रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२८८ रसार्णवे प्राग्वच्छेषं पुरोद्धातं$^१$ हंसपाद्या$^२$ विमर्दितम् । भावितं पुटितं रत्नैः$^३$ पूर्ववत् सफलं भवेत्$^४$ ॥ ३९ ॥ वज्रबद्धो भवेत् सिद्धो$^५$ देवदानवदुर्जयः ।$^६$ चतुर्विंशतिसिद्धानां नायकः सर्व्वसिद्धिदः$^७$ ॥ ४० ॥ वज्रचूर्णसमं$^८$ सूतं हंसपाद्या विमर्दयेत्$^९$ । पुटित्वा मारयेत्तं तु$^{१०}$ पुनस्तुल्यं$^{११}$रसं क्षिपेत् ॥ ४१ ॥ ध्मातः खोटो भवत्याशु$^{१२}$ शोधितः काचटङ्कणैः । यावच्छूक्रोदयप्रख्यो$^{१३}$ जायते स रसः$^{१४}$ प्रिये ॥ ४२ ॥ (१) पूर्वस्वं सुपराजातं, a reading in D. पूर्वस्यं तु पु०जातं, a reading in K, which is partly incorrect. (२) K reads हंसापाद्या, which is incor- rect. (३) B has पुटित्वा मारयेत्तत्तत्. (४) पूर्ववच्च फलं भवेत्, a variant in B. पूर्ववत् स फलं लभेत्, a variant in D. (५) B reads वज्रसिद्धो भवेत् सिद्धो. (६) D has an absurd hemistich—बंधं बंध्यो पारसिद्धेंद्रवैरत्नसर्व दुर्जये. (७) D reads सर्व्वसिद्धः, which destroys the metre. (८) B reads वज्रचूर्ण सम. D reads विष्पूर्णांम्बुपियिलापि सम, which is absurd. (९) B reads विमर्दितं. D reads हंसपाद्यां. (१०) D has सुशित्वागमप्रयत्नेन, which is unintelligible. (११) D reads पुनस्तुल्य. (१२) B reads ध्मातरखोटो भवत्याशु, which is incorrect. D reads ध्यानः घोटो भवत्याशु, which is absurd. K reads ध्माता, which is an error of the scribe. (१३) B reads यावच्छुक्रोदयप्रख्यो. D reads यावरूक्रोदयः पख्यो, which is incorrect. K reads यावच्छक्तोदयः प्रख्यो, which is also incorrect. (१४) B reads च रसः. D reads सोऽपि स.

चतुर्दशः पटलः । २८६ वज्रसत्त्वं च गगनं¹ रसं हेम च मेलयेत्² । अमरत्वमवाप्नोति³ वक्रास्थेन सुराधिपे⁴ ॥ ४३ ॥ जारयित्वा रसं तद्धि⁵ पुनस्तेनैव जारयेत् । कोटिवेधी⁶ न सन्देहो वक्राख्यः⁷ खेचरं पदम् ॥ ४४ ॥ वेधयेत्सप्रमाणेन⁸ धातुं चैव शरीरकम्⁹ । कारयेद्गुटिकां दिव्यां¹⁰ वज्रसिद्धेन काञ्चने¹¹ ॥ ४५ ॥ अनेन क्रमयोगेन यावच्छक्यं तु मारयेत् । तद्गन्ध¹²सूतकं देवि¹³ सर्वरोगनिबर्हणम्¹⁴ ॥ ४६ ॥ हेम्ना च सारयित्वादौ¹⁵ चन्द्रार्कं लेपयेत्ततः¹⁶ । (1) वज्रासत्वं च गतानं, an incorrect variant in D. (2) D has सद्विम च मेलयेत्, which mars the metre. K has रस हेम च मेलयेत् (3) अमरत्वमजरावहं वव्य, a variant in D. अभमलमवाप्नोति, a variant in K. (4) B reads मृगाधिपे, which is incorrect. D reads वक्रास्थ्ये च पुराधिपे. K reads वक्रास्थ्य सुनराधिपे. (5) जारयंतिविध रूप, a variant in D. (6) B reads कोटिवेधि. (7) D reads वज्राख्य. (8) D reads वेधयेत् प्रमाणेन, which is incomplete. (9) धातुचैव शरीरके, a reading in B. K has धातु. (10) B reads करयो घुटिकां दिव्या. D reads वक्राख्यं गटिका दिव्य. K reads वक्राख्या गटिका दिव्या. (11) K has वज्रसोड़ोस कांचन, which is apparently erroneous. (12) D reads न तस्य, which seems to be incorrect. (13) B reads देवी, which is incorrect. (14) M reads निवारणम्. (15) हेम्ना च सारयित्वा तु, a variant in B. हेमांच सौरयित्वादौ, a variant in D. M reads तु instead of च. (16) This charana and the next two are not found in B. 37

२८० रसार्णवे द्वात्रिंशांशेन हेमार्द्धं¹ मात्रिकाभ्यधिकं² भवेत् ॥ ४७ ॥ वदरास्थिप्रमाणेण कारयेद्गुटिकां³ बुधः । यथा लोहे तथा देहे क्रमते नान्यथा क्वचित् ॥ ४८ ॥ वज्रेण दण्डितं हेम⁴ कान्तशूलकयोजितम्⁵ । रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁶ तं खोटं सूक्ष्मचूर्णितम्⁷ ॥ ४९ ॥ भावितं खोरजस्येव⁸ गुञ्जापञ्चमितं युतम्⁹ । भूर्जपत्रे निवेश्याथ¹⁰ बद्ध्वा वस्त्रेण पोटलीम्¹¹ । स्वेदयेद्देवदेवेशि यावद्भवति गोलकम् ॥ ५० ॥

(1) द्वात्रिंशांशे तु हेमार्थं, a reading in K. द्वात्रिंशानेन हेमार्थं, a reading in M. (2) K and M read erroneously मात्रिकाभ्याधिकं and माटका- भधिकं respectively. (3) K has गुटिकां कारयेत्. (4) वज्रेण दंड

चतुर्थः पटलः । २६१ लाङ्गली जीवकश्चैव¹ मुस्तायुक्तेन्द्रवारुणी² । एतेषां निक्षिपेत् पिण्डे³ वज्रगोलो तु वेष्टयेत्⁴ ॥ ५१ ॥ मूषामध्ये तु निक्षिप्य⁵ संधयित्वा⁶ प्रयत्नतः । भूमौ मूषां विनिक्षिप्य पुटं मूर्ध्नि प्रदापयेत्⁷ ॥ ५२ ॥ अनेनैव प्रदानेन⁸ बद्धमेति महारसः ॥ ५३ ॥ गोलकं⁹ धारयेद्वक्त्रे वर्षमेकं¹⁰ यदि प्रिये । जीवेत् कल्प¹¹सहस्राणि यथा नागो¹² महाबलः ॥ ५४ ॥ वर्षैर्द्वादशभिः¹³ साक्षात् रुद्ररूपस्तु¹⁴ जायते । गात्रस्य तस्य प्रस्वेदात्¹⁵ षष्टौ लोहास्तु¹⁶ काञ्चनम् ॥ ५५ ॥ (1) D and K read जीवकस्त्वेव. M reads जीवनो चैव. (2) स्कन्दं चोत्तरवारुणि, a variant in B. मुक्तायुक्तेच्छवारुणी, a variant in D. गांधारी नरवारुणी, a variant in M. (3) D reads एतेषां निक्षिपेन्वेष, which is unintelligible. (4) D has वज्रा गोलं तु वेष्टयेत्. M has वज्रगोलन्तु पेषयेत्. (5) This śloka is not found in D. (6) B reads संधयित्वा. K reads

२८२ रसार्णवे वज्रभस्म तथा सूतं¹ काञ्चनेन समन्वितम् । वक्त्रस्थं कुरुते यस्तु सोऽब्दात्² पलितवर्जितः ॥ ५६ ॥ कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वं च तारं ताम्रं च³ हाटकम् । माक्षिकं कान्ततीक्ष्णं च समभागानि कारयेत् ॥ ५७ ॥ अन्धमूषा⁴गतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्⁵ । तं खोटं⁶ सूक्ष्मचूर्णन्तु द्रुतसूतेन⁷ गोलकम् ॥ ५८ ॥ मृतवज्रस्य भागैकं भागान्धत्वारि⁸ गोलकम् । मर्दयेत्तप्तखल्लेन⁹ भस्मीभवति सूतकः¹⁰ ॥ ५९ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका¹¹क्रमात् । गुञ्जामात्रं तु तद्भस्म¹² मध्वाज्येन तु लेहयेत्¹³ ॥ ६० ॥ संवत्सरप्रयोगेण¹⁴ ह्वायुता यु¹⁵र्भवेन्नरः । (1) D has तथा कान्ते. K has तथा कान्तं. (2) B and M have अब्दात्. D has वन्धा. K has चाथ. (3) B reads तारे ताम्रं च. D reads तारताम्रं च (4) B reads अन्धमूषा. D has an incomplete charana अन्धमूषा. K reads अधमुखा. M reads अन्धमुखा. (5) B reads खोटं. D wants next three charanas, M has खोटं भवति तत्क्षणात्, which seems to be incorrect. (6) M reads त खोटं, which is incorrect. (7) K reads कृतसूतेन. (8) M reads erroneously भागं चत्वारि. (9) D reads मर्दयेत् सलतत्वेन, which is unintelligible. (10) K reads सूतकं. (11) M reads सप्तग्निखलिका, which is incorrect. (12) This charana and the next two are not found in D. K has an incom- plete charana--चं तु तद्भस्म. M reads तत्प्रसन्न. (13) K and M read लेपयेत्. (14) K reads प्रयोगेन, which is gram. incorrect. M reads प्रयोगेणा. (15) K has अयुतायु. M has व्ययुतायु.

चतुर्दशः पटलः । २८३ बलीपुलितनिर्मुक्तो महाबलपराक्रमः ॥ ६१ ॥ तद्गन्धपलमेकन्तु¹ पलेकं गन्धकस्य च² । अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्³ ॥ ६२ ॥ जीवेत् कल्पसहस्राणि यथानङ्गो महाबलः । तस्य मूत्रपुरीषेण⁴ लोहान्यष्टौ च⁵ काञ्चनम् ॥ ६३ ॥ तं खोटं⁶ रञ्जयेत् पश्चात् वङ्गाभ्रक⁷कपालिना । रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁸ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ६४ ॥ हेम्ना सह समावर्त्त्य⁹ सारणाय¹⁰सारितम् । सहस्रांशेन तेनैव सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹¹ ॥ ६५ ॥ कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वञ्च तारं ताम्रञ्च हाटकम्¹² । तीक्ष्णं च बह्रसूतं च¹³ माक्षिकञ्च¹⁴ समन्वितम् ॥ ६६ ॥ (1) K has an incomplete charana—तत्सुखममेकन्तु. M has तद्गन्धपल मेकन्तु, which is incorrect. (2) K reads तु. (3) B reads खोटः वाहा भवति तत्क्षणात्, an incorrect reading in M. (4) K reads मूत्रपुरीषाभ्यां. (5) K reads ष्टौ लोहानि. (6) K has तत् खोटं, which is incorrect. (7) M reads नागाभ्रक. (8) This word is grammatically incorrect. (9) हेम्ना सहसमावर्त्य, a variant in B. D reads सम समाचारी, the latter word being incorrect. K reads हेम्ना समं. M reads erroneously समावर्त्या. (10) B reads सारणत्रयं, which is incorrect. D reads मारिताश्रय, which is not correct. K reads त्रिय, which is incorrect. (11) शतांशेन तु तेनैव तारारिष्टन् वेधयेत्, a variant in M. (12) D and K read टंकण. (13) तीक्ष्ण च वर्धयेत् मृत, a variant in D. K reads erroneously तीक्ष्ण बह्रसूत च. (14) D and K have माक्षिकेण.

२८४ रसार्णवे अन्धमूषा¹गतं ध्मातं खोटो² भवति तत्क्षणात् । हेम्ना सह समावर्त्य³ सारणात्रयसारितम्⁴ ॥ ६७ ॥ शतांशेन तु तेनैव शुल्ववेधं प्रदापयेत्⁵ । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम्⁶ ॥ ६८ ॥ बद्धसूतस्य⁷ भागैकं भागैकं पन्नगस्य च । हाटकस्य च⁸ भागैकं भागैकं चाभ्रकान्तयोः ॥ ६९ ॥ एकीकृत्य तु तद्भास्म⁹ रसे जीर्णे¹⁰ तु जारयेत् । शतांशेन तु¹¹ तेनैव शुल्ववेधं¹² प्रदापयेत् ॥ ७० ॥ बद्धसूतस्य भागैकं भागैकं कुटिलस्य¹³ च । अन्धमूषा¹⁴गतं ध्मातं खोटो¹⁵भवति तत्क्षणात्¹⁶ ॥ ७१ ॥ (1) K has अन्धमूखा, which is not correct. (2) B reads खोटं. M reads वोहं. (3) हेमा सहसमावर्त्यं, a variant in B. K reads समं instead of सह. (4) D reads सारणात्रयसारणम्. K reads सारणा- विय, which is incorrect. M reads सारणं चय, which is also incorrect. (5) शतांशेनैव तेनैव शुल्वं बद्धं तु चेपयेत्, a variant in D. (6) D reads भूषितम्. M reads भुषणम्, which is incorrect. (7) D has वद्धुतत्तस्य, which is senseless. (8) D and K read तु. (9) All the texts read एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. B reads तद्भाख्ये. D reads तद्भाभि. (10) D and K read रसजीर्णे. (11) D reads शतांशेनैव. (12) D reads शुल्वं बद्धं. (13) B reads कटिलस्य. K reads फुटिलस्य. Both seem to be incorrect. (14) K reads मूखा. (15) B reads खोटं. M reads वोहं. (16) M reads तचक्षात्, which is incorrect. We do not find this charaṇa and the next three in D.

चतुर्दशः पटलः । २९५ तस्य खोटस्य भागैकं¹ भागैकं गन्धकस्य च² । अन्धमूषागतं ध्मातं यावद्धङ्गावशेषितम्³ ॥ ७२ ॥ अनेन क्रमयोगेन वङ्गं निर्वाप्य षड्गुणम्⁴ । अनेन क्रमयोगेन वह्निनागञ्च षड्गुणम्⁵ ॥ ७३ ॥ तद्रसं रञ्जयेत् पश्चात् तीक्ष्णशुल्यकपालिना⁶ । रञ्जयेत् तत् प्रयत्नेन यावत् कुङ्कुमसंनिभम्⁷ ॥ ७४ ॥ हेम्ना सह समावर्त्य⁸ सारणात्रयसारितम्⁹ । शतांशे¹⁰ वेधयेत् शुद्धं, दिव्यं हेम प्रजायते ॥ ७५ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि द्रवसंस्कारमुत्तमम्¹¹ ॥ ७६ ॥ रञ्जयेत्¹² शुद्धकनकं तीक्ष्णशुल्य¹³कपालिना ।

(1) तल्खोटभागमेकैकं, a variant in B. तत्षोडशागमेकन्त, a variant in M. (2) K reads erroneously गकगतस्य च. (3) यावत् सूतो- वशेषितं, an incorrect variant in M. (4) B reads षड्गुणं. D reads निर्वाप्यं. K reads षट्गुणं. M reads निर्वाह्य. (5) B reads षड्गुणं. D has वह्निना षड्गुणं वङ्गं, which is senseless and void of metre. K has षट्गुणं. This hemistich is not found in M. (6) D has तीक्ष्णशुल्य- कपालिकां, which seems to be incorrect. (7) K wants this hemistich. M reads सन्निभः, which is incorrect. (8) हेम्ना सहस- मावर्त्यं, a variant in B. हेम्ना सहसमावर्त्त, a variant in D. This charaṇa and the next are not found in K. (9) सारण यन्त्रसारित, a variant in D. (10) K reads शतांश. (11) रसबन्धनमुत्तमम्, a variant in D. दिव्यसंस्कारमुत्तमम्, a variant in M. (12) This hemistich is not found in D. M reads वारयेत्. (13) K reads तीक्ष्णं शूल्य. M reads erroneously तीक्ष्णगुल्य

२८६ रसार्णवे पक्ववोजस्य भागैकं भागैकं द्रुत¹सूतकम् । मर्दयेन्मध्यमाम्लेन² गोलकं भवति क्षणात्³ ॥ ७७ ॥ मृतवज्रस्य⁴ भागैकं भागांश्चत्वारि गोलकम्⁵ । मर्दयेत् तप्तखलेन⁶ भक्षोभवति सूतकम्⁷ ॥ ७८ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका⁸क्रमात् । तद्भस्म तु पुनः पश्चात् मध्यमाम्लेन⁹ मर्दयेत् ॥ ७६ ॥ पुटं दद्यात् प्रयत्नेन षष्ट्यधिकशतत्रयम्¹⁰ । तद्भस्म जायते दिव्यं सिन्दूरारुणसन्निभम्¹¹ ॥ ८० ॥ तेनैव वेधयेत्सारं¹² सहस्रांघ्रिन¹³ काञ्चनम् । (1) B reads द्रुत, which is incorrect. (2) मर्दयेत्तत्समाम्लेन, a variant in D, which seems to be partly incorrect. (3) D has तत्क्षणात्, which mars the metre. M has गोलकं तत कार्येत्, which appears to be partly incorrect. (4) D reads मृतजीवस्य. M reads द्रुतमृतस्य भागं, which destroys the metre. (5) B reads भागयत्वारि, which is incorrect. D has an absurd variant—भागस्य चत्वारि भात्रोकं गोलकम्. M has an incomplete charana—चत्वारि गोलकम्. All the texts read चत्वारि, which is gram. inc. (6) M reads तप्रखल्ये च. (7) B and D read सूतकः. (8) M reads त्रि खलिका, which is incorrect. (9) M reads मध्यमाम्ले तु. (10) All the texts read षष्टाधिक , whereas षष्ट्यधिक is more proper. K reads शतसूतक, which is incorrect. After शतसूतक this text has a single charana—देवदाली शंखपुष्पी, which is found in no other texts. (11) D has सिन्दूरारुणसमप्रभम्, which destroys the metre. K has सिधुरा- रुणसन्निभं. M has सिन्दूरमरुणप्रभम्, which is grammatically incorrect. (12) D reads चर्मवेधसारं. (13) M has सर्वांश्रिन तु.

चतुर्थः पटलः । २६७ मृतवज्रस्य भागैकं भागाः षोडश सूतकम्¹ ॥ ८१ ॥ देवदाली-शंखपुष्पी-रसेन मर्दितं² क्रमात् । मारयेद्³भूधरे यन्त्रे भस्मीभवति तत्क्षणात्⁴ ॥ ८२ ॥ फूत्काराणां सहस्रेण⁵ धाम्यमानो न⁶ गच्छति । ईदृशं भस्मसूतं च देहे लोहे च योजयेत्⁷ ॥ ८३ ॥ तद्भस्मपलमेकं तु⁸ पलमेकं तु गन्धकम्⁹ । अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो¹¹ भवति तत्क्षणात् ॥ ८४ ॥ तं खोटं¹² रञ्जयेत् पश्चात् कापालि¹³क्रमयोगतः । सारस्वातप्रयोगेण¹⁴ शुल्बवेधं¹⁵ प्रदापयेत् ॥ ८५ ॥ भस्मसूतपलैकं च¹⁶ पलैकं पन्नगस्य च¹⁷ । (1) D reads मृतकम, which is an error of the scribe. (2) B and M read मर्दित. (3) D and M read मर्दयेद्. (4) M reads erroneously तक्षणात्. (5) K reads फूत्कारणां. M reads पुत्काराणां सहस्राणि. Both are incorrect. (6) D has धान्यमानेन. K has धाम्यमानेन. M has धाम्यमानानि. (7) देहे च योजये, an incomplete variant in K. देहलोडे च वेधयेत्, a variant in M. (8) M has तत्- भक्तपलमेकञ्च, which is partly incorrect. (9) K reads पलैकं गन्धकस्य च. (10) D reads चन्धं मूषागत, which is incorrect. K reads चंध- मूखागतं, which is also incorrect. (11) D has खेटो. M has वोहो. (12) M reads तत् वोह . (13) K reads कपाली. M reads कावाली. (14) सारस्वाक्रमयोगेन, a variant in M. (15) D has शुल्क वेध. K has पुल्वे वेधं. (16) B reads तु. (17) B reads कनकस्य च. D reads गन्धकस्य च. K reads पलमेक च संघकं. We have adopted the reading in M, since we see afterwards the term नागेन in all the texts. 38

) This hemistich is placed in M after the next śloka. * A hemistich is a half-verse! That's why (3) is placed at the end of line 3, or applies to line 3-4? * Wait, where is the superscript³? * In line 4: ताम्रपात्रे च तत्- wait, why would a hemistich marker be onतत्? * Wait! Look at तत्in line 4:तत्⁴! That's a ४or4! * Footnote 4 says: (4) B, K and M read तं, which seems to be incorrect. * Soतंis a variant forतत्! That means the superscript on तत्is⁴! * Then where is ³? * Look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ । * Wait, is there a³? * Ah, look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ ।- wait, in line 3, look at the space afterमर्दयेत्: there is no marker visible? Wait, or is ³` attached to something?

Let's double check the characters in the footnotes:

• (५) B reads द्रुत instead of द्रुत. -> Wait, let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. No, wait, the first word is द्रुत? No, it's द्रुत vs द्रुत? Let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. Wait, the first word is द्रुत (with a loop under the 'd' like 'druta' or 'druta'?) No, it's द्रुत (dru-ta) and द्रुत (dru-ta)? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is `द्र

२०० रसार्णवे सहस्रांशेन तेनैव मुखवेधं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥ तीक्ष्णसूतपलाष्टष्टी¹ द्रुतसूतपलाष्टकम्² । मर्दयेत्तप्तखल्वेन कुलकच्छी³रसेन च⁴ ॥ ९८ ॥ तत्क्षणाज्जायते पिण्डं⁵ तीक्ष्णेन सह गोलकम् । मर्दयेत्तप्तखल्वेन भस्मीभवति तत्क्षणात्⁶ ॥ ९९ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्⁷ । षोडशांशेन तेनैव⁸ वक्रवेधं⁹ प्रदापयेत् ॥ १०० ॥ तद्ब्रह्मपलमेकन्तु पलेकं गन्धकस्य च । अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्¹¹ ॥ १०१ ॥ तस्य खोटस्य¹² भागं च तीक्ष्णचूर्णं च तत्समम्¹³ । द्वौ भागौ द्रुतसूतस्य¹⁴ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १०२ ॥ (1) This charaṇa and the next fifteen are not found in D. (2) पलाष्टी द्रुतसूतकं, a variant in B. K has an incomplete charaṇa—द्रुत- सूतकं. (3) B reads टङ्कच्छी. K reads कुटकलि. M reads कुटचोली. (4) M reads तु. (5) K reads पिंडी. (6) M reads erro- neously तक्षणात्. (7) सप्तत्रिशलिकाक्रमात्, a variant in M, wherein the middle term is incorrect. (8) This charaṇa and the next five are not found in B. (9) K-reads वगे वेधं. M reads वकवेधं. (10) K reads चधमूखागतं, which is not correct. (11) M reads बोट्टं भवति तत्क्षणात्, which is incorrect. After this charaṇa we find in K the following hemistich—मारयेदभूधरे यंत्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्. (12) D reads खोटं च. M reads बोटस्य. (13) तीक्ष्णचूर्णं तु समं, a variant in D. तीक्ष्णं तु तत्समं, a variant in K. Both are incomplete. M reads तत्समः, which is incorrect. (14) Both D and K read मृतसूतस्य.

चतुर्दशः पटलः । ३०१ तप्तखल्ले तु संमर्द्य¹ गोलको भवति क्षणात्² । मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्³ ॥ १०३ ॥ तत् सर्व्वं जायते भस्म⁴ शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम् । तद्भस्म कारयेत् खोटं⁵ तीक्ष्णेन दन्दितं सह ॥ १०४ ॥ अनेन क्रमयोगेण सप्तसंकलिकाक्रमात्⁶ । तद्भस्म⁷ जारयेत् पश्चात् सारणात्रयसारितम्⁸ ॥ १०५ ॥ लक्षांशेन तु तेनैव⁹ वङ्गवेधं¹⁰ प्रदापयेत् । भस्मसूतपलेकं तु¹¹ शुद्धं वङ्गं प्रलेपयेत्¹² ॥ १०६ ॥ मर्द्द्येदायसे पात्रे वङ्गन्तु म्रियते¹³ क्षणात् । द्विपलं मृतवङ्गस्य तारचूर्णं¹⁴पलद्वयम् ॥ १०७ ॥ द्विपलं¹⁵ गन्धकं दद्यात् पलेकं¹⁶ टङ्कणस्य च । (1) D has तप्तखल्ले संमर्थ्य, which is incomplete. (2) गोलको भवति तत्क्षणात्, a variant in D, which destroys the metre. (3) M reads सप्तत्रिंशल्लिकाक्रमात्, which is partly incorrect. (4) This śloka and the next are not found in D. (5) K reads वोट. M reads वोह. (6) M reads त्रिंशल्लिका, which is incorrect. (7) M reads तं वोटं (8) M reads सारणात्रयसारखात. (9) Both D and K read लक्षांशकेन तेनैव. (10) K reads वंगे वेधं. M reads वंकवेध. (11) भस्मसूतं पलैकं तु, a variant in D. M reads erroneously भस्मसुत. (12) D reads प्रदापयेत्. M reads शुल्बमंग, which seems to be incorrect. (13) D reads मृतयै. K reads म्रीयते. M reads म्रद्यते. All are grammatically incorrect. (14) B reads तारचूर्णं. D reads गडचूर्णं. K reads तारचूर्णं. (15) M reads सपल. (16) M reads धिपलं.

रसार्णवे अन्धमूषागतं¹ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्² ॥ १०८ ॥ पलैकं खोटचूर्णस्य³ पलैकं द्रुतसूतकम्⁴ । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः⁵ गोलको भवति क्षणात्⁶ ॥ १०९ ॥ षोडशांशेन तेनैव शुल्कवेधं⁷ प्रदापयेत् । वङ्गस्थाने ददेद्वङ्गं⁸ तारस्थाने तु⁹ काञ्चनम् ॥ ११० ॥ पूर्ववत् क्रमयोगेण¹⁰ रसं खोटन्तु¹¹ कारयेत् । तं खोटं सूक्ष्मचूर्णं तु द्रुतसूतेन¹² गोलकम् ॥ १११ ॥ षोडशांशेन तेनैव तारारिष्टं तु वेधयेत् ॥ ११२ ॥ मृतवङ्गपलैकं तु पलैकं सूतकस्य च¹³ । सत्त्वचूर्णपलैकं तु त्रयमेकत मेलयेत्¹⁴ ॥ ११३ ॥ मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः गोलको भवति क्षणात्¹⁵ ॥ ११४ ॥ मृतवङ्गस्य भागैकं भागांश्चत्वारि¹⁶ गोलकम् । (1) K reads अंधमूषागत, which is incorrect. (2) खोटो भवति तत्क्षणात्, a variant in M. (3) M has बोटचूर्णस्य. (4) B reads द्रुतसूतकं. D and K read मृतसूतकम्. (5) M reads erroneously मातुलुङ्गाभं. (6) खोटो भवति तत्क्षणात्, a variant in M. (7) D has शुल्क वेधं. K has शु ल्वे वेधं (8) D has दद्देवांगं. M has वङ्गस्थाने. (9) D has कु, which is an error of the scribe. (10) Both D and M read पूर्वकर्मप्रयोगेन. (11) D reads रसखोटं. M reads रसखोटन्. (12) Both D and K have मृतसूतेन. (13) D reads पलैक सूतगोलकं. K has पलैकं कुंदेदुर्मनिभं, which seems to be absurd. (14) This hemistich and the next twelve are not found in D. M reads योजयेत्. (15) M has गोलो भवति तत्क्षणात्, wherein the last term is incorrect. (16) M reads भागयत्त्वारि.

) चतुर्दशः पटलः । १०१ एकत्र मर्दयेत् खल्ले¹ चोषधी²द्रवसंयुतम् ॥ ११५ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु । तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ ११६ ॥⁴ सामुद्रं त्रिफलं⁵ देवि भस्ममध्ये⁶ प्रदापयेत् । एकोलत्याथ⁷ संमर्द्य वज्रोचीरै⁸ दिनत्रयम् ॥ ११७ ॥ विश्वामित्रकपालस्थं पुटं दद्यात्तु भूधरे । तत् सर्व्वं जायते भस्म शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम्⁹ ॥ ११८ ॥ तेनैव यवमात्रेण वङ्गं स्तम्भयति¹⁰ क्षणात् । ― (1) M reads मद्दे. (2) M reads उष्णौ, which is incorrect. (3) M has वज्रस्येव, which is incorrect. (4) After this we find the following ślokas in K only— भस्मसूतपलेकं च नागभस्मपलद्वयं । सत्वचूर्णं पलेकं तु त्रयमेकत्र कारयेत् । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्बैर्गोलको भवति क्षणात् । मृतवज्रस्य भागेकं भागचत्वारि गोलकं । एकत्र मर्दयेत् खल्ले चौषधीद्रवसंयुतं । मारयेद्भूधरे यंत्रे पुटानां सप्तकेन तु । तत् सर्वं जायते भस्म वज्रस्येव प्रभावतः । (5) B reads सामुद्रं, which appears to be incorrect. K reads त्रिफलां. (6) M reads भस्ममध्ये, which is incorrect. (7) K has एकोहलाथ, M has एकोह्लाला तु; Both are grammatically incorrect. (8) M reads वज्रोचीर, which is incorrect. (9) K has an incomplete charaṇa—कुन्देन्दुसन्निभं. (10) वंगस्तं भवति is the reading in K. which seems to be incorrect. M reads बहुं instead of वङ्गं.

३०४ रसार्णवे वङ्गं तारं¹ तथा सत्वं समसूतेन गोलकम् ॥ ११९ ॥ अनेन क्रमयोगेण मारयेच्च पृथक् पृथक्² । तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ १२० ॥ भस्मसूतपलैकं च⁴ वङ्ग⁵भस्मपलद्वयम् । द्वे पले⁶ मृततारस्य सत्वभस्मपलद्वयम्⁷ ॥ १२१ ॥ शङ्खचूर्णपलं पञ्च⁸ सामुद्रस्य पलाष्टकम् । टङ्कणस्य पलान्यष्टौ⁹ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १२२ ॥ वज्रीक्षीरेण संपेष्य पुटं दद्याच्चतुर्दश¹⁰ । एष सिद्धरसः¹¹ साक्षात् दुर्लभस्सिद्धगैरपि¹² ॥ १२३ ॥ वज्रं तु द्रावयेत् पश्चात्¹³ भाण्डे चैव तु मूक्ष्मये¹⁴ । सिद्धं भस्म भवेल्लोहं¹⁵शलाकेन च चालयेत्¹⁶ ॥ १२४ ॥ (1) M reads वङ्गस्तार. (2) M reads erroneously पृथक् पृथक्. (3) D reads चन्द्रस्यैव. K reads चंद्रस्यैव. (4) D has भस्मसूतं पलैकञ्च. (5) K wants this charaṇa. M reads वङ्ग. (6) K reads द्विपलं. (7) This hemistich is not found in D. (8) शङ्खचूर्णपलैकञ्च, a vari- ant in M. (9). B reads पलान्यष्ट. (10) पुटा मुखा चतुर्दश, a variant in D पुटं दत्वा चतुर्दश, a variant in K. पुटं दद्यात्तथा दश, a variant in M. (11) B reads सिद्धिरसः. (12) दुर्लभस्सिदशेरपि, a variant in M. (13) D has वज्रं सुद्रावयित्वापि, which is gramma- tically incorrect. M has an incomplete charana--वज्रन्द्रावयेत् पश्चात्. (14) भाण्डोदे चैव तु सम्यये, an incorrect reading in D. M reads भाण्डेनैव तु मूष्मणे, which is incorrect. (15) सिद्धभस्म भवेल्लोह, a reading in B and M. सिद्धं भस्मायसे लोहं, a reading in D. (16) M has तालकेन तु चालयेत्.

चतुर्दशः पटलः । ३०५ वापयेच्च¹ प्रयत्नेन यावत् कठिनतां व्रजेत्² । अभ्रमूषागतं ध्यातं³ तारं भवति शोभनम् ॥ १२५ ॥ कदाचित् पुटिते तारे⁴ पुनर्बङ्गं⁵ प्रदापयेत् । पत्रे दाहे कषे च्छेदे⁶ तत्तारं शाश्वतं भवेत्⁷ ॥ १२६ ॥ स्तम्भितं तत्तु गोलं च⁸ षोडशांश⁹समन्वितम् । मृतवङ्गस्य¹⁰ भागैक-मेकत्रैव तु¹¹ मर्दयेत् ॥ १२७ ॥ देवदाली शङ्खपुष्पी तद्रसेन तु मर्दयेत् ।¹² मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु ॥ १२८ ॥ तद्भस्म तु¹³ पुनः पश्चात्¹⁴ दीपयन्त्रेण पाचयेत्¹⁵ ॥ १२६ ॥ भस्मसूतपलैकं च¹⁶ श्वेताभ्रकपलद्वयम् ।

(1) D reads चालयेत्तत्. (2) M reads व्रजेत्, which is incorrect. (3) D has अथ मूकागत तारं, which is incorrect. K reads मूखा. (4) D reads स्फुटते तार. K reads स्फुटते तारे. M reads यत् किञ्चित् पुटिते तारे. (5) D reads erroneously पुनर्भवं. (6) यत्रैदाहकच्छेदेन, a variant in D. पत्रे दाहकषेच्छेदे, a variant in K. तत्र दाहकषा॑भेदेन, a variant in M. All the texts seem to be incorrect. (7) तारं सारस्वत भवेत्, a variant in D. M reads शोभनं instead of शाश्वत. (8) B reads एमु instead of तत्तु. K reads erroneously संभोतं. M reads धनुघोषञ्च, which has no clear sense. (9) Both D and K read षोड़शांशै. (10) D has मृतवङ्गस्स. (11) D has एकं चैव तु. (12) This hemistich is not found in D and M. (13) K reads तद्भस्मस्तु, which is gram- matically incorrect. (14) After this charaṇa we find the following two charanas in B and K—पुटं दद्याच्चतुर्दश । रसीयं यवमात्रेण. (15) B reads तापयेत्. (16) D and K read तु. 39

३०६ रसार्णवे शङ्खचूर्णपलैकं तु^1 पलैकं टङ्कणस्य च । एकौकृत्याथ^2 तत् सर्व्वं वञ्चीक्षीरेण पेषयेत्^3 ॥ १३० ॥ आरख्योत्पलकैः^4 पश्चात् पुटं दद्याच्चतुष्टयं । रसोऽयं यवमात्रेण^5 वङ्गं स्तम्भयति क्षणात्^6 ॥ १३१ ॥ रूक्षाभ्रकपलैकं तु^7 द्वे पले मृतसूतकम्^8 । गन्धकस्य पलञ्चैकं^9 एकीकृत्याथ^10 मर्दयेत् ॥ १३२ ॥ मर्द्यमानं प्रयत्नेन गोलकं भवति क्षणात् ॥ १३३ ॥ मृतवङ्गस्य भागैकं^11 चतुर्भागं च^12 गोलकम् । मर्दयेत् प्रहरैकं तु^13 भस्मीभवति सूतकः^14 ॥ १३४ ॥ आरख्यगोमयेनैव^15 पुटं दद्यात्तु^16 भूधरे । अनेन क्रमयोगेण सप्तसङ्खलिकां^17 कुरु ॥ १३५ ॥ (1) D reads पलेन तु, which is not correct. (2) K and M read एकीकृत्वाथ, which is incorrect. (3) M reads पोषयेत्. (4) D has आरख्योपलकैः. K has आरण्योत्पलकैः. (5) D reads पलमात्रेण. (6) D reads स्तभ्यते. K reads erroneously स्तंभ मर्दयेत्. (7) D has रूक्षाभ्रकं पलैकं तु. This charana and the next two are not found in K. (8) B reads द्विपले. D reads द्विपलेनैव सूतकम्. M wants this charana and the next two. (9) D reads पलैकं च. (10) B has वज्री- क्षीरेण. (11) D reads भागं च. (12) D reads चतुर्भागस्य. M reads मृतवङ्गस्य. (13) B reads तप्तखल्वेन. D reads प्रहरकं तु. (14) D reads सूतकम्. K has स......, an incomplete charana. (15) D reads अजाविण च तेनेव. M reads आरण्य instead of आरख्य. (16) D reads दद्याच्च. (17) B reads संकुलिकां. K reads शृंखलिकां, which is incorrect.

१३९ ॥'. Wait, let's compare with L7: In L7: '॥ १३८ ॥' In L8: '॥ १३८ ॥' Wait, let's look at the gap between L7 and L8: L6 and L7 make one verse (138). L8 is a single line: "जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥" or "१३९"? Wait! Look at footnote (7): "(7) This hemistich is not found in D and K." Footnote (11) says: "(11) B has भूषणं. D and M have भूषितम्." Wait, does L8 belong to verse 138? In Anushtubh: "सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥" YES! Look at the sense: "सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥" "By one thousandth part of it, one should pierce copper (shulba-vedha); a divine gold is produced, which is the best ornament of the gods!" These two lines go together! Wait, why is there a number at L7? Look at L7: "