श्री ऋभुगीत

(శ్రీ ఋభుగీత)

శ్రీ ఋభుగీత

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है, केवल शीर्ष पर एक सजावटी बॉर्डर (Design) है।)

శ్రీ ఋభుగీత

(देवनागरी लिप्यान्तरण: श्री ऋभुगीता)

श्रीशिवरहस्यान्तर्गत ऋभुगीत

॥ प्रथमोऽध्यायः ॥

हेमाद्रिं किल मातुलुङ्गफलमित्यादाय मोदाधिको
मौढ्यान्नाकनिवासिनां भयपरैर्वाक्यैरिव प्रार्थितः ।
नीलीशाम्बरनीलमम्बरतलं जम्बूफलं भावयन्
तं मुञ्चन् गिरिमम्बरं परिमृशन् लम्बोदरः पातु मां ॥ १.१ ॥

वामं यस्य वपुः समस्तजगतां माता पिता चेतरत्
यत्पादाम्बुजनूपुरोद्ध्ववरवः शब्दार्थवाक्यास्पदं ।
यन्नेत्रत्रितयं समस्तजगतामालोकहेतुः सदा
पायाद्दैवतसार्वभौमगिरिजालङ्कारमूर्तिः शिवः ॥ १.२ ॥

सूतः –

जैगीषव्यः पुनर्नत्वा षण्मुखं शिवसंभवं ।
पप्रच्छ हृष्टस्तं तत्र मुनिभिर्गणपुंगवैः ॥ १.३ ॥

जैगीषव्यः –

करुणाकर सर्वज्ञ शरणागतपालक ।
अरुणाधिपनेत्राब्ज चरणस्मरणोन्मुख ॥ १.४ ॥

करुणावरुणाम्भोधे तरणिद्युतिभास्कर ।
दिव्यद्वादशलिङ्गानां महिमा संश्रुतो मया ॥ १.५ ॥

त्वत्तोऽन्यत् श्रोतुमिच्छामि शिवाख्यानमनुत्तमं ।
त्वद्वाक्यकञ्जपीयूषधाराभिः पावयाशु मां ॥ १.६ ॥

सूतः –

इति तस्य गिरा तुष्टः षण्मुखः प्राह तं मुनिं ॥ १.७ ॥

श्रीषण्मुखः –

शृणु त्वमगजाकान्तेनोक्तं ज्ञानमहार्णवं ।
ऋभुवे यत्पुरा प्राह कैलासे शंकरः स्वयं ॥ १.८ ॥

ब्रह्मसूनुः पुरा विप्रो गत्वा नत्वा महेश्वरं ।
ऋभुर्भिंखं तदा शंभुं तुष्टाव प्रणतो मुदा ॥ १.९ ॥

ऋभुः –

दिवामणिनिशापतिस्फुटकपीटयोनिस्फुर- ल्ललाटभसितोल्लसद्वरत्रिपुण्ड्रभागोज्ज्वलं । भजामि भुजगाङ्गदं विध्यतसामिसोमप्रभा- विराजितकपर्दकं करटीकृत्तिभूष्यात्मतीं ॥ १.१०॥

फालाक्षाध्वरदक्षशिक्षकवलक्षोक्षेशवाहोत्तम- त्र्यक्षाक्षय्यफलप्रदावभसितालङ्काररुद्राक्षधृक् । चक्षुःश्रोत्रवराङ्गहारसुमहावक्षःस्थलाध्यक्ष मां भक्षीभूतगरप्रभक्ष भगवन् भैक्ष्यर्च्यपादाम्बुज ॥ १.११॥

गङ्गाचन्द्रकलालाम भगवन् भूभृत्कुमारीसख स्वामिंस्ते पदपद्मभावमतुलं कष्टापहं देहि मे । तुष्टोऽहं शिपिविष्टहृष्टमनसा भ्रष्टान्न मन्ये हरि- ब्रह्मेन्द्रानुमरान् त्रिविष्टपगतान् निष्ठा हि मे तादृशी ॥ १.१२॥

नृत्ताडम्बरसज्जटापटलिकाभ्राम्यन्महाहोडुच्छटा त्रुत्यत्सीमकलालामकलिका शम्याकमौलीनतं । उग्रानुग्रहवोग्रदुर्गजगदुद्धाराग्रपादाम्बुजं रक्षोवक्षकुठारभूतमुमया वीक्षे सुकामप्रदं ॥ १.१३॥

फालं मे भसितत्रिपुण्ड्ररचितं त्वत्पादपद्मानतं ?? पाहीशान दयानिधान भगवन् फालानलाक्ष प्रभो । कण्ठो मे शितिकण्ठनाम भवतो रुद्राक्षधृक् पाहि मां कर्णौ मे भुजगाधिपोरुसुमहाकर्ण प्रभो पाहि मां ॥ १.१४॥

नित्यं शङ्करनामबोधितकथासारादरं शङ्करं वाचं रुद्रजपाधरां सुमहतीं पञ्चाक्षरीमिन्दुधृक् । बाहू मे शशिभूषणोत्तम महालिङ्गार्चनायोद्यतौ पाहि प्रेमरसार्द्रयाऽद्य सुदृशा शम्भो हिरण्यप्रभ ॥ १.१५॥

भास्वद्वाहुचतुष्टयोज्ज्वल सदा नेत्रे त्रिनेत्रे प्रभो त्वल्लिङ्गोत्तमदर्शनेन सुतरां तृप्त्यै सदा पाहि मे । पादौ मे हरिनेत्रपूजितपदद्वन्द्वाव नित्यं प्रभो त्वल्लिङ्गालयप्रक्रमणितभर्यान्यौ च धन्यौ विभो ॥ १.१६॥

धन्यस्त्वल्लिङ्गसङ्गेप्यनुदिनगलितानङ्गसङ्गान्तरङ्गः पुंसामर्धैकशक्त्या यमनियमवरैरीश्यवन्द्य प्रभो यः । दत्वा बिल्वदलं सदम्बुजवरं किञ्चिज्जलं वा मुहुः प्राप्नोतीश्वरपादपङ्कजमुमानाथाद्य मुक्तिप्रदं ॥ १.१७॥

उमारमण शंकर त्रिदशवन्द्य वेदेद्य हृत् त्वदीयपरभावतो मम सदैव निर्वाणकृत् । भवार्णवनिवासिनां किमु भवत्पदाम्भोरुह- प्रभावभजनादरं भवति मानसं मुक्तिदम् ॥ १.१८॥

संसारार्गलपादबद्धजनतासंमोचनं भर्ग ते पादद्वन्द्वमुपासनाथ भजतां संसारसंभर्जकम् । त्वन्नामोत्तमगर्जनादघकुलं संतर्जितं वै भवेद् दुःखानां परिमार्जकं तवकृपावीक्षावतां जायते ॥ १.१९॥

विधिमुण्डकरोत्तमोरुमेरुकोदण्डखण्डितपुराण्डजवाहबाण पाहि क्षमारधविकर्षणवेदवाजिहेशान्तहर्षितपदाम्बुज विश्वनाथ ॥ १.२०॥

विभूतीनामन्तो न हि खलु भवानीरमण ते भवे भावं कश्चित् त्वयि भवह भाग्येन लभते । अभावं चाज्ञानं भवति जननाद्यैश्च रहितः उमाकान्त स्वान्ते भवदभयपादं कलयतः ॥ १.२१॥

वरं शम्भो भावैर्भवभजनभावेन नितरां भवाम्भोधिर्नित्यं भवति विततः पांसुबहुलः । विमुक्तिं भुक्तिं च श्रुतिकथितभास्याक्षवरद्यक् भवे भर्तुः सर्व्यो भवति च सदानन्दमधुरः ॥ १.२२॥

सोमसामजसुकुत्तिमौलिधृक् सामसीमशिरसि स्तुतपाद । सौमिकायगिरिजेश्वर शम्भो पाहि मामखिलदुःखसमूहात् ॥ १.२३॥

भस्माङ्गराग भुजगाङ्ग महोक्षसङ्ग गङ्गाम्बुसङ्ग सुजटा निटिल स्फुलिङ्ग । लिङ्गाङ्ग भङ्गितमनङ्ग विहङ्गवाह- सम्पूज्यपाद सदसङ्ग जनान्तरङ्ग ॥ १.२४॥

वात्सल्यं मयि तादृशं तवनचेच्चन्द्रार्ध चूडामणे धिक्कृत्यार्पि विमुच्य वा त्वयि यतो धन्यो धरण्यामहम् । सक्षारं लवणार्णवस्य सलिलं धारा धरेण क्षणात् आदायोज्जितमुक्तितो हि जगतां आस्वादनीयं दृशां ॥ १.२५॥

त्वत् कैलासवरे विशोकहृदयाः क्रोधोज्झिताश्चाण्डजाः तस्मान्नानुपि भेदबुद्धिरहितं कुर्वीश तेऽनुग्रहात् । त्वद्भक्तामल निर्जरोज्झित महोसंसार संतापहं विज्ञानं करुणाऽदिशाद्य भगवन् लोकावनाय प्रभो ॥ १.२६॥

सारंगी सिंहशाबं स्पृशति सुतधिया नन्दिनी व्याघ्रपोतं
मार्जारी हंसबालं प्रणयपरवशा केकिकान्ता भुजंगं ।
वैराण्याजन्मजातान्यपि गलितमदा जन्तवोऽन्ये त्यजन्ति
भक्तास्त्वत्पादपद्मे किमु भजनवतः सर्वसिद्धिं लभन्ते ॥ १.२७ ॥

स्कन्दः –

इत्थं ऋभुस्तुतिमुमावरजानिरीशः
श्रुत्वा तमाह गणनाथवरो महेशः ।
ज्ञानं भवामयविनाशकरं तदेव
तस्मै तदेव कथये शृणु पाशमुख्यै ॥ १.२८ ॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शंकराख्ये षष्ठांशे ऋभुस्तुतिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥

ईश्वरः -

शृणु पद्मजसम्भूत मत्तः सूत्रविधिक्रमम् । ज्ञानोत्पादकहेतूनि श्रुतिसाराणि तत्त्वतः ॥ २.१॥

व्यासा मन्वन्तरेषु प्रतियुगजनिताः शाम्भवज्ञानसिद्धयै भस्माभ्यक्तसमस्तगात्रनिवहा रुद्राक्षमालाधराः । कैलासं समवाप्य शंकरपदध्यानेन सूत्राण्युमा- कान्तात् प्राप्य वितन्वते स्वकधिया प्रामाण्यवादानहो ॥ २.२॥

जिज्ञास्यं ब्रह्म एवेत्यथपदविदितैः साधनप्राप्युपायै- र्योगैर्भोग़ाद्युपायैर्यमनियममहोसांख्यवेदान्तवाक्यैः । श्रोतव्यो भगवान् न रूपगुणतो मन्तव्य इत्याह हि वेदोऽधीथदवाक्यहेतुकरणैर्ध्येयः स साक्षात्ततः ॥ २.३॥

जन्माद्यस्य यतोऽस्य चित्रजगतो मिथ्यैव तत्कारणं ब्रह्म ब्रह्मोत्थनैव प्रकृतिपरमदो वर्तमानं विवर्तेत् । श्रुत्या युक्त्या यतो वा इतिपदघटितो बोधतो वक्ति शम्भुं नाणुः कालविपाककर्मजनितेत्याचोदना वै मृषा ॥ २.४॥

योनिः शास्त्रस्य वेदस्तदुभयमननाद्ब्रह्मणः प्रत्यभिज्ञा निःश्वासाद्वेदजालं शिववरवदनाद्येनसा प्राप्तमेतत् । तस्मात् तर्कवितर्ककर्कशधिया नातिक्रमेत् तां धियं स्याम्नायक्रियया तदप्रकरणे योनिर्महेशो ध्रुवं ॥ २.५॥

तत्त्वस्यापि समन्वयात् श्रुतिगिरां विश्वेश्वरे चोदना सा चानिर्वचनीयतामुपगता वाचो निवृत्ता इति । आत्मैवॆश इतीव वाक्यसुवृतिर्वृत्तिं विधत्ते धिया वेदान्तादिषु एक एव भगवानुक्तो महेशो ध्रुवं ॥ २.६॥

नासद्वा वीक्षते यज्जडमिति करणैर्गन्धरूपादिहीनं शब्दस्पर्शादिहीनं जगदनुगतमपि तद्ध्या किंरूपमीष्टे । गौणं चेदपि शब्दतो जगदिदं यन्नामरूपात्मकं तच्चात्राविशदीश्वरोर्ध्ववचसा मोक्षस्य निष्ठाक्रमः ॥ २.७॥

हेयत्वाद्वचनाच्च तच्छ्रुतिगिरां स्थूलं प्रदृष्टं भवे- द्रूपं नारूपतोऽपि प्रकरणवचनं वा विकारः किलेदं ।

स्वाप्यायादपि तद्वदापि परमानन्दो यदीत्थं परः सामान्याच्च गतेरधाप्यनुभवे विद्योतते शंकरः ॥ २.८॥

श्रुतत्वाद्वेदान्तप्रतिपदवचः कारणमुमा- सनाथो नाथानां स च किल न कश्चिज्जनिभवः । स एवानन्दात्मा श्रुतिकथितकोशादिरहितो विकारप्राचुर्यान्न हि भवति कार्यं च करणं ॥ २.९॥

तद्धेतुव्यपदेशतोऽपि शिव एवेति चानन्दकृत् मन्त्रैर्वर्णकृत्क्रमेण भगवान् सत्याद्यनन्तोच्यते । नैरन्तर्यानुपपत्तितोऽपि सुखिता चानन्दभेदोऽर्थतः कामाच्चाननुभावतो ह्यदि भिदा जायेद्द्वयं संसृतेः ॥ २.१०॥

पुच्छं ब्रह्म प्रतिष्ठितेति वचनाच्छेशी महेशोऽव्ययः । आकाशान्तरतोऽपि भौतिकहृदाकाशात्कृता वाक्यतो ब्रह्मैव प्रतिभाति भेदकलने चाकल्पना कल्पितः ॥ २.११॥

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्वा न हि खलु न भेदः परशिवे अतोत्थानं द्वैते न भवति परे वै विलयने । तदर्हं यत्स्वप्नं जगदिदमनाकारमरसं न गन्धं न स्पर्शं भवति परमेशे विलसितं ॥ २.१२॥

अभिनं चार्थं तद्भवति पुनरेवेक्षणपरं स्वतन्त्रेच्छा शम्भोर्न खलु करणं कार्यमपि न ॥ २.१३॥

ज्ञेयत्वावचनाच्च शंकर परानन्दे प्रमोदास्पदे प्रज्ञानं न हि कारणं प्रकृतिकं प्रश्नत्रयस्यार्थवत् । न विज्ञेयं देहप्रविलयशतोत्थानगणना स मृत्योर्मृत्युस्तद्भवति किल भेदेन जगतः ॥ २.१४॥

महद्वच्चाणीयो भवति च समो लोकसदृशा तथा ज्योतीन्येकं प्रकरणपरं कल्पितवतः । न संख्याभेदेन त्रिभुवनविभवादतिकरं स्वभावोऽयं शश्वन्मुखरयति मोदाय जगतां ॥ २.१५॥

प्राणादुद्धतपञ्चसंख्यजनिता तद्वृप्तिवच्च श्रुतं तच्चोत्रं मनसो न सिद्धपरमानन्दैकजन्यं महः । ज्योतिष्कारणदर्शिते च करणे सत्ता सदित्यन्वहं चाकर्मा भवति प्रकर्षजनिते त्वप्रीति वाक्योत्तरं ॥ २.१६॥

जाग्रत्यावचनेन जीवजगतोर्भेदः कथं कथ्यते लिङ्गं प्राणगतं न चेश्वरपरं ज्योतिः किलैक्यप्रदम् । अन्यार्थत्वविवेकतोऽर्थगतिकं चाकल्पयद्वाक्यतः । प्रज्ञामित्यपरः क्रमस्थितिरसावन्यो वदन्तं मृषा ॥ २.१७॥

प्रकृत्यैवं सिद्धं भवति परमानन्दविधुरं अभिध्योपादेशाद् भवति उभयाम्नायवचनैः । भवत्यात्मा कर्ता कृतिविरहितो योनिरपि च प्रतिष्ठा निष्ठा च त्रिभुवनगुरुः प्रेमसदनः ॥ २.१८॥

अभिध्योपादेशात् स बहु भवदीक्षादिवशतः समासाचोभाभ्यां प्रकृतिजसमाम्नायवचनात् । अतो ह्यात्मा शुद्धः प्रकृतिपरिणामेन जगतां मृदीव व्यापारो भवति परिणामेषु च शिवः ॥ २.१९॥

आनन्दाभ्यासयोगाद्व्यकृतजगदानन्दजगतो अतो हेतोर्धर्मो न भवति शिवः कारणपरः । हिरण्यात्त्मोऽदित्येऽक्षिणि उदेतीह भगवान् नतेश्चाधाराणां श्रवणवचनैर्गोपितधियः ॥ २.२०॥

भेदादिव्यपदेशतोऽस्ति भगवानन्यो भवेत् किं ततः आकाशादिशरीरलिङ्गनियमाद्व्याप्यं हि सर्वं ततः । तज्ज्योतिः परमं महेश्वरमुमाकान्ताख्यशान्तं महो वेदान्तेषु नितान्तवाक्यकलने छन्दोऽभिधानादपि ॥ २.२१॥

भूतादिव्यपदेशतोऽपि भगवत्यस्मिन् महेशे ध्रुवं यस्माद्भूतवराणि जायत इति श्रुत्योऽस्य लेशांशतः । विश्वं विश्वपतेरभूत् तदुभयं प्रामाण्यतो दर्शनात् प्राणस्यानुगमात् स एव भगवान् नान्यः पथा विद्यते ॥ २.२२॥

न वक्तुश्चात्मा वै स खलु शिवभूमादिविहितः तथैवायुर्देहे अरणिवहवत् चक्रगमहो । अदृश्यो ह्यात्मा वै स हि सुदृशतः शास्त्रिनिवहैः शिवो देवो वामो मुनिरपि च सारात्यामभजत् ॥ २.२३॥

प्रसिद्धिः सर्वत्र श्रुतिषु विधिवाक्यैर्भगवतो महाभूतैर्जातं जगदिति च तज्जादिवचनैः । अतोऽणीयान् ज्यायानपि द्विविधभेदव्यपगता विवक्षा नोऽस्तीति प्रथयति गुणैरेव हि शिवः ॥ २.२४॥

संभोगप्राप्तिरेव प्रकटजगतः कारणतया सदा व्योमैवेत्थं भवति हृदये सर्वजगतां । अतोऽत्ता वै शर्वश्चरमचरभूतं जगदिदं महामृत्युर्देशो भवति शिखरन्याद इति च ॥ २.२५॥

प्रकरणवचनेन वेदजाते भगवति भवनाशने महेशे । प्रविशति शिव एव भोगभोक्तृ- नियमनदर्शनतो हि वाक्यजातं ॥ २.२६॥

विशेषणैः शंकरमेव नित्यं द्विधा वदत्येवमुपाधियोगात् । अतोऽन्तरा वाक्यपदैः समर्थिः स्थानादियोगैर्भगवानुमापतिः ॥ २.२७॥

सुखाभिधानात् सुखमेव शंभुः कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति श्रुतीरितः । श्रुतोपवाक्योपनिषत्प्रचोदितः गतिं प्रपद्येत बुधोऽपि विद्यया ॥ २.२८॥

अनवस्थितितोऽपि नेतरो भगवानेव स चक्षुषि प्रबुध्येत् । भयभीताः खलु यस्य सोमसूर्यानलवाय्वंबुजसंभवा भ्रमंति ॥ २.२९॥

अंतर्यामितयैव लोकमखिलं जानात्युमायाः पतिः । भूतेष्वंतर्गतोऽपि भूतनिवहो नो जानते शंकरं ॥ २.३०॥

न तत्स्मृत्या धर्मैरभलषणतो भेदविधुरं न शारीरं भेदे भवति अगजानायकवरे । अदृश्यत्वाद्धर्मैः खलु भगवानन्यदिति च परादादित्यं चामतिरपि च भेदप्रकलने ॥ २.३१॥

भेदादेश्च विशेषणं परशिवे रूपं न नाम प्रभा । भावो वा भवति प्रभाविरहितं ब्रह्मेत्यना चाह तत् ॥ २.३२॥

स्मृतं मानं शंभौ भगवति च तत्साधनतया- प्यतो दैवं भूतं न भवति च साक्षात् परशिवे । अभिव्यक्तौ चान्यः स्मृतिमपि तथाऽन्योऽपि मनुते तथा संपत्तिर्यैर्भुवि भवति किं शंभुकलने ॥ २.३३॥

यं मुक्तिव्यपदेशतः श्रुतिशिखाशाखाशतैः कल्पिते भ्यद्वेद्धंधिरपि प्रकीर्णवचनात् सांख्यैव बाह्यांतरा ।

शब्दो ब्रह्मतयैव न प्रभवते प्राणप्रभेदेन च तच्चाप्युत्क्रमणस्थितिश्च विलये भुङ्क्त्येऽप्यसौ शंकरः ॥ २.३४॥

तं भूमा संप्रसादाच्छिवमजरमात्मानमधुना शृणोतीक्ष्येद्वापि क्षणमपि तथान्यं न मनुते । तथा धर्मापत्त्वीर्भवति परमाकाशजनितं प्रशस्तं व्यावृतं दहरमपि दध्याद्यपदिशत् ॥ २.३५॥

अलिङ्गं लिङ्गस्थं वदति विधिवाक्यैः श्रुतिरियं धृतेराकाशाख्यं महिमनि प्रसिद्धेर्विमृशता । अतो मर्यान्नायं भवति भवभावात्मकतया शिवाविर्भावो वा भवति च निरूपे गतधियां ॥ २.३६॥

परामर्शे चान्यद्भवति दहरं किं श्रुतिवचो निरुक्तं चाल्यं यत् त्यनुकृति तदीयोऽपिहि महसा । विभातीदं शश्वत् प्रमतिवरशब्दैः श्रुतिभवैः ॥ २.३७॥

यो व्यापकोऽपि भगवान् पुरुषोऽन्तरात्मा । वालाग्रमात्रहृदये किमु संनिविष्टः ॥ २.३८॥

प्रत्यक्षानुभवप्रमाणपरमं वाक्यं किलैकार्थदं मानेनापि च संभवात्प्रमपरो वर्गं तथैवाह हि । शब्दं चापि तथैव नित्यमपि तत् साम्यानुपत्तिक्रिया मध्वादिष्वनभिक्यतोऽपि पुरुषो ज्योतिश्चभावो भवेत् ॥ २.३९॥

भावं चापि शुगस्य तच्छ्रवणतो जात्यन्तरासंभवात् संस्काराधिक्यतोऽपि शंकरपदं ये वक्तुकामा मनाक् । ज्योतिर्दर्शनतः प्रसादपरमादस्माच्चिरात् परं ज्योतिश्चाभिनिविश्य व्योम परमानन्दं परं विन्दति ॥ २.४०॥

स्मृतीनां वादोऽत्र श्रुतिविभवदोषान्न्यवचसा स एवात्मा दोषैर्विगतमतिकायः परशिवः । स विश्वं विश्वात्मा भवति स हि विश्वाधिकतया समस्तेषु प्रोतो भवति स हि कार्येषु करणं ॥ २.४१॥

प्रधानानां तेषां भवति इतरेषामनुपमो- प्युलब्धोऽप्यात्म्यां श्रुतिशिरसि चोक्तोऽणुरहितः । स दृश्योऽचिन्त्यात्मा भवति वरकार्येषु करणं असद्वा सद्वा सोऽप्यसदिति न दृष्टान्तवशगं ॥ २.४२॥

असंगो लक्ष्म्याः स भवति हि पंचस्वपि मुधा अभिमानोद्देशादनुगतिरधाक्षादिरहितः । स्वपक्षादौ दोषाश्रुतिरपि न ईष्टे परमतं त्वनिर्मोक्षो भूयादनुमितिकतर्केर्न हि भवेत् ॥ २.४३॥

भोक्तापत्तेरपि विषयतो लोकवेदार्थवादो नैनं शास्ति प्रभुमतिपरं वाचि वारारंभणेभ्यः । भोक्ता भोगविलक्षणो हि भगवान् भावोऽपि लब्धो भवेत् सत्त्वाच्चापि परस्य कार्यविवशं सद्वाक्यवादान्वयात् ॥ २.४४॥

युक्तेः शब्दान्तराच्चासदिति न हि कार्यं च करणं प्रमाणैर्युक्त्या वा न भवति विशेषेण मनसा । परः प्राणोद्देशाद्द्वितकरणदोषाभधिया तथाश्चाद्या दिव्या ??? द्योतंति देवा दिवि ॥ २.४५॥

प्रसक्तिर्व्या कृत्स्ना श्रुतिवरबलादात्मनि चिरं स्वपक्षे दोषाणां प्रभवति च सर्वादिसुदृशा । विकाराणां भेदो न भवति वियोज्यो गुणधियां अतो लोके लीलापरविषमन्यैर्घ्यविधुरं ॥ २.४६॥

स कार्वारंभाद्या उपलभति यद्येति च परं सर्वैर्धर्मदैरयुक्तवचनापत्तेः प्रवृत्तेर्भवेत् । भूतानां गतिशोपयुज्यपयसि क्षारं यथा नोपयुक् अवस्थानं नैव प्रभवति तृणेषूद्यतमते- स्तथाभावात् पुंसि प्रकटयति कार्यं च करणं ॥ २.४७॥

अंगीत्यानुपपत्तितोऽप्यनुमितो शक्तिज्ञहीनं जगत् प्रतिषिद्धे सिद्धे प्रसभमिति मानं हि शरणं । महाद्दीर्घं ह्रस्वं उभयमपि कर्मैव करणे तथा साम्ये स्थित्या प्रभवति स्वभावाच्च नियतं ॥ २.४८॥

न स्थानतोऽपि श्रुतिलिंगसन्वयेन प्रकाशवैयर्ध्यमतो हि मात्रा । सूर्योपमा प्रमवतिव्यतथा उदत्वा- त्तद्दर्शनाच्च नियतं प्रतिबिंबरूपं ॥ २.४९॥

तदव्यक्तं न ततो लिंगमेतत् तथोभयव्यपदेशाच्च तेजः । प्रतिषेधाच्च परमः सेतुरीशः सामान्यतः स्थानविशेषबुद्ध्या ॥ २.५०॥

विशेषतश्चोपपत्तेस्तथान्यदतः फलं चोपपद्येत यस्मात् । महेश्वराच्छ्रुतिभिborder: महेश्वराच्छ्रुतिभिश् चोदितं यत् धर्मं परे चेश्वरं चेति चान्ये । न कर्तृवच्चेश्वरे भेदधीर्भः ॥ २.५१॥

भेदान्न चेति परतः परमार्थदृष्ट्या स्वाध्यायभेदादुपसंहारभेदः । अथान्यथात्वं वचसोऽसौ वरीयान् संज्ञातश्चेद्व्याप्तिरेव प्रमाणम् ॥ २.५२॥

सर्वत्राभेदादनयोस्तथान्यत् प्राधान्यमानन्दमयः शिरस्त्वम् । तथेतरे त्वर्थसामान्ययोगात् प्रयोजनाभावतयाऽप्ययाय ते ॥ २.५३॥

शब्दात्तथा ह्यात्मगृहीतिरुत्तरात् तथान्वयादितराभ्यानपूर्वम् । अशब्दत्वादेवमेतत् समान- मेवं च संविद्व्यचनाविशेषात् ॥ २.५४॥

तद्दर्शनात् संख्यतं चैवमेषोऽनाम्नायाद्येद्यभेदात् परेति । गतेरर्थादुपपन्नार्दलोके शब्दानुमानैः सगुणोऽव्ययात्मा ॥ २.५५॥

यथाधिकारं स्थितिरेव चान्तरा तत्रैव भेदाद्विशशीन्वितरवत् । अन्यत्तथा सत्यकृत्या तथैके कामादिरत्रायतनेषु चादरात् ॥ २.५६॥

उपस्थिते तद्वचनात् तथाग्नेः संलोप एवाग्निभवः प्रदाने । अतोऽन्यचिन्तार्थभेदलिङ्गं बलीयः क्रिया परं चासमानाच्च दृष्टेः ॥ २.५७॥

श्रुतेर्बलादनुबन्धेमखे वै भावापत्तिश्चात्मनश्चैक एव । तद्भावभावादुपलब्धिरीशे सद्भावभावादनुभावतश्च ॥ २.५८॥

अङ्गावबद्धा हि तथैव मन्त्रतो भूम्नः क्रतोर्जायते दर्शनेन ॥ २.५९॥

रूपादेश्च विपर्ययेण तु दृशा दोषोभयत्राप्ययं
अग्राह्यः सकलानपेक्षकरणं प्राधान्यावादेन हि ।
तत्प्राप्तिः समुदायेकेऽपि इतरे प्रत्ययिकेनापि यत्
विद्याऽविद्या असति बलतो धुर्यमार्याभिशंसी ॥ २.६०॥

दोषोभयोरपि तदा स्वगमोऽभ्युपेया ।
स्मृत्या सतो दृशि उदासीनवद्व्रजेत ॥ २.६१॥

नाभावादुपलब्धितोऽपि भगवद्वैधर्म्यस्याद्यदिवत्
भावेनाप्युपलब्धरीशितुरहो सो वै क्षणं कल्पते ।
सर्वार्थानुपपत्तितोऽपि भगवत्येकाद्वितीये पुनः ।
कार्येष्वान्हात्मनि नो विकारकलनं नित्यं पतेर्धर्मतः ॥ २.६२॥

सम्बन्धानुपपत्तितोऽपि समधिष्ठानोपपत्तेरपि
तच्चैवाकरणं च भोगविधुरं त्वं तत्त्वसर्गज्ञता ।
उत्पत्तेरपि कर्तुरेव कारणतया विज्ञानभावो यदि
??? निषेधप्रतिपत्तितोऽपि मरुतश्चाकाशतः प्राणतः ॥ २.६३॥

अस्तित्वं तदपीति गौणपरता वाक्येषु भिन्ना क्रिया
कार्यद्रव्यसमन्वयायकरणं शब्दाच्च ब्रह्मैव तत् ।
शब्दैर्भ्योप्यमतं श्रुतं भवति तद् ज्ञानं परं शांभवं
यावल्लोकविभागकल्पनवशात् भूतक्रमात् सर्जति ॥ २.६४॥

तस्यासंभवतो भवेज्जगदिदं तेजःप्रसूतं श्रुतिः
चापः क्ष्मा मरुदेव भात्यकथयंत्तल्लिङ्गसंज्ञानतः ॥ २.६५॥

विपर्ययेण क्रमतोऽन्तरा हि विज्ञानमानक्रमतो विशेषात् ।
न चात्मनः कारणताविपर्यश्चराचरव्यापकतो हि भावैः ॥ २.६६॥

नात्मा श्रुतो नित्यताशक्तियोगान्नानेव भासत्यविकल्पको हि ।
संज्ञान एवात्र गतागतानां स्वात्मानं चोत्तरणेनाणुरेव ॥ २.६७॥

स्वशब्दोन्मानाभ्यां सुखयति सदानन्दनतनुं
विरोधश्चान्द्रोपद्रव इव सदात्मा निखिलगः ।
गुणादालोकेषु व्यतिकरवतो गन्धवहतः
परो दृष्टो ह्यात्मा व्यपदिशति प्रज्ञानुभवतः ॥ २.६८॥

यावच्चात्मा नैवा दृश्येत दोषैः
पुंस्वादिवत्सतो व्यक्तियोगात् ।
मनोऽन्यत्रायदि कार्येषु गौणं विमुखः
कर्ता शाश्वतो विहरति उपादानवशतः ॥ २.६९॥

అస్వాతन्त्र्यव्यपदेशतः श्रुतिरियं कर्तृत्ववादं वदत्
उपालब्धुं शक्तेर्विपरति समाध्याक्षुभितया ।
परात्तत्तु श्रुत्याप्यनुकृति सुरत्वक्षुभितया
परो मन्त्रो वर्जेर्गवति अनुज्ञापरिहारौ ।
तनोः सम्बन्धेन प्रविशति परं ज्योतिकलने ॥ २.७०॥

असन्नतेर्व्यतिकरं पररूपभेदे
आभास एव सुदृशा नियतो नियम्यात् ।
आकाशवत् सर्वगतोऽव्ययात्मा
आसन्धिभेदात् प्रतिदेशभावात् ॥ २.७१॥

तथा प्राणो गौणः प्रकृतिविधिपूर्वार्थकलना-
दघुस्तोये सृत्यः प्रथितगतिशेषेण कथितः ।
हस्तादयस्त्वाणवः प्राणवायोः
चक्षुस्था करणत्यान्न दोषः ॥ २.७२॥

यः पञ्चवृत्तिर्यनवच्च दृश्यते तथाणुतो ज्योतिरसुश्च खानि ।
भेदश्रुतेर्लक्षणविप्रयोगात्ताद्यादिभेदे तु विशेष वादः ॥ २.७३॥

आत्मकत्वात् प्राणगतेश्च वह्नेः ते जागतीवाश्रुतत्वान्न चेष्टा ।
भोक्तुर्मश्च चात्यन्यविदित्कृता ये ते धूममार्गेण किल प्रयान्ति ॥ २.७४॥

चरणादिति चान्वकल्पनां स्मरन्ति सप्तैव गतिप्ररोहत् ।
व्यापारवैधुर्यसमूहविद्या ते कर्मणैवेह तृतीयलब्धां ॥ २.७५॥

तद्दर्शनं तद्ददतोऽप्यविद्या सर्वोपपत्तेरुत दौविशेषात् ।
चिरन्तपः शुद्धिरतो विशेषात् ते स्थावरे चाविशेषार्थवादः ॥ २.७६॥

सन्ध्यांशसृष्ट्वा किल निर्ममे जगत् पुत्रेषु मायामयतोऽव्ययात्मा ।
कृत्स्नं मायामयं तज्जगदिदमसतो नामरूपं तु जातं ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितोऽपि परमानन्दं तिरोधानकृत् ॥ २.७७॥

देहयोगात् ह्रासते वर्धते यः
तत्त्वैवान्यत् पश्यते सोऽथ बोधात् ।
स शोशुचानस्यतिशब्दबोधः ॥ २.७८॥

नानाशब्दादिभेदात् फलविविधमहाकर्मवैचित्रयोगात्
ईप्से तां गुणधारणां श्रुतिहितां तद्दर्शनोद्बोधतः ।
तद्दर्शनात् सिद्धित एव सिद्यते आचारयोगादृततच्च्युतेश्च ॥ २.७९॥

वाचा समारम्भणतो नियामतः तस्याधिकाप्राप्यतस्योपदेशात् । तुल्यं दृशा सर्वतः स्याद्विभागः अध्यापयात्रान्नविशेषतस्तु ते ॥ २.८०॥

कामोपमर्देन तदूर्ध्वरेतसा विमर्शतो याति स्वतत्त्वतोऽन्यः । अनुष्ठेयं चान्यत् श्रुतिशिरसि निष्ठाभ्रमवशात् । विधिस्तुत्या भावं प्रवदति रथाग्नेराधानमनुवदति ज्ञानाङ्गमपि च ॥ २.८१॥

प्राणात्यये वापि समं तथान्नं अबाधतः स्मृतितः कामकारे । विहिताश्रमकर्मतः सहैव कार्यात् तथोभयोर्लिङ्गभङ्गं च दर्शयेत् ॥ २.८२॥

तदान्तरा चापि स्मृतेर्विशेषतः ज्यायोऽपि लिङ्गाभयभावनाधिका । सैवाधिकारदर्शनात् तदुक्तं आचारतः स्वामिन ईज्यवृत्त्या ॥ २.८३॥

स्मृते ऋत्विक्सहकार्यं च कृत्स्नं । तन्मौनवाचा वचनेन कुर्वन् । तदैहिकं तदवस्थाधृतेश्च ॥ २.८४॥

आवृत्त्याऽसकृत्तथोपदिशति ह्येत्यन्नुपागच्छति ग्राहं याति च शास्त्रतो प्रतीककलनात् सा ब्रह्मदृष्टिः प्रभोः । आदित्यादिकृतिषु तथा सतीरपि कर्माङ्गताध्यानतः तस्याच्चास्थिरतां स्मरन्ति च पुनर्ह्यत्रैव तत्र श्रुता ॥ २.८५॥

अप्रायाणात् तत्र दृष्टं हि यत्र तत्रागमात् पूर्वयोश्श्लेषनाशौ । तथेतरस्यापि पतेदसंस्कृतौ अनारब्धाग्निहोत्रादिकार्ये ॥ २.८६॥

अतोऽन्येषामुभयोरत्र योगात् विद्याभोगेन वाङ्मनसी दर्शनाच्च । सर्वाण्यनुमनसा प्राण एव सोऽध्यक्षेत उपदर्शेन कच्चित् ॥ २.८७॥

समानवृत्त्या क्रमते चासु वृत्त्या संसारतो व्यपदेशोपपत्तेः ।

సూక్ష్మప్రమాణోపమర్దోపలబ్ధిస్థితిశ్చ తథోపపత్తేరేష ఊష్మా రసైకే ॥ २.८८॥

అత్ర స్మర్యనానుపరతావిధివాక్యసిద్ధే- ర్యైవాసకిర్మునిరేశోఽవ్యవాయాత్మా । అవిభాగో వచనాద్గార్ధ ఏవ రశ్మ్యనుసారి నిశితో దక్షిణాయనే । యోగినః ప్రతిస్మృతైస్తదార్చిరాత్ వాయుమద్ధ్వతీతో వరుణేన ॥ २.८९॥

అతివాహికవిదేస్తదలింగాత్ తద్వదత్ర ఉభయోరపి సిద్ధిః । తద్వైతేన గతిరప్యుపావృతో విశేషసామీప్యసకార్యహేతౌ ॥ २.९०॥

స్మృతిస్థతాఽన్యోఽపి చ దర్శనేన కాయే తథా ప్రతిపత్తిప్రతీకః । విశేషదృష్ట్యా సంపదావిర్భవేన స్వేనాంశత్వాన్ముక్తివిజ్ఞానతో హి ॥ २.९१॥

ఆత్మప్రకాశాదవిభాగేన దృష్టః తద్బ్రహ్మణోఽన్యద్యుతితన్మాత్రతోఽన్యః । ఉపన్యాసాదన్యసంకల్పభూత్యా రథవానోఽప్యుభధాహ ॥ २.९२॥

భావమన్యౌ ఉభయం న స్వభావా భావే సంపత్తిరేవం జగత్ స్యాత్ । ప్రత్యక్షేణోపదేశాత్ స్థితిరపి జగతో వ్యక్తిభావాదుపాసా భేదాభాసస్థితిరవికారావృత్తిరితి చ ॥ २.९३॥

తథా దృష్టేర్దృష్ట్యరిపరీతదృష్టేః శ్రుతివశాత్ తథా బుద్ధేరోద్ధా భవతి అనుమానేన హి బుధః । భోగే సామాన్యలింగాత్ శివభజనభవే మాన్యమనసా అనావృత్తిః శబ్దో భవతి విధివాక్యేన నియతం ॥ २.९४॥

తవోక్తః సూత్రాణాం విధిరపి చ సామాన్యముభయ- ప్రకృష్ణ శ్రుత్యైవ ప్రభవతి మహానందసదనే ॥ २.९५॥

స్కందః –

త్రినేత్రవక్త్రసుచరిత్రరూపం మంత్రార్థవాదాంబుజమిత్రరూపాః । ప్రహృష్టరూపా మునయో వితేనిరే మతానుసారిణ్యథ సూత్రితాని ॥ २.९६॥

న తాని బుద్ధ్వాఽవబోధదాని విశ్వేశపాదాంబుజభక్తిదాని ॥ २.९७॥

॥ ఇతి శ్రీశివరహస్యే శంకరాఖ్యే షష్ఠాంశే శివేన ఋభుం ప్రతి సూత్రోపదేశో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ॥

देवनागरी-रूपान्तरम् (Devanagari Transcription)

सूक्ष्मप्रमाणोपमर्दोपलब्धिस्थितिborder/श्च -> सूक्ष्मप्रमाणोपमर्दोपलब्धिस्थितिश्च तथोपपत्तेरेष ऊष्मा रसैके ॥ २.८८॥

अत्र स्मर्यनानुपरताविधिवाक्यसिद्धे- र्यैवासकिर्मुनिरेशोऽव्यवायात्मा । अविभागो वचनाद्गार्ध एव रश्म्यनुसारि निशितो दक्षिणायने । योगिनः प्रतिस्मृतैस्तदार्चिरात् वायुमद्ध्वतीतो वरुणेन ॥ २.८९॥

अतिवाहिकविदेस्तदलिङ्गात् तद्वदत्र उभयोरपि सिद्धिः । तद्वैतेन गतिरप्युपावृतो विशेषसामीप्यसकार्यहेतौ ॥ २.९०॥

स्मृतिस्थताऽन्योऽपि च दर्शनेन काये तथा प्रतिपत्तिप्रतीकः । विशेषदृष्ट्या संपदाविर्भावेन स्वेनांशत्वान्मुक्तिविज्ञानतो हि ॥ २.९१॥

आत्मप्रकाशादविभागेन दृष्टः तद्ब्रह्मणोऽन्यद्युतितन्मात्रतोऽन्यः । उपन्यासादन्यसंकल्पभूत्या रथवानोऽप्युभधाह ॥ २.९२॥

भावमन्यौ उभयं न स्वभावा भावे संपत्तिरेवं जगत् स्यात् । प्रत्यक्षेणोपदेशात् स्थितिरपि जगतो व्यक्तिभावादुपासा भेदाभासस्थितिरविकारावृत्तिरिति च ॥ २.९३॥

तथा दृष्टेर्दृष्ट्यरिपरीतदृष्टेः श्रुतिवशात् तथा बुद्धेरोद्धा भवति अनुमानेन हि बुधः । भोगे सामान्यलिङ्गात् शिवभजनभवे मान्यमनसा अनावृत्तिः शब्दो भवति विधिवाक्येन नियतं ॥ २.९४॥

तवोक्तः सूत्राणां विधिरपि च सामान्यमुभय- प्रकृष्ट श्रुत्यैव प्रभवति महानन्दसदने ॥ २.९५॥

स्कन्दः –

त्रिनेत्रवक्त्रसुचरित्ररूपं मन्त्रार्थवादाम्बुजमित्ररूपाः । प्रहृष्टरूपा मुनयो वितेनिरे मतानुसारिण्यथ सूत्रितानि ॥ २.९६॥

न तानि बुद्ध्वाऽवबोधदानि विश्वेशपादाम्बुजभक्तिदानि ॥ २.९७॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे शिवेन ऋभुं प्रति सूत्रोपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥