ऋभु गीता (शिव रहस्य - निदिध्यासन व अद्वैत बोध)

न स्त्रीशूद्रबिडालादि भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् । न प्रौढहीननास्तिक्यं न वार्तावासरोऽस्ति हि ॥ ३.१५ ॥

न लौकिको न लोको वा न व्यापारो न मूढता । न भोक्ता भोजनं भोज्यं मातृमानं न मेयकम् ॥ ३.१६ ॥

न शत्रुमित्रपुत्रादि न माता न पिता स्वसा । न जन्म न मृतिर्वृद्धिर्न देहोऽहमिति भ्रमः ॥ ३.१७ ॥

न शून्यं नापि चशून्यं नान्तःकरणसंस्मृतिः । न रात्रिर्नदिवा नक्तं न ब्रह्मो न हरिश्शिवः ॥ ३.१८ ॥

न वारपक्षमासादि वत्सरं न च चञ्चलं । न ब्रह्मलोको वैकुण्ठो न कैलासो न चन्यकः ॥ ३.१९ ॥

न स्वर्गो न च देवेन्द्रो नाग्निलोको न चाग्निकः । न यमो न यमलोको वा न लोका लोकपालकाः ॥ ३.२० ॥

न भूर्भुवस्स्वस्त्रैलोक्यं न पातालं न भूतलं । नाविद्या न च विद्या च न माया प्रकृतिर्न च ॥ ३.२१ ॥

न स्थिरं क्षणिकं नाशो न गतिर्न च धावनं । न ध्यातव्यं न मे स्नानं न मन्त्रो न जपः क्वचित् ॥ ३.२२ ॥

न पदार्थं न पूजार्हं नाभिषेकं न चार्चनं । न पुष्पं न फलं पत्रं गन्धपुष्पादिधूपकं ॥ ३.२३ ॥

न स्तोत्रं न नमस्कारो न प्रदक्षिणमण्वपि । न प्रार्थना पृथग्भावो न हविर्नास्ति वन्दनं ॥ ३.२४ ॥

न होमो न च कर्माणि न दुर्वाक्यं सुभाषणं । न गायत्री न वा सन्धिर्न मनस्यं न दुःस्थितिः ॥ ३.२५ ॥

न दुराशा न दुष्टात्मा न चण्डालो न पौल्कसः । न दुस्सहं दुरालापं न किरातो न कैतवं ॥ ३.२६ ॥

न पक्षपातं पक्षं वा न विभूषणतस्करो । न च डम्भो डाम्भिको वा न हीनो नाधिको नरः ॥ ३.२७ ॥

नैकं द्वयं त्रयं तुर्यं न महत्वं न चल्पता । न पूर्णं न परिच्छिन्नं न काशी न व्रतं तपः ॥ ३.२८ ॥

न गोत्रं न कुलं सूत्रं न विभुत्वं न शून्यता । न स्त्रीर्न योषिन्नो वृद्धा न कन्या न वितन्तुका ॥ ३.२९ ॥

न सूतकं न जातं वा नान्तर्मुखसुविभ्रमः ।
न महावाक्यमैक्यं वा नाणिमादिविभूतयः ॥ ३.३० ॥

एवं सलक्षणं ब्रह्म व्यतिरेकमुखेन वै ।
निदाघ त्वं विजानीहि ब्रह्मेतरनिषेधतः ॥ ३.३१ ॥

ब्रह्मणः प्रकृतस्यात्र द्विविधं प्रतिपादनम् ।
असन्निषेधरूपं सद्विधिरूपं च तत्र तु ॥ ३.३२ ॥

आत्मा निषेधरूपेण तुभ्यं सम्प्रतिपादितः ।
अथाद्य विधिरूपेण शृणु सम्प्रतिपाद्यते ॥ ३.३३ ॥

सर्वं चैतन्यमात्रत्वात्सर्वदोषस्सदा नहि ।
सर्वं सन्मात्ररूपत्वात्सच्चिदानन्दरूपकम् ॥ ३.३४ ॥

ब्रह्मैव सर्वं नान्योऽस्मि तदहं तदहं तथा ।
तदेवाहम तदेवाहम ब्रह्मैवाहं सनातनम् ॥ ३.३५ ॥

ब्रह्मैवाहं न संसारी ब्रह्मैवाहं न मे मनः ।
ब्रह्मैवाहं न मे सिद्धिर्ब्रह्मैवाहं न चेन्द्रियम् ॥ ३.३६ ॥

ब्रह्मैवाहं न देहोऽहं ब्रह्मैवाहं न गोचरः ।
ब्रह्मैवाहं न जीवोऽहं ब्रह्मैवाहं न भेद भूः ॥ ३.३७ ॥

ब्रह्मैवाहं जडो नाहमहं ब्रह्म न मे मृतिः ।
ब्रह्मैवाहं न च प्राणो ब्रह्मैवाहं परात्परम् ॥ ३.३८ ॥

इदं ब्रह्म परं ब्रह्म सत्यं ब्रह्म प्रभुर्हि सः ।
कालो ब्रह्म कला ब्रह्म सुखं ब्रह्म स्वयंप्रभम् ॥ ३.३९ ॥

एकं ब्रह्म द्वयं ब्रह्म मोहो ब्रह्म शमादिकम् ।
दोषो ब्रह्म गुणो ब्रह्म दिशश्शान्तर्विभुः प्रभुः ॥ ३.४० ॥

लोका ब्रह्म गुरुर्ब्रह्म शिष्यो ब्रह्म सदाशिवः ।
पूर्वं ब्रह्म परं ब्रह्म शुद्धं ब्रह्म शुभाशुभम् ॥ ३.४१ ॥

जीव एव सदा ब्रह्म सच्चिदानन्दमस्म्यहम् ।
सर्वं ब्रह्ममयं प्रोक्तं सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ॥ ३.४२ ॥

स्वयं ब्रह्म न सन्देहः स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ।
सर्वमात्मैव शुद्धात्मा सर्वं चिन्मात्रमव्ययम् ॥ ३.४३ ॥

नित्यनिर्मलरूपात्मा ह्यात्मनोऽन्यन्न किञ्चन ।
अणुमात्रलसद्रूपमणुमात्रमिदं जगत् ॥ ३.४४ ॥

अणुमात्रं शरीरं वा ह्यणुमात्रमसत्यकम् । अणुमात्रं मनश्चित्रमणुमात्रस्वहंकृतिः ॥ 3.45 ॥

अणुमात्रा च बुद्धिश्च ह्यणुमात्रोऽपि जीवकम् । अणुमात्रमिदं चित्तं सर्वमप्यणुमात्रकम् ॥ 3.46 ॥

ब्रह्मैव सर्वं चिन्मात्रं ब्रह्ममात्रं जगत्त्रयम् । आनन्दं परमानन्दमन्यत्किञ्चिन्नकिञ्चन ॥ 3.47 ॥

चैतन्यमात्रमोङ्कारं ब्रह्मैव भवति स्वयं । अहमेव जगत्सर्वमहमेव परं पदम् ॥ 3.48 ॥

अहमेव गुणातीतोऽह्यहमेव परात्परः । अहमेव परंब्रह्म ह्याहमेव गुरोर्गुरुः ॥ 3.49 ॥

अहमेवाखिलाधारोऽह्यहमेव सुखात्सुखम् । आत्मनोऽन्यज्जगन्नास्ति ह्यात्मनोऽन्यत्सुखं न च ॥ 3.50 ॥

आत्मनोऽन्या गतिर्नास्ति सर्वमात्ममयं जगत् । आत्मनोऽन्यन्नहि क्वापि आत्मनोऽन्यत्तृणं न हि ॥ 3.51 ॥

आत्मनोऽन्यत्तुषं नास्ति सर्वमात्ममयं जगत् । ब्रह्ममात्रमिदं सर्वं ब्रह्ममात्रमसन्न हि ॥ 3.52 ॥

ब्रह्ममात्रमिदं सर्वं स्वयं ब्रह्मैव केवलम् । ब्रह्ममात्रं व्रतं सर्वं ब्रह्ममात्रं रसं सुखम् ॥ 3.53 ॥

ब्रह्ममात्रं चिदाकाशं सच्चिदानन्दमद्वयम् । ब्रह्मणोऽन्यतरं नास्ति ब्रह्मणोऽन्यन्न किञ्चन ॥ 3.54 ॥

ब्रह्मणोऽन्यदहं नास्ति ब्रह्मणोऽन्यत्फलं नहि । ब्रह्मणोऽन्यत्पदं नास्ति ब्रह्मणोऽन्यत्पदं नहि ॥ 3.55 ॥

ब्रह्मणोऽन्यद्गुरुर्नास्ति ब्रह्मणोऽन्यदसद्वपुः । ब्रह्मणोऽन्यन्न चाहन्ता त्वत्तेदं तेन हि क्वचित् ॥ 3.56 ॥

स्वयं ब्रह्मात्मकं विद्धि स्वस्मादन्यन्नकिञ्चन । यत्किञ्चिद्दृश्यते लोके यत्किञ्चिद्भाष्यते जनैः ॥ 3.57 ॥

यत्किञ्चिच्चिन्त्यते नित्यं यत्किञ्चिद्ध्नायते जनैः । यत्किञ्चिद्भुज्यते क्वापि तत्सर्वमसदेव हि ॥ 3.58 ॥

कर्मभेदं क्रियाभेदं गुणभेदं रसादिकम् । लिङ्गभेदमिदं सर्वमसदेव सदा सुखम् ॥ 3.59 ॥

कालभेदं देशभेदं वस्तुभेदं जयाजयम् ।
यद्यद्भेदं च तत्सर्वमसदेवहि केवलम् ॥ ३.६० ॥

असदन्तःकरणमसदेवेन्द्रियादिकम् ।
असत्प्राणादिकं सर्वं संघातमसदात्मकम् ॥ ३.६१ ॥

असत्यं पञ्चकोशाख्यमसत्याः पञ्चदेवताः ।
असत्यं षड्विकारादि ह्यसत्यमrivargakam -> ह्यसत्यमरिबर्गकम् ॥ ३.६२ ॥

असत्यष्षडृतुश्चैव ह्यसत्यष्षड्रसस्सदा ।
सप्तर्षयोप्यसत्यास्तेप्यसत्यास्सप्तसागराः ॥ ३.६३ ॥

सच्चिदानन्दमात्रोऽहमनुत्पन्नमिदं जगत् ।
आत्मैवाहं परंसत्यो नान्यास्संसारदृष्टयः ॥ ३.६४ ॥

सत्यमानन्दरूपोहं चिद्घनानन्दविग्रहः ।
अहमेव परानन्दोऽस्म्यहमेव परात्परः ॥ ३.६५ ॥

ज्ञानाकारमिदं सर्वं ज्ञानानन्दोऽहमद्वयः ।
ज्ञानप्रकाशरूपोहं ज्ञानानन्दैकविग्रहः ॥ ३.६६ ॥

येन ज्ञातमिदं ज्ञानमज्ञानध्वान्तनाशकः ।
ज्ञानेनाज्ञाननाशेन स हि ज्ञानी समीर्यते ॥ ३.६७ ॥

ज्ञानं यथा द्विधा प्रोक्तं स्वरूपं व्यतिरित्यापि ।
अज्ञानं च तथा विद्धि मूलं च प्रतिबन्ध्यम् ॥ ३.६८ ॥

यथा ज्ञानं विना लोके किंचिदेव न सिद्ध्यति ।
तथा ज्ञानं विना लोके क्वचिन्मुक्तिर्न सिद्ध्यति ॥ ३.६९ ॥

ज्ञानद्वयं तथाऽज्ञानद्वयमप्यत्रवर्ण्यते ।
सर्वदा भान्ति जीवानं ज्ञानाज्ञानोक्तिदर्शनात् ॥ ३.७० ॥

ज्ञानस्य क्व तिरोभावो ज्ञानस्याविर्भावस्था ।
दृष्टस्सर्वत्र लोकेऽस्मिन् दुर्लभोहि विपर्ययः ॥ ३.७१ ॥

ज्ञानं सर्वान्तरं भाति कूटस्थात्मस्वरूपकम् ।
प्रज्ञामात्रमिदं सूक्तं कोऽपि जानाति पुण्यकृत् ॥ ३.७२ ॥

प्रज्ञायां कल्पितां प्रज्ञां प्रज्ञयैव विहाय यः ।
प्रज्ञामात्रेण सन्तिष्ठेत् स प्रज्ञावानितीर्यते ॥ ३.७३ ॥

बहिः प्रज्ञां सदोत्सृज्याभ्यन्तः प्रज्ञां च यो बुधः ।
कयापि प्रज्ञयोपेतः प्रज्ञावानिति कथ्यते ॥ ३.७४ ॥

प्रज्ञैव यस्य नेत्रं स्यात् प्रज्ञैव श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
अन्यच्च सर्वं प्रज्ञैव स प्राज्ञः पुरुषोत्तमः ॥ ३.७५ ॥

प्रज्ञया जायते सर्वं प्रज्ञया पाल्यतेऽखिलम् ।
प्रज्ञया क्षीयते सर्वं तस्मात्प्रज्ञां समाश्रय ॥ ३.७६ ॥

प्रज्ञाहीनमसत्सर्वं प्रज्ञाहीनं जडं खलु ।
प्रज्ञाहीनं सदा दुःखं तस्मात्प्रज्ञां समाश्रय ॥ ३.७७ ॥

न विना प्रज्ञया पुण्यं न लोकः प्रज्ञया विना ।
विना न प्रज्ञयाऽभीष्टं तस्मात्प्रज्ञां समाश्रय ॥ ३.७८ ॥

सुसूक्ष्मया धिया प्रज्ञामिमां तां ज्ञप्तिसंज्ञिकाम् ।
ज्ञात्वा भवभवान्मुक्तो निर्गुणब्रह्मरूपिणीम् ॥ ३.७९ ॥

जाग्रदाद्यास्त्ववस्थासु या ज्ञप्तिर्निस्पृशं स्वयं ।
आभासतोप्यनुस्यूता ज्ञप्तिस्सा निर्मला स्वतः ॥ ३.८० ॥

ज्ञप्तिस्सा साक्षिणी नित्या तुर्या सर्वश्रुतीरिता ।
विषयज्ञप्तिसन्त्यागात् ज्ञायते विबुधैस्स्वतः ॥ ३.८१ ॥

ज्ञप्तिरेव परंब्रह्म ज्ञप्तिरेव परं पदम् ।
ज्ञप्तिरेव परो मोक्षो ज्ञप्तिरेव परं सुखम् ॥ ३.८२ ॥

ज्ञप्तिरेव पराचार्यो ज्ञप्तिरेव परामृतम् ।
ज्ञप्तिरेव परात्पूर्तिर्ज्ञप्तिरेव परागतिः ॥ ३.८३ ॥

तस्मात् ज्ञप्तिं समाश्रित्य विज्ञप्तिधिषणां त्यज ।
अज्ञप्तेर्दुःखहेतुत्वात्सुखार्थीज्ञप्तिमाश्रय ॥ ३.८४ ॥

अज्ञप्तिगोचरो जीवः कूटस्थो ज्ञप्तिगोचरः ।
हेयोपादेयता सिद्धा धर्मधर्मित्वतस्तयोः ॥ ३.८५ ॥

अहम्प्रत्ययशब्दाभ्यां विज्ञेयो जीवसंज्ञकः ।
अस्मत्प्रत्ययशब्दाभ्यां ज्ञेयो कूटस्थसंज्ञकः ॥ ३.८६ ॥

यदहं प्रत्ययी जीवस्तद्युष्मत्प्रत्ययी च सः ।
त्वमहं शब्दयोरैक्यातात्साक्षी प्रत्यगाह्वयः ॥ ३.८७ ॥

अस्मत्प्रत्ययिनं साक्षि चैतन्यात्मकमद्वयम् ।
कूटस्थं प्रत्यगात्मानं साक्षाद्विषयिणं परम् ॥ ३.८८ ॥

जहि ज्ञात्वा तदन्यं त्वमहम्प्रत्ययिनं बहिः ।
साक्ष्यं जीवं चिदाभासं पराञ्चं विषयं स्वतः ॥ ३.८९ ॥

दृग्दृश्यभूतयोरत्र जीवात्मप्रत्यगात्मनोः ।
विवेकेन परं सौख्यं निदाघ व्रज संततं ॥ ३.९० ॥

॥ इति श्री गुरुज्ञानवासिष्ठे तत्त्वनारायणे ज्ञानकांडस्य प्रथमपादे पंचमोऽध्यायः
एवं श्री ऋभुगीता तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥

॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥

पुनर्ज्ञानं प्रवक्ष्यामि जाग्रदादि विलक्षणम् । तुरीयब्रह्मरूपं तद्यद्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४.०१ ॥

ऊर्णनाभिर्यथातंतून् सृजते संहरत्यपि । जाग्रत्स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः ॥ ४.०२ ॥

नेत्रे जागरितं विद्यात्कंठे स्वप्नं समाविशेत् । सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ॥ ४.०३ ॥

यतो वचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह । आनंदमेतज्जीवस्य यज्ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ ४.०४ ॥

सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरेसर्पिरिवार्पितम् । आत्मविद्या तपोमूलं तद् ब्रह्मोपनिषत्पदम् ॥ ४.०५ ॥

श्री गुरुमूर्तिः ।

ऋभुणोक्तमिदं श्रुत्वा निदाघस्संशयाकुलः । पप्रच्छ सद्गुरुं शांतं सावधानेन चेतसा ॥ ४.०६ ॥

निदाघः ।

भगवन् भवता पूर्वं यतोवाच इति श्रुतेः । आनंदो ब्रह्मणः प्रोक्तो जीवस्यत्वधुनोच्यते ॥ ४.०७ ॥

आनंदमयसंज्ञस्य जीवस्योक्तश्च यद्यपि । श्रुतौ तथापि हेयात्वान्तदीयो भवेद्धि सः ॥ ४.०८ ॥

नावाङ्मनसगम्यत्वं जीवस्य खलु युज्यते । नानंदस्य च वेद्यत्ववचनाद् ब्रह्मणोहि तत् ॥ ४.०९ ॥

एवं पृष्टो मुनिश्रेष्ठो निदाघेन महात्मना । ऋभुः प्रोवाच सर्वज्ञो ब्रह्मन् सस्मितमादरात् ॥ ४.१० ॥

ब्रह्मोक्तं जीवशब्देन ह्यवाङ्मनसगोचरम् । मोक्षातीतदशायां यज्जीवस्तद् ब्रह्मतां व्रजेत् ॥ ४.११ ॥

पूर्वोत्तरविरोधो वा मद्वाक्येषु न तद्भवेत् । श्रुत्यर्थस्योपरोधो वा सम्यगालोच्य निश्चिनु ॥ ४.१२ ॥

उपसंक्रमितव्यो यदानन्दमय उच्यते । वेद्यत्वं तस्यचसिद्धं पुच्छस्याविषयत्वतः ॥ ४.१३ ॥

तस्मात्स्ययं सदापूर्णः पञ्चमस्य विकारिणः । आत्मस्थानीय आनन्द इह वेद्य इति स्थितिः ॥ ४.१४ ॥

भृगवे वरुणेनैवं तैत्तिरीयाभिधश्रुतौ । पञ्चमस्य विकारित्वं न प्रोक्तमितिचेच्छृणु ॥ ४.१५ ॥

मयट्प्रयोगाभावेन हेतुना निर्विकारता । न शंक्या पूर्वपर्यायेष्वन्नादिष्वप्यदर्शनात् ॥ ४.१६ ॥

अतस्स्पष्टं परंब्रह्म पञ्चमेनोपलक्षितं । निर्गुणं भृगवे पित्रा प्रोक्तमित्यवधारय ॥ ४.१७ ॥

प्राचुर्यार्थकतायां तु मयटो निर्विकारिणः । सच्चिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणो वेद्यता भवेत् ॥ ४.१८ ॥

शारीरत्वाभिधानेन पूर्वानन्दमयस्य तु । विकारित्वं पुनस्स्पष्टमुपसंक्रमणेन च ॥ ४.१९ ॥

नानुकर्षश्च पुच्छस्य पूर्वपूर्वस्य दृश्यते । उत्तरोत्तरकोशे प्राक्तत्तदात्मानुकर्षणात् ॥ ४.२० ॥

उपसंक्रमणं चोक्तं मयडन्तस्य केवलं । आनन्दस्य ततोन्यस्य न परात्मतया खलु ॥ ४.२१ ॥

ब्रह्मवित्परमाप्नोतीत्यादौ द्वैविध्यमीरितं । यत्तत्स्वरूपारूपाभ्यां ब्रह्मणोन्ते च निश्चिनु ॥ ४.२२ ॥

आत्मस्थानीयचिद्रूपानन्दब्रह्मविदोमुने । प्रारब्धान्ते पुच्छभूताऽरूपब्रह्मप्तिरिष्यते ॥ ४.२३ ॥

प्रतिष्ठाशब्दगम्यत्वात्सर्वशेषित्वतोऽपि च । शास्त्रस्यारूपवद् ब्रह्मप्राधान्यं यद्यपि स्थितं ॥ ४.२४ ॥

तथापिवेद्यताऽभावादरूपस्य मुमुक्षुभिः । आनन्दरूपवद् ब्रह्मप्राधान्यं मुख्यमिष्यते ॥ ४.२५ ॥

मोदप्रमोदयश्चैवं सति वेद्यत्वमापतेत् । इतिचेन्नैष दोषोस्ती तयोर्ब्रह्मांशता यतः ॥ ४.२६ ॥

ब्रह्मणस्स्वगते भेदे नित्यसिद्धे मुमुक्षुवः । उपेक्षितुं समर्थास्स्युर्निदाघ कथमत्र ते ॥ ४.२७ ॥

स्थूलार्थदर्शिनो ये वै शुष्काद्वैतसमाश्रयाः । तेषां सावयवत्वादि दोषस्स्फुरतु चेतसि ॥ ४.२८ ॥

न तावता त्रिपाच्युत्याद्यनुरोधेन निश्चितं । स्वभेदं विदुषां किञ्चिद्विद्यते मुक्तजन्मनां ॥ ४.२९ ॥

सूक्ष्मबुद्ध्या विचारे हि स्वात्मभेदः प्रकाशते । अत्यन्ताभेदवार्तायां पुच्छगायां फलं किमु ॥ ४.३० ॥

एते कोशा हि पञ्चैव तिस्रोऽवस्थास्समीरिताः । जाग्रदाद्याः क्रमेणैतद्भेदं च शृणु सादरं ॥ ४.३१ ॥

आद्या जागरिताऽवस्था द्वितीया स्वप्नसंज्ञिका । तृतीया सुप्तिरूपाऽन्या तुरीया चित्स्वभात्मिका ॥ ४.३२ ॥

आद्याभिमानी विश्वाख्यो द्वितीयस्तैजसस्स्मृतः । तृतीयः प्राज्ञ एतेभ्यो कूटस्थ इतरः प्रभुः ॥ ४.३३ ॥

बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्थितः ॥ ४.३४ ॥

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ४.३५ ॥

विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोध च ॥ ४.३६ ॥

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसं । आनन्दश्च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं निबोध च ॥ ४.३७ ॥

त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ४.३८ ॥

प्रभवस्सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः । सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंशून्पुरुषः पृथक् ॥ ४.३९ ॥

विभूतिं प्रसवन्त्यन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । स्वप्नमायास्वरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ ४.४० ॥

इच्छामात्रं प्रभोस्सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ ४.४१ ॥

भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमितिचापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥ ४.४२ ॥

आप्तकामस्य देवस्य तुर्यस्योक्तस्य सुव्रत । स्वरूपं प्रोच्यते सम्यङ्निदाघ शृणु तत्त्वतः ॥ ४.४३ ॥

नान्तःप्रज्ञं बहिःप्रज्ञं न प्रज्ञं नोभयात्मकम् । न प्रज्ञानघनं प्रज्ञं नाप्रज्ञं न च केवलम् ॥ ४.४४ ॥

इदन्त्ये नतर्ह्यामदृश्यं चप्यलक्षणम् । अचिन्त्याव्यवहार्यं चाव्यपदेशं पृथक्तया ॥ ४.४५ ॥

एकात्मप्रत्ययं सारं प्रपञ्चोपशमं शिवम् । शान्तं चतुर्थमद्वैतं मन्यन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४.४६ ॥

स आत्मा स हि विज्ञेयः सर्वैरपि मुमुक्षुभिः । तुर्यात्मज्ञानहीनानां न मुक्तिस्स्यात्कदाचन ॥ ४.४७ ॥

निवृत्तेस्सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । अद्वैतस्सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुस्सुतः ॥ ४.४८ ॥

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥ ४.४९ ॥

नात्मानं न परं चैव न सत्यं नापिचानृतम् । प्राज्ञः किञ्च न संवेत्ति तुर्यं तत्सर्वदृक्सदा ॥ ४.५० ॥

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । बीजनिद्रायुतः प्राज्ञस्सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ४.५१ ॥

स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ४.५२ ॥

अन्यथागृह्णतस्स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ४.५३ ॥

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमद्वैतमस्वप्नमनिद्रं बुध्यते तदा ॥ ४.५४ ॥

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ४.५५ ॥

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ ४.५६ ॥

निदाघः ।

भगवन् कथमद्वैतं ब्रह्मद्वैविध्यवादिनः । भवतोऽभिमतं तत्र संशयो मे भवत्यलम् ॥ ४.५७ ॥

ऋभुः ।

द्वैतप्रपञ्चशून्येऽस्मिन् निर्गुणे पूर्णचिद्घने । ब्रह्मण्यद्वैतसंसिद्धिर्ऋतो नान्यत्र सर्वथा ॥ ४.५८ ॥

अतस्स्वरूपारूपाभ्यां ब्रह्मद्वैविध्यवादिनः । ममैवाद्वैतवादित्वन्नारूपादद्वैतवादिनः ॥ ४.५९ ॥

द्वैताद्वैतोभयातीते व्यवहाराद्यगोचरे । नीरूपे ब्रह्मणि प्राज्ञाऽद्वैतवादः कथं भवेत् ॥ ४.६० ॥

द्वैताचिद्रूपकार्यस्याद्वैतचिद्रूपकारणात् । नीवृत्तिस्स्याद्यथादीपात्तमसो नत्वरूपतः ॥ ४.६१ ॥

अतो नाद्वैतसिद्धिस्स्यात्कथञ्चिदपि सत्तम । अरूपागोचरब्रह्मवादिनां तादृशे मते ॥ ४.६२ ॥

चिद्रूपब्रह्मतादात्म्यं जीवस्य हि विवक्षितम् । नारूपवाक्यदूरत्वात्तन्नाद्वैतमरूपिणाम् ॥ ४.६३ ॥

यद्यप्यरूपब्रह्मत्वं जीवस्यान्ते प्रसिध्यति । तथाप्यद्वैतितां वक्तुं न शक्यं द्वन्द्वहानितः ॥ ४.६४ ॥

वाच्यवाचकहीने च लक्ष्यलक्षणवर्जिते । कथमद्वैतशब्दोऽयं सावकाशो भवेन्मुने ॥ ४.६५ ॥

निदाघः ।

देवतापुरुषाद्यैर्हि वेदशब्दैस्समीर्यते । तस्योपनिषदत्वस्याव्यभिचारोऽस्वरूपिणः ॥ ४.६६ ॥

ततोऽस्य शब्दगम्यत्वात् प्रष्टव्यत्वं मया भवेत् । वाच्यत्वं च त्वयेत्यद्य मन्ये श्रीगुरुनायक ॥ ४.६७ ॥

ऋभुः ।

अरूपब्रह्मविषयाश्श्रुन्त्येव यद्यपि । तेनोपनिषदत्वं च कथञ्चित्तस्य सिध्यति ॥ ४.६८ ॥

तथापि प्रश्नयोग्यत्वं वाच्यत्वं वा न सिध्यति । रूढ्यर्थमात्रवत्त्वेनाल्लक्षकत्वादयोगतः ॥ ४.६९ ॥

योगार्धवृद्धिश्शब्दैर्वा लक्ष्यैर्वाचकैश्च वा । शिष्येभ्यः प्रोच्यते सत्यंवस्तु श्रीगुरुमूर्तिभिः ॥ ४.७० ॥

अरूपवस्तुनः प्रश्नः प्रतिषिद्धश्रुतौ यतः । याज्ञवल्क्येन गार्ग्या तन्नत्त्वं प्रष्टुमिहार्हसि ॥ ४.७१ ॥

तस्मात् तुरीयं सद् ब्रह्म योगवृत्त्यैव लक्षणैः । सच्चिदानन्दपूर्णैस्त्वं मदुक्तं विद्धि मुक्तये ॥ ४.७२ ॥

जाग्रत्यन्नमयं कोशं स्थूलदेहं च विद्धि वै । स्वप्ने प्रणमनोज्ञानमयास्सूक्ष्मवपुस्ततः ॥ ४.७३ ॥

सुषुप्तौ कारणं देहमानन्दमयकोशकं । तुरीये त्वशरीरं तच्चिद्रूपं कोशवर्जितं ॥ ४.७४ ॥

स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वं । स्त्यन्नपानादि विचित्रभोगैस्स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति ॥ ४.७५ ॥

स्वप्नेऽपि जीवस्सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोके । सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतस्सुखरूपमेति ॥ ४.७६ ॥

पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवस्स्वपितिप्रबुद्धः । पुरत्रये क्रीडति यस्तु जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रं ॥ ४.७७ ॥

आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मिन् लयं याति पुरत्रयं च । यत्सर्ववेदान्तरहस्यतत्त्वं यत्पूर्णचैतन्यनिजस्वरूपं ॥ ४.७८ ॥

एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथ्वी सर्वस्य धारिणी ॥ ४.७९ ॥

यत्परंब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥ ४.८० ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं यत्प्रकाशते । तद् ब्रह्माहमितिज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ४.८१ ॥

त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणस्साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ ४.८२ ॥

मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितं । मयि सर्वं लयं याति तद् ब्रह्माद्वयमस्म्यहं ॥ ४.८३ ॥

अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमिदं विचित्रं । पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥ ४.८४ ॥

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुस्सशृणोम्यकर्णः ।
अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाऽहं ॥ 4.85 ॥

वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेवचाहं ।
न पुण्यपापे मम नास्ति नाशो न जन्मदेहेन्द्रियबुद्धिरस्ति ॥ 4.86 ॥

न भूमिरापो मम वह्निरस्ति न चानिलोमेऽस्ति न चाम्बरं च ।
एवं विदित्वा परमार्थरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयं ॥ 4.87 ॥

अखण्डमाद्यन्तविहीनमेकं तेजोमयानन्दघनस्वरूपं ।
समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमार्थतत्त्वं ॥ 4.88 ॥

श्री गुरुमूर्तिः ।

एवं श्रुत्वा निदाघस्सु ऋभुवक्त्राद्यदार्थतः ।
ब्रह्मैवाहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्योऽभवद्विधे ॥ 4.89 ॥

यतस्त्वं च परात्मानं श्रुतवानसि मन्मुखात् ।
त्वं च धन्यः पुनः पृच्छ श्रोतव्यान्तरमस्तिचेत् ॥ 4.90 ॥

॥ इति श्री गुरुज्ञानवासिष्ठे तत्त्वनारायणे ज्ञानकाण्डस्य प्रथमपादे षष्ठोऽध्यायः एवं श्री ऋभुगीताख्योऽयं ग्रन्थस्समाप्तः ॥

॥ ॐ तत्सत् ॥