रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२८४ रसार्णवे अन्धमूषा¹गतं ध्मातं खोटो² भवति तत्क्षणात् । हेम्ना सह समावर्त्य³ सारणात्रयसारितम्⁴ ॥ ६७ ॥ शतांशेन तु तेनैव शुल्ववेधं प्रदापयेत्⁵ । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम्⁶ ॥ ६८ ॥ बद्धसूतस्य⁷ भागैकं भागैकं पन्नगस्य च । हाटकस्य च⁸ भागैकं भागैकं चाभ्रकान्तयोः ॥ ६९ ॥ एकीकृत्य तु तद्भास्म⁹ रसे जीर्णे¹⁰ तु जारयेत् । शतांशेन तु¹¹ तेनैव शुल्ववेधं¹² प्रदापयेत् ॥ ७० ॥ बद्धसूतस्य भागैकं भागैकं कुटिलस्य¹³ च । अन्धमूषा¹⁴गतं ध्मातं खोटो¹⁵भवति तत्क्षणात्¹⁶ ॥ ७१ ॥ (1) K has अन्धमूखा, which is not correct. (2) B reads खोटं. M reads वोहं. (3) हेमा सहसमावर्त्यं, a variant in B. K reads समं instead of सह. (4) D reads सारणात्रयसारणम्. K reads सारणा- विय, which is incorrect. M reads सारणं चय, which is also incorrect. (5) शतांशेनैव तेनैव शुल्वं बद्धं तु चेपयेत्, a variant in D. (6) D reads भूषितम्. M reads भुषणम्, which is incorrect. (7) D has वद्धुतत्तस्य, which is senseless. (8) D and K read तु. (9) All the texts read एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. B reads तद्भाख्ये. D reads तद्भाभि. (10) D and K read रसजीर्णे. (11) D reads शतांशेनैव. (12) D reads शुल्वं बद्धं. (13) B reads कटिलस्य. K reads फुटिलस्य. Both seem to be incorrect. (14) K reads मूखा. (15) B reads खोटं. M reads वोहं. (16) M reads तचक्षात्, which is incorrect. We do not find this charaṇa and the next three in D.

चतुर्दशः पटलः । २९५ तस्य खोटस्य भागैकं¹ भागैकं गन्धकस्य च² । अन्धमूषागतं ध्मातं यावद्धङ्गावशेषितम्³ ॥ ७२ ॥ अनेन क्रमयोगेन वङ्गं निर्वाप्य षड्गुणम्⁴ । अनेन क्रमयोगेन वह्निनागञ्च षड्गुणम्⁵ ॥ ७३ ॥ तद्रसं रञ्जयेत् पश्चात् तीक्ष्णशुल्यकपालिना⁶ । रञ्जयेत् तत् प्रयत्नेन यावत् कुङ्कुमसंनिभम्⁷ ॥ ७४ ॥ हेम्ना सह समावर्त्य⁸ सारणात्रयसारितम्⁹ । शतांशे¹⁰ वेधयेत् शुद्धं, दिव्यं हेम प्रजायते ॥ ७५ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि द्रवसंस्कारमुत्तमम्¹¹ ॥ ७६ ॥ रञ्जयेत्¹² शुद्धकनकं तीक्ष्णशुल्य¹³कपालिना ।

(1) तल्खोटभागमेकैकं, a variant in B. तत्षोडशागमेकन्त, a variant in M. (2) K reads erroneously गकगतस्य च. (3) यावत् सूतो- वशेषितं, an incorrect variant in M. (4) B reads षड्गुणं. D reads निर्वाप्यं. K reads षट्गुणं. M reads निर्वाह्य. (5) B reads षड्गुणं. D has वह्निना षड्गुणं वङ्गं, which is senseless and void of metre. K has षट्गुणं. This hemistich is not found in M. (6) D has तीक्ष्णशुल्य- कपालिकां, which seems to be incorrect. (7) K wants this hemistich. M reads सन्निभः, which is incorrect. (8) हेम्ना सहस- मावर्त्यं, a variant in B. हेम्ना सहसमावर्त्त, a variant in D. This charaṇa and the next are not found in K. (9) सारण यन्त्रसारित, a variant in D. (10) K reads शतांश. (11) रसबन्धनमुत्तमम्, a variant in D. दिव्यसंस्कारमुत्तमम्, a variant in M. (12) This hemistich is not found in D. M reads वारयेत्. (13) K reads तीक्ष्णं शूल्य. M reads erroneously तीक्ष्णगुल्य

२८६ रसार्णवे पक्ववोजस्य भागैकं भागैकं द्रुत¹सूतकम् । मर्दयेन्मध्यमाम्लेन² गोलकं भवति क्षणात्³ ॥ ७७ ॥ मृतवज्रस्य⁴ भागैकं भागांश्चत्वारि गोलकम्⁵ । मर्दयेत् तप्तखलेन⁶ भक्षोभवति सूतकम्⁷ ॥ ७८ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका⁸क्रमात् । तद्भस्म तु पुनः पश्चात् मध्यमाम्लेन⁹ मर्दयेत् ॥ ७६ ॥ पुटं दद्यात् प्रयत्नेन षष्ट्यधिकशतत्रयम्¹⁰ । तद्भस्म जायते दिव्यं सिन्दूरारुणसन्निभम्¹¹ ॥ ८० ॥ तेनैव वेधयेत्सारं¹² सहस्रांघ्रिन¹³ काञ्चनम् । (1) B reads द्रुत, which is incorrect. (2) मर्दयेत्तत्समाम्लेन, a variant in D, which seems to be partly incorrect. (3) D has तत्क्षणात्, which mars the metre. M has गोलकं तत कार्येत्, which appears to be partly incorrect. (4) D reads मृतजीवस्य. M reads द्रुतमृतस्य भागं, which destroys the metre. (5) B reads भागयत्वारि, which is incorrect. D has an absurd variant—भागस्य चत्वारि भात्रोकं गोलकम्. M has an incomplete charana—चत्वारि गोलकम्. All the texts read चत्वारि, which is gram. inc. (6) M reads तप्रखल्ये च. (7) B and D read सूतकः. (8) M reads त्रि खलिका, which is incorrect. (9) M reads मध्यमाम्ले तु. (10) All the texts read षष्टाधिक , whereas षष्ट्यधिक is more proper. K reads शतसूतक, which is incorrect. After शतसूतक this text has a single charana—देवदाली शंखपुष्पी, which is found in no other texts. (11) D has सिन्दूरारुणसमप्रभम्, which destroys the metre. K has सिधुरा- रुणसन्निभं. M has सिन्दूरमरुणप्रभम्, which is grammatically incorrect. (12) D reads चर्मवेधसारं. (13) M has सर्वांश्रिन तु.

चतुर्थः पटलः । २६७ मृतवज्रस्य भागैकं भागाः षोडश सूतकम्¹ ॥ ८१ ॥ देवदाली-शंखपुष्पी-रसेन मर्दितं² क्रमात् । मारयेद्³भूधरे यन्त्रे भस्मीभवति तत्क्षणात्⁴ ॥ ८२ ॥ फूत्काराणां सहस्रेण⁵ धाम्यमानो न⁶ गच्छति । ईदृशं भस्मसूतं च देहे लोहे च योजयेत्⁷ ॥ ८३ ॥ तद्भस्मपलमेकं तु⁸ पलमेकं तु गन्धकम्⁹ । अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो¹¹ भवति तत्क्षणात् ॥ ८४ ॥ तं खोटं¹² रञ्जयेत् पश्चात् कापालि¹³क्रमयोगतः । सारस्वातप्रयोगेण¹⁴ शुल्बवेधं¹⁵ प्रदापयेत् ॥ ८५ ॥ भस्मसूतपलैकं च¹⁶ पलैकं पन्नगस्य च¹⁷ । (1) D reads मृतकम, which is an error of the scribe. (2) B and M read मर्दित. (3) D and M read मर्दयेद्. (4) M reads erroneously तक्षणात्. (5) K reads फूत्कारणां. M reads पुत्काराणां सहस्राणि. Both are incorrect. (6) D has धान्यमानेन. K has धाम्यमानेन. M has धाम्यमानानि. (7) देहे च योजये, an incomplete variant in K. देहलोडे च वेधयेत्, a variant in M. (8) M has तत्- भक्तपलमेकञ्च, which is partly incorrect. (9) K reads पलैकं गन्धकस्य च. (10) D reads चन्धं मूषागत, which is incorrect. K reads चंध- मूखागतं, which is also incorrect. (11) D has खेटो. M has वोहो. (12) M reads तत् वोह . (13) K reads कपाली. M reads कावाली. (14) सारस्वाक्रमयोगेन, a variant in M. (15) D has शुल्क वेध. K has पुल्वे वेधं. (16) B reads तु. (17) B reads कनकस्य च. D reads गन्धकस्य च. K reads पलमेक च संघकं. We have adopted the reading in M, since we see afterwards the term नागेन in all the texts. 38

) This hemistich is placed in M after the next śloka. * A hemistich is a half-verse! That's why (3) is placed at the end of line 3, or applies to line 3-4? * Wait, where is the superscript³? * In line 4: ताम्रपात्रे च तत्- wait, why would a hemistich marker be onतत्? * Wait! Look at तत्in line 4:तत्⁴! That's a ४or4! * Footnote 4 says: (4) B, K and M read तं, which seems to be incorrect. * Soतंis a variant forतत्! That means the superscript on तत्is⁴! * Then where is ³? * Look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ । * Wait, is there a³? * Ah, look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ ।- wait, in line 3, look at the space afterमर्दयेत्: there is no marker visible? Wait, or is ³` attached to something?

Let's double check the characters in the footnotes:

• (५) B reads द्रुत instead of द्रुत. -> Wait, let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. No, wait, the first word is द्रुत? No, it's द्रुत vs द्रुत? Let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. Wait, the first word is द्रुत (with a loop under the 'd' like 'druta' or 'druta'?) No, it's द्रुत (dru-ta) and द्रुत (dru-ta)? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is `द्र

२०० रसार्णवे सहस्रांशेन तेनैव मुखवेधं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥ तीक्ष्णसूतपलाष्टष्टी¹ द्रुतसूतपलाष्टकम्² । मर्दयेत्तप्तखल्वेन कुलकच्छी³रसेन च⁴ ॥ ९८ ॥ तत्क्षणाज्जायते पिण्डं⁵ तीक्ष्णेन सह गोलकम् । मर्दयेत्तप्तखल्वेन भस्मीभवति तत्क्षणात्⁶ ॥ ९९ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्⁷ । षोडशांशेन तेनैव⁸ वक्रवेधं⁹ प्रदापयेत् ॥ १०० ॥ तद्ब्रह्मपलमेकन्तु पलेकं गन्धकस्य च । अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्¹¹ ॥ १०१ ॥ तस्य खोटस्य¹² भागं च तीक्ष्णचूर्णं च तत्समम्¹³ । द्वौ भागौ द्रुतसूतस्य¹⁴ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १०२ ॥ (1) This charaṇa and the next fifteen are not found in D. (2) पलाष्टी द्रुतसूतकं, a variant in B. K has an incomplete charaṇa—द्रुत- सूतकं. (3) B reads टङ्कच्छी. K reads कुटकलि. M reads कुटचोली. (4) M reads तु. (5) K reads पिंडी. (6) M reads erro- neously तक्षणात्. (7) सप्तत्रिशलिकाक्रमात्, a variant in M, wherein the middle term is incorrect. (8) This charaṇa and the next five are not found in B. (9) K-reads वगे वेधं. M reads वकवेधं. (10) K reads चधमूखागतं, which is not correct. (11) M reads बोट्टं भवति तत्क्षणात्, which is incorrect. After this charaṇa we find in K the following hemistich—मारयेदभूधरे यंत्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्. (12) D reads खोटं च. M reads बोटस्य. (13) तीक्ष्णचूर्णं तु समं, a variant in D. तीक्ष्णं तु तत्समं, a variant in K. Both are incomplete. M reads तत्समः, which is incorrect. (14) Both D and K read मृतसूतस्य.

चतुर्दशः पटलः । ३०१ तप्तखल्ले तु संमर्द्य¹ गोलको भवति क्षणात्² । मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्³ ॥ १०३ ॥ तत् सर्व्वं जायते भस्म⁴ शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम् । तद्भस्म कारयेत् खोटं⁵ तीक्ष्णेन दन्दितं सह ॥ १०४ ॥ अनेन क्रमयोगेण सप्तसंकलिकाक्रमात्⁶ । तद्भस्म⁷ जारयेत् पश्चात् सारणात्रयसारितम्⁸ ॥ १०५ ॥ लक्षांशेन तु तेनैव⁹ वङ्गवेधं¹⁰ प्रदापयेत् । भस्मसूतपलेकं तु¹¹ शुद्धं वङ्गं प्रलेपयेत्¹² ॥ १०६ ॥ मर्द्द्येदायसे पात्रे वङ्गन्तु म्रियते¹³ क्षणात् । द्विपलं मृतवङ्गस्य तारचूर्णं¹⁴पलद्वयम् ॥ १०७ ॥ द्विपलं¹⁵ गन्धकं दद्यात् पलेकं¹⁶ टङ्कणस्य च । (1) D has तप्तखल्ले संमर्थ्य, which is incomplete. (2) गोलको भवति तत्क्षणात्, a variant in D, which destroys the metre. (3) M reads सप्तत्रिंशल्लिकाक्रमात्, which is partly incorrect. (4) This śloka and the next are not found in D. (5) K reads वोट. M reads वोह. (6) M reads त्रिंशल्लिका, which is incorrect. (7) M reads तं वोटं (8) M reads सारणात्रयसारखात. (9) Both D and K read लक्षांशकेन तेनैव. (10) K reads वंगे वेधं. M reads वंकवेध. (11) भस्मसूतं पलैकं तु, a variant in D. M reads erroneously भस्मसुत. (12) D reads प्रदापयेत्. M reads शुल्बमंग, which seems to be incorrect. (13) D reads मृतयै. K reads म्रीयते. M reads म्रद्यते. All are grammatically incorrect. (14) B reads तारचूर्णं. D reads गडचूर्णं. K reads तारचूर्णं. (15) M reads सपल. (16) M reads धिपलं.

रसार्णवे अन्धमूषागतं¹ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्² ॥ १०८ ॥ पलैकं खोटचूर्णस्य³ पलैकं द्रुतसूतकम्⁴ । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः⁵ गोलको भवति क्षणात्⁶ ॥ १०९ ॥ षोडशांशेन तेनैव शुल्कवेधं⁷ प्रदापयेत् । वङ्गस्थाने ददेद्वङ्गं⁸ तारस्थाने तु⁹ काञ्चनम् ॥ ११० ॥ पूर्ववत् क्रमयोगेण¹⁰ रसं खोटन्तु¹¹ कारयेत् । तं खोटं सूक्ष्मचूर्णं तु द्रुतसूतेन¹² गोलकम् ॥ १११ ॥ षोडशांशेन तेनैव तारारिष्टं तु वेधयेत् ॥ ११२ ॥ मृतवङ्गपलैकं तु पलैकं सूतकस्य च¹³ । सत्त्वचूर्णपलैकं तु त्रयमेकत मेलयेत्¹⁴ ॥ ११३ ॥ मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः गोलको भवति क्षणात्¹⁵ ॥ ११४ ॥ मृतवङ्गस्य भागैकं भागांश्चत्वारि¹⁶ गोलकम् । (1) K reads अंधमूषागत, which is incorrect. (2) खोटो भवति तत्क्षणात्, a variant in M. (3) M has बोटचूर्णस्य. (4) B reads द्रुतसूतकं. D and K read मृतसूतकम्. (5) M reads erroneously मातुलुङ्गाभं. (6) खोटो भवति तत्क्षणात्, a variant in M. (7) D has शुल्क वेधं. K has शु ल्वे वेधं (8) D has दद्देवांगं. M has वङ्गस्थाने. (9) D has कु, which is an error of the scribe. (10) Both D and M read पूर्वकर्मप्रयोगेन. (11) D reads रसखोटं. M reads रसखोटन्. (12) Both D and K have मृतसूतेन. (13) D reads पलैक सूतगोलकं. K has पलैकं कुंदेदुर्मनिभं, which seems to be absurd. (14) This hemistich and the next twelve are not found in D. M reads योजयेत्. (15) M has गोलो भवति तत्क्षणात्, wherein the last term is incorrect. (16) M reads भागयत्त्वारि.

) चतुर्दशः पटलः । १०१ एकत्र मर्दयेत् खल्ले¹ चोषधी²द्रवसंयुतम् ॥ ११५ ॥ मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु । तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ ११६ ॥⁴ सामुद्रं त्रिफलं⁵ देवि भस्ममध्ये⁶ प्रदापयेत् । एकोलत्याथ⁷ संमर्द्य वज्रोचीरै⁸ दिनत्रयम् ॥ ११७ ॥ विश्वामित्रकपालस्थं पुटं दद्यात्तु भूधरे । तत् सर्व्वं जायते भस्म शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम्⁹ ॥ ११८ ॥ तेनैव यवमात्रेण वङ्गं स्तम्भयति¹⁰ क्षणात् । ― (1) M reads मद्दे. (2) M reads उष्णौ, which is incorrect. (3) M has वज्रस्येव, which is incorrect. (4) After this we find the following ślokas in K only— भस्मसूतपलेकं च नागभस्मपलद्वयं । सत्वचूर्णं पलेकं तु त्रयमेकत्र कारयेत् । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्बैर्गोलको भवति क्षणात् । मृतवज्रस्य भागेकं भागचत्वारि गोलकं । एकत्र मर्दयेत् खल्ले चौषधीद्रवसंयुतं । मारयेद्भूधरे यंत्रे पुटानां सप्तकेन तु । तत् सर्वं जायते भस्म वज्रस्येव प्रभावतः । (5) B reads सामुद्रं, which appears to be incorrect. K reads त्रिफलां. (6) M reads भस्ममध्ये, which is incorrect. (7) K has एकोहलाथ, M has एकोह्लाला तु; Both are grammatically incorrect. (8) M reads वज्रोचीर, which is incorrect. (9) K has an incomplete charaṇa—कुन्देन्दुसन्निभं. (10) वंगस्तं भवति is the reading in K. which seems to be incorrect. M reads बहुं instead of वङ्गं.

३०४ रसार्णवे वङ्गं तारं¹ तथा सत्वं समसूतेन गोलकम् ॥ ११९ ॥ अनेन क्रमयोगेण मारयेच्च पृथक् पृथक्² । तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ १२० ॥ भस्मसूतपलैकं च⁴ वङ्ग⁵भस्मपलद्वयम् । द्वे पले⁶ मृततारस्य सत्वभस्मपलद्वयम्⁷ ॥ १२१ ॥ शङ्खचूर्णपलं पञ्च⁸ सामुद्रस्य पलाष्टकम् । टङ्कणस्य पलान्यष्टौ⁹ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १२२ ॥ वज्रीक्षीरेण संपेष्य पुटं दद्याच्चतुर्दश¹⁰ । एष सिद्धरसः¹¹ साक्षात् दुर्लभस्सिद्धगैरपि¹² ॥ १२३ ॥ वज्रं तु द्रावयेत् पश्चात्¹³ भाण्डे चैव तु मूक्ष्मये¹⁴ । सिद्धं भस्म भवेल्लोहं¹⁵शलाकेन च चालयेत्¹⁶ ॥ १२४ ॥ (1) M reads वङ्गस्तार. (2) M reads erroneously पृथक् पृथक्. (3) D reads चन्द्रस्यैव. K reads चंद्रस्यैव. (4) D has भस्मसूतं पलैकञ्च. (5) K wants this charaṇa. M reads वङ्ग. (6) K reads द्विपलं. (7) This hemistich is not found in D. (8) शङ्खचूर्णपलैकञ्च, a vari- ant in M. (9). B reads पलान्यष्ट. (10) पुटा मुखा चतुर्दश, a variant in D पुटं दत्वा चतुर्दश, a variant in K. पुटं दद्यात्तथा दश, a variant in M. (11) B reads सिद्धिरसः. (12) दुर्लभस्सिदशेरपि, a variant in M. (13) D has वज्रं सुद्रावयित्वापि, which is gramma- tically incorrect. M has an incomplete charana--वज्रन्द्रावयेत् पश्चात्. (14) भाण्डोदे चैव तु सम्यये, an incorrect reading in D. M reads भाण्डेनैव तु मूष्मणे, which is incorrect. (15) सिद्धभस्म भवेल्लोह, a reading in B and M. सिद्धं भस्मायसे लोहं, a reading in D. (16) M has तालकेन तु चालयेत्.

चतुर्दशः पटलः । ३०५ वापयेच्च¹ प्रयत्नेन यावत् कठिनतां व्रजेत्² । अभ्रमूषागतं ध्यातं³ तारं भवति शोभनम् ॥ १२५ ॥ कदाचित् पुटिते तारे⁴ पुनर्बङ्गं⁵ प्रदापयेत् । पत्रे दाहे कषे च्छेदे⁶ तत्तारं शाश्वतं भवेत्⁷ ॥ १२६ ॥ स्तम्भितं तत्तु गोलं च⁸ षोडशांश⁹समन्वितम् । मृतवङ्गस्य¹⁰ भागैक-मेकत्रैव तु¹¹ मर्दयेत् ॥ १२७ ॥ देवदाली शङ्खपुष्पी तद्रसेन तु मर्दयेत् ।¹² मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु ॥ १२८ ॥ तद्भस्म तु¹³ पुनः पश्चात्¹⁴ दीपयन्त्रेण पाचयेत्¹⁵ ॥ १२६ ॥ भस्मसूतपलैकं च¹⁶ श्वेताभ्रकपलद्वयम् ।

(1) D reads चालयेत्तत्. (2) M reads व्रजेत्, which is incorrect. (3) D has अथ मूकागत तारं, which is incorrect. K reads मूखा. (4) D reads स्फुटते तार. K reads स्फुटते तारे. M reads यत् किञ्चित् पुटिते तारे. (5) D reads erroneously पुनर्भवं. (6) यत्रैदाहकच्छेदेन, a variant in D. पत्रे दाहकषेच्छेदे, a variant in K. तत्र दाहकषा॑भेदेन, a variant in M. All the texts seem to be incorrect. (7) तारं सारस्वत भवेत्, a variant in D. M reads शोभनं instead of शाश्वत. (8) B reads एमु instead of तत्तु. K reads erroneously संभोतं. M reads धनुघोषञ्च, which has no clear sense. (9) Both D and K read षोड़शांशै. (10) D has मृतवङ्गस्स. (11) D has एकं चैव तु. (12) This hemistich is not found in D and M. (13) K reads तद्भस्मस्तु, which is gram- matically incorrect. (14) After this charaṇa we find the following two charanas in B and K—पुटं दद्याच्चतुर्दश । रसीयं यवमात्रेण. (15) B reads तापयेत्. (16) D and K read तु. 39

३०६ रसार्णवे शङ्खचूर्णपलैकं तु^1 पलैकं टङ्कणस्य च । एकौकृत्याथ^2 तत् सर्व्वं वञ्चीक्षीरेण पेषयेत्^3 ॥ १३० ॥ आरख्योत्पलकैः^4 पश्चात् पुटं दद्याच्चतुष्टयं । रसोऽयं यवमात्रेण^5 वङ्गं स्तम्भयति क्षणात्^6 ॥ १३१ ॥ रूक्षाभ्रकपलैकं तु^7 द्वे पले मृतसूतकम्^8 । गन्धकस्य पलञ्चैकं^9 एकीकृत्याथ^10 मर्दयेत् ॥ १३२ ॥ मर्द्यमानं प्रयत्नेन गोलकं भवति क्षणात् ॥ १३३ ॥ मृतवङ्गस्य भागैकं^11 चतुर्भागं च^12 गोलकम् । मर्दयेत् प्रहरैकं तु^13 भस्मीभवति सूतकः^14 ॥ १३४ ॥ आरख्यगोमयेनैव^15 पुटं दद्यात्तु^16 भूधरे । अनेन क्रमयोगेण सप्तसङ्खलिकां^17 कुरु ॥ १३५ ॥ (1) D reads पलेन तु, which is not correct. (2) K and M read एकीकृत्वाथ, which is incorrect. (3) M reads पोषयेत्. (4) D has आरख्योपलकैः. K has आरण्योत्पलकैः. (5) D reads पलमात्रेण. (6) D reads स्तभ्यते. K reads erroneously स्तंभ मर्दयेत्. (7) D has रूक्षाभ्रकं पलैकं तु. This charana and the next two are not found in K. (8) B reads द्विपले. D reads द्विपलेनैव सूतकम्. M wants this charana and the next two. (9) D reads पलैकं च. (10) B has वज्री- क्षीरेण. (11) D reads भागं च. (12) D reads चतुर्भागस्य. M reads मृतवङ्गस्य. (13) B reads तप्तखल्वेन. D reads प्रहरकं तु. (14) D reads सूतकम्. K has स......, an incomplete charana. (15) D reads अजाविण च तेनेव. M reads आरण्य instead of आरख्य. (16) D reads दद्याच्च. (17) B reads संकुलिकां. K reads शृंखलिकां, which is incorrect.

१३९ ॥'. Wait, let's compare with L7: In L7: '॥ १३८ ॥' In L8: '॥ १३८ ॥' Wait, let's look at the gap between L7 and L8: L6 and L7 make one verse (138). L8 is a single line: "जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥" or "१३९"? Wait! Look at footnote (7): "(7) This hemistich is not found in D and K." Footnote (11) says: "(11) B has भूषणं. D and M have भूषितम्." Wait, does L8 belong to verse 138? In Anushtubh: "सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥" YES! Look at the sense: "सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥" "By one thousandth part of it, one should pierce copper (shulba-vedha); a divine gold is produced, which is the best ornament of the gods!" These two lines go together! Wait, why is there a number at L7? Look at L7: "

३०८ रसार्णवे तत्तुल्यञ्च पुटेत्तीक्ष्णं¹ त्रिफलाया रसेन तु² । तत्तुल्यं पुटयेन्नाग³-महिमारारटरूपकैः⁴ ॥ १४१ ॥ हेमवर्णप्रदं तद्धि⁵ विंशत्यंशेन योजितम्⁶ । चतुःषष्ठ्यंशकेनेदं⁷ शुद्धतारञ्च⁸ रञ्जयेत् ॥ १४२ ॥ अष्टमांशेन तेनैव नागपत्राणि लेपयेत् । पुटयेन्मारयेन्नागं⁹ सिन्दूरारुणसन्निभम्¹⁰ ॥ १४३ ॥ तत्तुल्यं मारयेद्धेम¹¹ काञ्चनाररसे पुटेत्¹² । तत्तुल्यं मारयेच्छुल्वं गृहकन्या¹³रसेन च ॥ १४४ ॥ पश्चादम्लेन¹⁴ पुटयेद्-यावत् सिन्दूरसन्निभम् । चन्द्राकौ रञ्जयेत्तेन¹⁵ शतांशेन तु वेधयेत्¹⁶ ॥ १४५ ॥ (1) B has तत्तुल्यं मर्दयेत्तीक्ष्णं. D has तत्तुल्यं पु

चतुर्दशः पटलः । ३०६ सबीजं बीजवज्रं वा$^1$ वह्नेण$^2$ सह सूतकम् । तद्भस्म मर्दयेत् पश्चात् स्वर्णपत्ररसेन तु$^3$ ॥ १४६ ॥ तेनैव वेधयेच्छुल्वं$^4$ शुक्लं तारे तु योजयेत्$^5$ ॥ १४७ ॥ वज्रेण बन्धयेद्धेम$^6$ हेम्ना च बन्धयेद्रसम्$^7$ । रसेन बन्धयेद्देहं$^8$ स देहो ह्यजरामरः$^9$ ॥ १४८ ॥ कदलीकंदसौवीरं$^{10}$ कण्टकारीरसप्लुतम्$^{11}$ । क्रामणं$^{12}$ सर्व्वधातूनां सर्व्वद्वन्द्वेषु$^{13}$ मेलनम् ॥ १४९ ॥ तिमिरख्य$^{14}$ तु पञ्चाङ्गं मार्जारो$^{15}$बीजसंयुतम् । एकीकृत्याथ संमर्द्य वज्रं तेनैव वेधयेत्$^{16}$ ॥ १५० ॥ (1) B reads बीजवज्रं वा. D reads विंशांशं बीजवज्रेण. K reads विंशांशं बीजवज्रं च. (2) M reads चन्द्रेण. (3) B reads स्वर्णपत्रे रसेन तु. D reads स्वर्णपात्रे रसेन तु. M reads पर्णपत्रे रसेन तु. (4) M reads पश्चात्. (5) सारे तारं च योजयेत्, a variant in D. तारेतात् योजयेत्, a variant in K. शुल्बं तारे नियोजयेत्, a variant in M. (6) D reads वेधयेद्धेम. K reads बंधयेद्धेम. (7) हेम्ना रसं च वेधयेत्, a variant in D. K reads बंधयेद्रसं. (8) D reads वेधयेद्देहं. K reads बंधयेद् देहं. (9) संदेहोत्यजरामकम्, an incorrect variant in D. K reads स देहस्त्वजरामरः. M reads स देहोप्यजरामरम्, which is incorrect. (10) B reads कदर्ली. D reads शाकं च and K reads साक च instead of सौवीरं. M reads दल instead of कंद. (11) कदम्बकाव्युत, and कण्टक......णितम्, incom- plete variants in D and M respectively. (12) D reads क्रमेण. K reads क्रमणं. M reads का... (13) M reads सर्व्वदन्वेन. (14) M reads तिमिरख. (15) B reads पेटारी. M reads पोटारी. (16) B reads वेधयेत्. D reads चलं in place of वज्रं.

? No, it looks like ङ्ग or ञ्ज? Wait, look at ञ्ज in गुञ्जा (line 4): In गुञ्जा: ञ is on the left, ज is on the right! Look at ञ्ज in line 4: ञ has a hook, connects to the middle of ज! Now look at this letter in line 5: Does it look like ञ्ज? Wait! It has ञ on the left, connected to ज on the right, with an े on top! WAIT! IS IT ञ्जे?! Look at it: ञ on the left (a curve with a horizontal bar connecting to ज), and ज with an े on top! Wait, but what is before it? Before it is: स्रो then त्सं? No, wait! Look at the letter before it: Is that तो? Wait, why would तो look like that? Wait, is that an avagraha ऽ? Look at तेजःपुञ्जोऽभिजायते in line 9: Look at ऽ in line 9: it's an 'S' shape: ऽ! Now look at line

चतुर्दशः पटलः । ३११ मृतवज्रस्य भागैकं भागाः षोडश हाटकम्¹ । श्वेतकाचस्य चूर्णं तु भागान्² षोडश दापयेत् ॥ १५६ ॥ अन्धमूषागतं³ ध्मातं वज्रबन्धं तु⁴ कारयेत् । अनेन क्रमयोगेन सप्तवारांश्च⁵ दापयेत् । मिलति तत्क्षणं वज्रं⁶ हेम्ना तु सलिलं यथा ॥ १५७ ॥ चूर्णं नरकपालस्य⁷ मृतवज्रं⁸ तु दापयेत् । अन्धमूषागतं ध्मातं हेम्ना मिलति तत्क्षणात्⁹ ॥ १५८ ॥ भृङ्गपद्मं वृकेत्रं च¹⁰ मृतकान्तं सटङ्कणम्¹¹ । बालवत्सपुरीषं च स्त्रीस्तन्येन च¹² पेषयेत् ॥ १५९ ॥ मूषालिपं¹³ ततः कृत्वा वज्रे हेम च¹⁴ दापयेत् । अन्धमूषागतं¹⁵ ध्मातं वज्रं मिलति नान्यथा ॥ १६० ॥ (1) D has an incomplete charana भागशोभ हाटकम्. (2) B has भाग. D has भागः. K has भागाः. All the texts appear to be incorrect. (3) Both D and K read अंधमूषागतं. (4) B has वज्रबंधं तु. D has वज्रवज्रं तु. (5) B reads सप्तवारं तु. (6) This charaṇa and the next are not found in B. D has मिलिते तत्क्षणाद्वजे, which is not grammatically correct. (7) This charaṇa and the next are not found in B. K reads र चूर्णं रत्नकपालस्य, which is senseless. (8) D reads मृतं वज्रं. (9) This charaṇa and the next seven are repeated in D. (10) D reads मृगपद्मं च केत्रं च. K reads भगक्षयं, which has no sense. (11) मृतं कान्तस्य टङ्कण, a variant in B. K reads मुखं. (12) K wants च, so the charaṇa being incomplete. (13) K reads मूखालिपं. (14) B and K read वज्रं हेम च. (15) K reads अंधमषागत

३१२ रसार्णवे कान्तं वज्रं¹ तथा गुञ्जा² गन्धकं च³ चतुष्टयम् । स्तनक्षीरेण⁴ पिष्टं तु मूषालेपं तु कारयेत् ॥ १६१ ॥ अन्धमूषागतं ध्मातं वज्रं मिलति तत्क्षणात् ॥ १६२ ॥ क्षीरेणोत्तरवारुण्या⁵ मृतवज्रं तु भावयेत् । हेमपिष्टिकया मध्ये वज्रं तत्रैव निक्षिपेत् ॥ १६३ ॥ वेष्टयेद्भूर्ज्जपत्रेण⁶ वहिर्वस्त्रेण वेष्टयेत् । धान्यमध्ये तु संस्थाप्यं पक्षमेकं निरन्तरम्⁷ ॥ १६४ ॥ उद्धृतं तत् प्रयत्नेन वज्रबन्धं तु कारयेत् ।⁸ द्रुता वज्रास्तु⁹ तेनैव मेलनीयास्तु पार्वति¹⁰ ॥ १६५ ॥ द्रुतबन्धः स विज्ञेयः¹¹ शतसाहस्रवेधकः¹² ॥ १६६ ॥ रत्नानां तु तथा सर्व्वान्¹³ वेधयित्वा यथाविधि¹⁴ । शतसाहस्र¹⁵वेधी च देहसिद्धि¹⁶प्रदायकः ॥ १६७ ॥

(1) B reads कांतमुख. K reads कांतं भूस्रं. (2) K reads गुंजा. (3) B reads गधकस्य. (4) D reads स्तन्यक्षीरेण. (5) D reads क्षारीणोत्तरवारुण्या. (6) K reads भूर्यपत्रेण. (7) B reads erroneously निरन्तरिं. (8) The portion commencing from वेष्टयेद्भूजपत्रेण and ending in कारयेत् is not found in D. (9) B has हुता वज्रास्तु तेन, an incomplete charana. D has गतवस्त्रास्तु सूत्रेण. K has द्रुतवज्रस्तु तेनैव. (10) D reads पार्वती, which is incorrect. (11) B reads हुतबंधः. D reads मृतबंध स विज्ञेया, which is incorrect. (12) B has शतसाहस्र- बोधक. D has सप्ताहसेकवेधकः. (13) This charana and the next two are not found in B. K has रत्नानां द्रुतयः सर्वा. (14) D reads यथाविधिः, which is incorrect. (15) D reads सहस्र. (16) B reads देहे सिद्धि. D reads देहे सिद्धिः, which is incorrect.

चतुर्थः पटलः । ३१९ मुसली$^1$ चित्रकं बन्ध्या-कर्कोटी कन्दपद्मिनी$^2$ । कञ्चुकी नीलसिन्दूरी$^3$ वासा$^4$ नागवला तथा ॥ १६८ ॥ कांस्यपात्रे$^5$ रसस्यैव रत्नानां द्रुतयस्तथा$^6$ । आतपे धारयित्वा तु$^7$ अभ्रकर्णानलस्तथा$^8$ ॥ १६९ ॥ ओषधीनां$^9$ रसं कृत्वा स्वच्छं$^{10}$ कृत्वा पुनः पुनः । याममात्रं च घर्मे तु$^{11}$ द्रुतिर्मिलति वै रसम्$^{12}$ ॥ १७० ॥ न तेषां क्रामणं शक्यं$^{13}$ वक्तुं वर्षशतैरपि$^{14}$ ॥ १७१ ॥ सैन्धवं निम्बपत्राणि वाकुची वेष्टिता$^{15}$ जले । द्रुताभ्रस्य रसेनेव$^{16}$ मेलनं परमं मतम्$^{17}$ ॥ १७२ ॥

(1) K reads मुसलि, which is incorrect. (2) D has पद्मिनि, which is incorrect. (3) B has नीलसिंदूरा. K has नीलसिंधूरो. (4) D reads वांसा. K reads वसा. (5) K reads कांसपात्रे. (6) B has द्रतयस्तथा, which seems to be the error of the scribe. (7) B reads वै. D reads चारयित्वा तु. (8) संधकेषामलं तथा, a variant in B. भय कुर्यान्नलो यथा, a variant in D. Both the texts have no sense. Mysore Manuscript (My) reads अयःकर्णामलं तथा, which is not clear. (9) B reads पद्मिनीनां. (10) D reads खेद. (11) याममात्रे विधर्मे च, a variant in B. याम पात्रे च धर्मे तु, a variant in D. (12) स्थिति निलति वै रसे,' a variant in D. द्रुतिर्मिलति चैव हि, a variant in K. (13) तेषां क्रमेणाशक्तं, a variant in B. D has क्रमकं शक्तं. K has क्रामणा शक्तं. (14) B reads वक्तुशतैरपि. K reads वज्रशतैरपि. (15) B and My have वाकुचिदेष्टिया. D has वाकुचीवेष्टिता. K has वाकुचि वेष्टिता. (16) B reads erroneously द्रताभ्रस्य रसेवने. D reads उताभ्रस्य रसेनेव. (17) मेलनेन वशयन्नगम्, a variant in D. 40