evidently an error of the scribe. K reads शङ्करोती. (8) M reads भुवनं, which creates a tautology. (9) This is not found in D and M. (10) After गुञ्जाविधि we find in M कर्पूरोरसबन्धन, but in D and K चन्द्रोदकविधि. Hence we place the latter first. (11) D reads जायते. (12) D reads दृष्टा. K reads दृष्टा. Both are incorrect.

११२ रसार्णवे निर्गच्छन्ति महीं भित्त्वा चन्द्र॑तोयान्यनेकधा ॥ १८० ॥ कानिचिन्मृत्तिवर्णानि रसेन लवणानि तु । कानिचिच्चन्द्रतुल्यानि व्योमभासानि कानिचित् । चन्द्रहस्तैरभिवर्द्धरन् क्षीयेरन् तत्तयेण सु ॥ १८१ ॥ दृष्ट्वा' चन्द्रोदकं मन्त्री' पौर्णमास्यां विशेषतः । निर्गच्छति१० महीं भित्त्वा चन्द्रहस्तैा विवर्द्धते ॥१८२॥११ चेत्रबन्धं पुरा १२ कृत्वा देवमभ्यर्थ्य १३ शङ्करम् । चतुर्दश्यां च१४ तत्क्षेत्रं पूजयित्वा १५ विचक्षणः । अहोरात्रोषितो भूत्वा बलिं तत्र निवेदयेत् ॥ १८३ ॥ (1) D reads erroneously चन्द्रो. (2) D has कानिचिन्मृत्तिकावर्णानि, which mars the metre. K has कानिचिन्मृत्तवर्णानि, which is not proper here. (3) D reads च. (4) D reads व्योमभाकानि, which is unintelligible. (5) चन्द्रहस्ताभिहस्ते, a variant in D. K reads चन्द्रहस्ताभिवर्डेत्. Both the readings are incorrect. (6) D has बीयेतेतान् वर्द्धन तु, wherein the second term is incorrect. K reads चीयते. The above-mentioned ślokas commencing from चन्द्रोदकेन देवेशि &c. and ending in ततक्षयेण तु are not found in M. (7) D reads दृष्ट्वा. K reads दृष्टा. None of them is correct. (8) K has मवि, which is incorrect. (9) K reads पौर्णिमास्यां. M reads प्रयत्नतः After this we find in D the following hemistich — यद्रूपं तस्य कर्त्तव्यं पौर्णमास्यां प्रयत्नतः, which we have rejected. (10) D reads निगच्छन्तु. M reads निर्गयति. None is correct. (11) This hemistich is not found in K. (12) M reads तदा. (13) D reads दैवमर्थ्य च. M has दैवमभ्य यत्नतः, an incomplete charaṇa. (14) M reads तु. (15) We find in M a redundant letter च after पूजयित्वा.

द्वादशः पटलः । २२१ पूर्णमास्यां¹ च रात्रौ च गत्वा तस्य समीपतः² । चन्द्रोदकं तु संगृह्य³ मन्त्रयुक्तं सुमन्वितम्⁴ । आलोड्य मधुसर्पिभ्यां पिबेत्तत्तु⁵ समाहितः ॥ १८४ ॥ पीतमात्रेण तेनैव मूर्च्छा भवति तत्क्षणात्⁶ । चन्द्रोदये ततो दृष्टे⁷ क्षीरं तस्य तु दापयेत् । सप्तरात्रप्रयोगेण⁸ चन्द्रवन्निर्मलो⁹ भवेत् ॥ १८५ ॥ एकविंशतिरात्रेण¹⁰ जीवेद्¹¹ब्रह्मादिनत्रयम् । एकमास¹²प्रयोगेण ब्रह्मायुः स भवेन्नरः¹³ ॥ १८६ ॥ चन्द्रोदकेन गगनं रसं हेम च¹⁴ मर्दयेत् । मूषा¹⁵मध्यगतं ध्मातं तत्क्षणाद्गुटिका भवेत् ॥ १८७ ॥

(1) M reads पौर्णमास्यां. (2) गत्वा तु तत्समीपतः, a variant in K. (3) D reads संयाह्वं. (4) K reads समंन्वितं. (5) D reads पिबेत्तं तु. M reads पिबेत्तन्. Both are gram. incorrect. (6) सूत बध्नाति तत्त्ववशात्, a variant in D. (7) चन्द्रोदयेन ते दृष्टे, a variant in D. M reads ततस्तिष्ठेत्, which is gram. inc. (8) M reads षर्धमासे प्रयोगेण. (9) M reads निर्मल भवेत्, which is not gram. correct. (10) प्राकृविंशत्तिचारेण, a variant in D, which has no clear sense. एकविंशतिशारेण, a variant in K. (11) K reads रुपेद्र, which is inaccurate here. (12) D reads षह्मास. (13) ब्रह्मा- युर्जायते नरः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. K reads ब्रह्मायुर्जीयते नरः, wherein the middle term is gram. incorrect. (14) Both D and K read हेमं च ; [but the word is usually spelt as हेमन्.] (15) K reads मूछा (= मूषा). 30

An accurate, line-by-line transcription of the provided page into Unicode Devanagari and English (for the footnotes):

२३४ रसार्णवे अयं च¹ स्पर्शमात्रेण लोहान्यष्टौ²च वेधयेत् ॥ १८८ ॥ तद्रसेन³ रसं भाव्यं वज्रेण समजारितम् । चतुःषष्टांशतः पिण्डे⁴ द्विगुणे तु⁵ सहस्रकम् ॥ १८९ ॥ दशसंकलिका⁶बद्धं गुञ्जामात्रं रसं नरः⁷ । त्रिलोहवेष्टितं वक्त्रे धृत्वा चादृश्यतां व्रजेत्⁸ ॥ २०० ॥ ॐ नमो रुद्राय दंष्ट्रोत्कटाय⁹ विघ्ननाशाय¹⁰ दिशां रक्ष रक्ष विदिशां रक्ष रक्ष रुद्रो विज्ञापयति¹¹ हुं फट् स्वाहा ॥ ॥ इति दिग्बन्धनमन्त्रः¹² ॥ ॐ नमो भगवते रुद्राय त्रिशूलहस्ताय¹³ अमृतोद्भवाय¹⁴ रक्ष रक्ष हुं फट् स्वाहा ॥ ॥ इति पानमन्त्रः¹⁵ ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि कर्पूरौरसबन्धनम्¹⁶ ॥

द्वादशः पटलः । २३५ असुराणां समायोगे क्रोधाविष्टेन चेतसा । सुदर्शनं महाचक्रं¹ प्रेरितं सुरवैरिणा² ॥ २०२ ॥ भालपट्टाततस्तस्य³ निपेतुः⁴ स्वेदविन्दवः । ते भूमौ पतिता दिव्याः⁵ सञ्जाताः कर्त्तरीरसः⁶ ॥ २०३ ॥ रक्षार्थं स्थापितं तत्र⁷ विष्णुना च सुदर्शनम् । चक्रतुल्यं भ्रमत्येत⁸दायुधानि निकृन्तति⁹ ॥ २०४ ॥ कुरुते गर्जितं¹⁰ नादं धूमं ज्वालां¹¹ विमुञ्चति । कर्त्तरी दृष्टिमात्रेण¹² तथान्या¹³ शब्दकर्त्तरी ॥ २०५ ॥ सा स्पर्शकर्त्तरी छाया¹⁴कर्त्तरी धूमकर्त्तरी ।

(1) सुदर्शनमहाचक्र, a variant in M. (2) D reads सुरवैरिणम्, which is incorrect. B and K read सुरवैरिणा, which is also incorrect. (3) भालपट्टततस्तस्य, a variant in B, which is partly incorrect. तत्ताल- पट्टे ते तस्य, a variant in D, which conveys no idea at all. भालपट्टततस्य, an incomplete charana in K. (4) M reads निर्याताः. (5) D and K read जाताः. (6) B has संजात कर्त्तरिरसः, which is incorrect. संजातात् कर्त्तरीरसः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. कर्त्तरीरस- बन्धनम्, a variant in K. (7) D reads तस्य. (8) B, D and K read भ्रमत्येव. (9) तदा मुल्वं भिन्तां सति, an incorrect variant in D. K has सर्व्वयुद्धनिकृन्तनम्. (10) B and K read गर्जनं. D reads errone- ously गर्जन्नः. (11) B reads धूमे ज्वाला, which is incorrect. D reads धूमवालां, which is incorrect. M reads महाज्वालां. (12) B reads कर्त्तरि, which is incorrect. K reads दृष्टीमात्रेण, which is incorrect. M reads दृष्टमात्रेण. (13) M reads तथान्य, which seems to be incorrect. (14) This charana and the next one are not found in D. K reads ज्ञाया, which appears to be incorrect.

२१६ रसार्णवे सा१ ज्वालाकर्त्तरी चैव शक्तिर्घोरस्य२ कर्त्तरी ॥ २०६ ॥ लोकानां तु हितार्थाय घोरशक्तिर्व्यवस्थिता३ । रसरूपा महाघोरा असिद्धानां तु छेदिनी४ ॥ २०७ ॥ तस्याः क्षेत्रं यदा गच्छेत्५ अघोरास्त्रं जपेत्तदा६ । पुनर्धोरं७ न्यसेत्तत्र यथास्त्रं विन्यसेद्बुधः८ ॥ २०८ ॥ अनुलोमविलोमेन देहेऽधिष्ठाप्य९ कर्त्तरीम् । मुद्रया मुद्रयेत्तां तु१० अघोरास्त्रेण योजिताम्११ ॥ २०९ ॥ दीपेनाराधयेत्तां तु१२ सम्भवेद्भूतनेन च१३ ।

(1) D reads स. (2) B reads सतस्यघोरस्तु, which is incorrect. D and M read शक्तिघोरस्य, which seems to be incorrect. (3) B reads घोरे शक्तिः. D reads घोरशक्ति (without विसर्ग). Both are incorrect. (4) D reads छेदनी. (5) B reads तस्य चैवं, which is incorrect. तस्य क्षत्रं यथा गच्छेत्, a variant in M, which is partly incorrect. (6) दशरात्रं तदा जपेत्, a variant in D. अघोरास्त्रं सदा जपेत्, a variant in K. M reads जपेत्तथा, which is partly incorrect. (7) D reads पुनर्घोरां. (8) यथास्वं विन्यसेद्बुधः, a variant in D, which is partly incorrect. (9) देहे नाधिष्ठाप, an incorrect reading in D (10) D has मुद्रय मुद्रयेतेन, which has no sense. K has मुद्रया मुद्रयेनं तु, which is partly correct. (11) M reads योजितः. (12) B reads चितेन, which is incorrect. दीपेन राधयेतं तु, a variant in D. M reads दौतेन. (13) D and K read तु instead of च. B reads सम्भवेद्धोपनेन तु. M reads संभवद्दीपनेन च. We suppose that, धूपनेन is the proper word here, for in worshipping a deity दीप and धूप are necessary.