साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त है)।

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् . धार्तराष्ट्रहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेल्वानि सुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि ( २१० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साङ्ख्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्याभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गनतरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त/अस्पष्ट है)।

... यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, वनेहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यार्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायोक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर. । पश्य लुञ्च समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोऽहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमानिवर्त्तकस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् सविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राप्यमिलनेन आत्मा अन्यो वेति न विशेषोपपन्नम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतापर्यन्तम् । गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यभावतया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डववृद्धा हता अन्य- स्यापि यादृशंस्थानविभक्तिभेदंयुक्तनिमित्तेन भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलि दम्पतिति । अज्ञा स्त्री- ...केलिलक्षकम् । समालम्भादाच्छादितत्वात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियार्थ लम्पटस्य प्रियसन्दर्भं वर्णयता नृपेण तस्य प्रियचुम्बनप्रिया- सूचित् । विशेपेति । रूपलावण्यादिव्यञ्जनं विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः । १. 'शिखिनिम्' पाठः २. 'मन्मथमन्मथः' पाठः ३. 'सौगन्धिकान्ना' द्वापातः.

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्नं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु। कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा॥' दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत्। यथा तत्रैव—कर्णं प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं सप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा। जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रीय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्रेण यत्॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छाऽर्थान्वेषणं मता॥ १९०॥ यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारसिद्ध दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति।' सिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम्। यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः॥' सारूप्यमनुरूपस्य मारूप्यात्क्षोभवर्धनम्॥ १९१॥ अर्थापत्तिरिति॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम्। कथमन्धथेति। मया वक्तव्यम्। इति शेषः॥ स द्रोणः। सिन्धुराजं जयद्रथम्। एवं पुत्राभि- प्रायः। अन्यथा प्रकारान्तरेण। अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरेण द्रोणस्य पुत्राभिषेकाभिप्रायः प्रतीयते॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतावानिति मे अभ्यर्थनापरैः सविनयैः॥ अज्जा इति। 'आर्याः, अपि नाम सारसिद्धौ दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति'। इति संस्कृतम्॥ लोकसिद्धैः लोकख्यातनस्तुभिः। अर्थसाधनं पदार्थपरिचयः॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभिः प्रसिद्धार्थः पुरुूरवसः परिचयः॥ अनुरूपस्य सदृशस्य

1. स्तुतिवंशेति। स्तुतिप्रशंसा कीर्तनं विदन्ति ये तेषां सारथीनां कुले
2. अस्रेणेति। अस्रेण नयनजलेन॥ १ 'पतिर्वृतः' इत्यन्यत्र. २ 'अर्थेन च'

प्रतिज्ञाव्यवसायकः । यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः— अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य व. ॥' विसर्पो यत्समालब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ॥ यथा वेण्याम्— 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्—' इत्यादि ( ३१२ पृ. ) । कार्यदर्शनमुल्लेखः— यथा शाकुन्तले—राजानं प्रति 'तापसौ—समिदाहरणाय प्रस्थि- तावाम् । इह चासद्गुरो साधिदैवत इव शकुन्तलानुगतितीर्था- श्रमो दृश्यते । ने चेदन्य (था) कार्यातिपात, प्रविश्य गृह्यतामतिथि- कारः' इति । उत्तोजनमितीष्यते । स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २०५ ॥ यथा— 'इन्द्रजिच्छन्दीयोऽसि नासि वह्निदन्ति । पिण्डिकवत्साऽऽस्वादेन भुञ्जीत ... ॥'

३५० साहित्यदर्पणे यथा— 'प्राणप्रयाणदुःखार्त्त उक्तवानस्म्यनक्षरम् । तन्क्षमस्व विभो, किं न सुग्रीवन्ते समर्पितः ॥' अवधीरितकर्त्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये—'लक्ष्मणः—आर्य, समुद्राम्यर्थनप्र- वृत्तोऽसि । तत्किमेतत् ।' प्रवर्त्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्त्तनम् । यथा वेण्याम्—'राजा—कञ्चुकिन्, देवस्य देवकीनन्दन- मानादृत्तस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्तां तत्रोचिता- रम्भाः ।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्— यथा तत्रैव— 'देशे. सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिताः' इत्यादि । युक्तिरर्थावधारणम् ॥ २११ ॥ यथा तत्रैव— 'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तो- र्किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥' ॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अवज्ञातस्य प्रयोजनस्य अवधारणं कर्तव्यत्वनिश्चयः ॥ इतः समरात् । अन सम्---

1. देशे इति । पाठनस्तु—'अत्रादेव तथाविधः परिभवन्नातान्च केनापहः । दृप्त- बाहिनशस्त्ररस्तरगुरुश्यामानि मान्चन्ति मे यद्वामेण इत तदैव हरते क्रौ--- क्रोधन. ॥' इति ॥ १. 'उपचिता च

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ प्रहर्षः प्रेमदाधिक्यम्— यथा शाकुन्तले—‘राजा—तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं -मभिनन्दामि ।’ शिक्षा स्यादुपदेशनम् । यथा तत्रैव—‘सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदस- क्कारं अदिधिविसेसं उज्झिअ सच्छन्ददो गमनम् ।’ एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डुलिकाप्रवाहेण । एषु च केषांचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- विशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्तव्यत्वाद्विशेषोक्तिः । एतानि च— ‘पञ्चसंधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतमलंकारोपशोभितम् ॥ महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥ कर्तव्य एवेत्यर्थावधारणम् ॥ सहि इति । ‘सखि, न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्या- कृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्’ इति संस्कृतम् । अत्र शकु- न्तलां प्रति तस्या उपदेशोक्तिरियम् ॥ ननु भूषणादीनि यानि लक्षणान्युक्तानि तानि नाट्यभूषणहेतुरुपसामान्यधर्मयोगेन नाट्यालंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तदेषां भिन्नेनोपादानमनतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेणाह—एषां चेति । गड्डुलि- काप्रवाहेण गतानुगतिकन्यायेन । ननु भूषणस्य दयादय गुणेऽलंकारे च, शोभाया रूपे विशेषणरूपविशेषोत्पत्त्यारे, एवमन्येषादिनाट्यालंकाराणामपीरा- दलंकारेषु, एवं दृष्ट्यादीनां दृष्ट्यादिरूपेषु चान्तर्भावे सिद्धे पुनरुपादानमन्वर्थक- मित्यत आह—एषु चेति । लक्षणनाट्यलङ्कारेष्वित्यर्थः । एतानि लक्षणानि ‘नाटकेऽवश्यं कर्तव्यानि’ इत्यनेनान्वयः । भोगो भावविशेषानुभावो वा । रचनाया उदात्तत्वं विलासादियुक्तत्वम् । महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो

1. प्रमदेति । प्रमदन अन्यस्य सादृश्यं न सम्भाव्यते ॥ १ ‘युतम्’ इति क्वचित् पाठः । २ ‘महाभाग्यम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः । ३. ‘यत्नतः’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः । ४. ‘संस्कारम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।

The provided image is completely blank (empty/white) and does not contain any text. Please provide an image with visible text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३५३ अथ वीथी— वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥ २५३ ॥ सूचयेद् भूरि शृङ्गारं किंचिदन्यान् रसान् प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥ २५४ ॥ कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकीवृत्तिबहुलत्वम् । अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्घात्य(त)कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥ २५५ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृद्(मार्द)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोद्घात्य(त)कावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते । मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः । यथा विक्रमोर्वश्याम्—पत्थिसविद्वप्पच्चेटोरन्योन्यवचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७ ॥ यथा तत्रैव—'राजा— सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥ (नेपथ्ये तदेव प्रतिध्वन्यते ।) राजा—कथं दृष्टेत्याह ।' लक्षणं दर्शयति । इयं च रूपकप्रभेदान्तर्गता वीथ्याख्यानमिति । त्रयोदशा- ङ्गिका । एक एवेति शेषः । दृश्यकाव्यप्रपञ्चत्वाद् अभिनेयः । अर्थप्रकृतयः बीजादयः पञ्च । आसां चतस्रः पताकावर्जमित्यर्थ इति । पताकावर्जम् । अङ्गानि विशदयन्नाह । तानीति सूत्रोक्तोद्घात्यकादीनि । त्रिगतम्— त्रिगतमिति । 'श्रुतिसाम्यतः शब्दसाम्याद् ध्वनिसादृश्याच्चेत्यर्थः । द्वयोरर्थयोः प्रयोगात् । राजा पृच्छति । 'त्वया दृष्टेति पृष्टे 'दृष्टेति' पुनः प्रयुङ्क्ते इति भावः । १. दृष्टेति । अत्र च सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टेति वने पर्वतेन प्रतिध्वनि- रूपतया पुनः स एव श्लोकः पठितः । तेनात्र 'मया दृष्टेति' वदता प्रयोगात् त्रैविध्यं ज्ञेयम् ।

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्रितयविषयमेवेद’ दिति कश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणीद्द्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाद्धास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— ‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्— 'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्ष्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । ‘तया विरहिता नया स्या' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह-नटादीति । आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह-प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणीद्द्दीपनं जतुगृहदाहकः । अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या उत्तरीयस्योपरिवस्त्रस्य व्यपने पटुः । प्रां भवान् । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह-वाक्केलिरिति । द्वे वा त्रीणि वा प्रत्युक्तयस्तथा । गतागतप्रत्यागतानामित्यर्थस्य प्रत्ययनात् । अनेकेषां प्रश्नाना- मेकमुत्तरमिति वाक्केलिनिरुक्तिरित्यन्ये ॥ अधिमलमाह-अन्योन्येति । पर-

1. प्रतिरिति पाठान्तरम् ॥ 2. 'कथयत द्रष्टुं तमायातावेव' इति वेणीसं० पाठः
2. 'द्वित्रिभिः पदैरुक्तिः' इति पाठान्तरम् ॥

The provided image is completely blank (solid white) and contains no text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेके' इति केचित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः । अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । 'तया विरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति । आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियसूर्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृहदाहकः अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या केशोत्तरीययोराकर्षरो पटुः । नौ भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे वा तिस्रो प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समाप्तप्रश्नानामन्तरत्वादन उपलक्ष्याभावः । इत्येकमुत्तरं दमुत्तममिति वाक्केलिरित्यावृत्त्यन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । अन्य १. द्वित्रितीति । तथा चाह दशरूपककार—'द्वित्रिमान्प्रत्युक्तेर्वाक्यकेलिः' इति । नटादित्रिनटानां यः पूर्वस्मे नटिपने ॥' इति ॥

यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः— (अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरपसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—'राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥' अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे संबन्धे संबद्धम् । व्याख्यानं स्वगोक्तस्यान्यथावत्स्यन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—'सीता—जाद, णाह क्खु उअज्झाएण गन्तव्वं, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- द्वाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम् । सीता—जाद, मो क्खु तुह्माणं पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—(साशङ्कम्।) मा अण्णधा संकहम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।' दित्यनेन पाण्ड्यादिशब्देनोक्तिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसंबन्धि प्रस्तुतसंबद्धपदम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ संबन्धे प्रकृते । अन्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । सरसत्वेऽथ 'दाक्षाय्य' इति शेषः । जाद इति । 'पुत्र, स्वयं राज उपध्यायेन गन्तव्यम्, तदा स राजा विनयेन प्रणयि- तव्यः ।' (इति संस्कृतम् ।) 'पुत्र, न खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् । 'मा अन्यथा शङ्किष्ठाः । न खलु युष्माकम्, सकलस्य एव पृथिव्या इति ।' इति संस्कृतम् । यत्र दीक्षया दृष्योऽस्मिन् मौञ्जी इत्यभिधीयते पदत्रयम् । 'विनय' १. आपातिकमिति । शङ्खुकस्तु—'हेतोस्तदस्य यत्तु स्याच्छीघ्रमर्थान्तरस्य सद्भिः सूरिभिस्तद्गण्डमुच्यते।' इति । साहि० ३१

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्नितयविषयमेवैतत्’ इति केञ्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणाद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥ अन्ये त्वाहुर्र्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोषकृत् । वाकेलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— ‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥’ केचित्—‘प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाकेलिः’ इत्याहुः। अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । ‘त्वया विरहिता मया दृष्टा’ इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति’ आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणाद्दीपनः अनुजशतस्य अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्याः केशोत्तरीययोगपद्ये पटुः । अत्रे भवाव । ‘आवाम्’ इति शेषः ॥ वाकेलिमाह—वाकेलिरिति । द्वे वा तिस्रो प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समानप्रत्ययानाममित्यत्रादत्र डप्रत्ययाभावः । अनेकस्येत्यर्थः म्युनगमिति वाकेलित्याहुर्गलन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति ।...

1. द्वित्रीति । तथा चाह दशरूपककार—‘द्युतिमापन्नादेकस्यैवार्थवचन... ण्ड द्वित्रिवादाः पूर्वंरङ्गे नविध्यन्ते ॥’ इति ॥

षष्ठः परिच्छेदः । ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्—‘वज्रनाभः— ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितेरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥’ गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—‘राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥’ अनन्तरम् ‘(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—’ इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थं वचनमूरुभङ्गार्थे सबन्धे सबद्धम् । व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—‘सीता—जाद, कालं क्खु उअज्झाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- दाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, सो क्खु तुह्माणं पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( साशङ्कम् । ) ना अप्पधा सक्कइम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुहवीएत्ति ।’ पिशितेन दानवातिशयेनेति ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसम्बन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ सम्बन्धे प्रस्तुते ॥ अवस्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वरसोक्तस्य ‘अवश्यम्’ इति शेषः ॥ जाद इति । ‘पुत्र, काल एव उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तत्र स राजा विनयेन प्रणयि- तव्यः’ ( इति संस्कृतम् । ) ‘पुत्र, स खलु युष्माकं पिता ।’ इति संस्कृतम् । ‘ना अन्यथा शक्यम् । न खलु युष्माकम् । सकलस्य एव पृथिव्या इति ।’ इति संस्कृतम् । अत्र सीतया युष्मच्छब्दोक्तः श्रीराम इत्यभिप्रायेणेदं वचनम् । ‘वत्सर-’

1. आख्यानमिति । प्रस्तुतार्थं ह—रहोनावुञ्च्य पवनदुर्गोऽनुषङ्ग प्रवृत्ते- इति मम तोरुन्तवाप्यन ।’ इति । साहि० ३१

The provided image is completely blank (white) and does not contain any text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३७९ कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति बध्यते । आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित् ॥ ३३५ ॥ अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम् । यथा—हर्षचरितादिः । 'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात् ।' इति दण्डाचार्यव- चनात्केचित् 'आख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तम्। आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः । यदुक्तं दण्डिनैव— 'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः ।' इति । एषामुदाहरणम्—पञ्चतन्त्रादि । अथ गद्यपद्यमयानि— गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३३६ ॥ यथा—देशराजचरितम् । गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते । यथा—बिरुदमणिमाला । करम्भकं तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम् ॥ ३३७ ॥ यथा मम—प्रौढगणपतिप्रशस्तिरत्नावली । च्छित्तिम् ॥ दण्डाचार्यवचनादिति हेतुः 'तदयुक्तम्' इत्यत्रान्वेति । एषा- मस्य विवरणम् ॥ गद्यपद्यानीति गद्यपद्यमयानीत्यर्थः । भेदाः अन्तरम- भिधेयाः । उद्देशक्रमाद्बिरुदं लक्षयितुं गद्यपद्यमयीत्याह । तथा च केवलपद्यनि- र्भितम्, न तु गद्यनिर्मितमपि ॥ इति दर्पणरसास्वादसंज्ञिकायां साहित्यदर्पणटीकायां षष्ठः परिच्छेदः ।

1. चण्डीदासेनेति । साम्प्रतिकैर्निरूप्यते
2. दृष्टेनेति । दृश्यते चेदमपरत्राप्यनुभूयत एवेत्यर्थः । मन्त्रादीनां तु काव्यादि- व्यतिरिक्तत्वेनैवाकाव्यत्वं साधूक्तम् । अत एवेतिहासपुराणादौ काव्यशब्दानु- पपत्तिरिति ।
3. यथेति । दृश्यते चेदमपरत्रापि

३८० साहित्यदर्पणे अस्यार्थः प्रागेव स्फुटीकृतः । तद्विशेषानाह— ते पुनः पञ्चधा मताः । पदे तदंशे वाक्येऽर्थे संभवन्ति रसेऽपि यत् ॥ १ ॥ स्पष्टम् । तत्र दुःश्रवत्रिविधाश्लीलाऽनुचितार्थाप्रयुक्ताः । ग्राम्याप्रतीतसंदिग्धनेयार्थानिहतार्थताः ॥ २ ॥ अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता । अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥ ३ ॥ दोषाः केचिद्भवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे । निरर्थकाममर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥ ४ ॥ परुषवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वम् । यथा— 'कार्तान्त्ये यातु तन्वङ्गी कदानङ्गमवंवदा ॥' अस्यार्थ इति । प्रागेव प्रथमपरिच्छेदे एव । श्रुतिदुष्टादेः शब्दार्थोभयधर्मत्वेऽपि रसापकर्षत्वमिति नाव्याप्तिरिति भावः ॥ तद्विशेषान् दोषविभागान् । ते दोषाः तदंशे पदांशे ॥ दोषविशेषान्निर्दिशति—दुःश्रव इति । अयं भावप्रत्ययेन निर्देशः । दुःश्रवत्रिविधाश्लीलेति समस्तपाठे भावप्रत्ययस्य सर्वत्रान्वयात् पृथग्दोषेषु ॥ उद्देशक्रमेण दुःश्रवत्वादिलक्षणं सोदाहरणमाह—परुषेति । केषां- चित्स्पष्टत्वाद्बुदाहरणस्यैव दर्शनम् । 'श्रुतिपतितमात्रं यद्वैषम्यमवदति तत्तद् दुःश्रवं सर्वथा हेयमिति प्रथमं तदुपन्यासः' इत्यन्ये । परुषवर्णता वर्णानां पारुष्यं पुनरुपरिष्टा- र्गोर्भाविष्यति । श्रोतॄणां श्रोत्रावच्छेदेन दुःखजनकत्वं श्रुतिदुःखावहम् । श्रुति- रित महद् यावद् श्रुतिदुःखावहम्, तत्त्वं वा । कार्तान्त्यमिति । अत्र तस्य रेफयोर्योर्गेन पारुष्यम् । तत्प्रयुक्तं पदस्य दुःश्रवत्वं साश्रयपदमपनीयमाने प्र- मत्तस्य शृङ्गारमयस्य प्रकर्षप्रतीतिं प्रतिबध्नाति । इदमेव 'श्रुतिकटु' इत्यभिधीयते नन्वेतनपदानपारुष्यमेव न तु पदपारुष्यमिति चेन् । न । यावद्वटपटशिरोमणिका-

1. कार्तान्त्यमिति । 'अनङ्गमङ्गद्गृहापाङ्गभङ्गिरङ्गिभिः । आलिङ्गितः स दयितां कार्तान्त्यं लभते कदा ॥' इति प्रकाशोदाहरणानुरूपम् ॥ १. 'भवन्' घ-पुस्तके नास्ति. २. 'प्राप्यः क. ३. 'दारम्' ङ-सु-ग-प.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ अश्लीलत्वं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्त्रिविधम् । क्रमेणोदाहरणम्— 'दसारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥' 'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥' अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्लीलाः । 'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ॥ अत्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् । पारम्पर्यप्रयुक्तवाच्येषु धवलवतदघटकद्वित्रादिवर्णपारम्पर्यप्रयुक्तपदेषु भयतन्य नी- वारात् । असंख्यार्थान्तरव्यञ्जकमश्लीलं तस्य भावनता । पदगतश्लीलत्वं तु असमर्थस्मृतिहेतुत्वमेव । जुगुप्सा घृणा । अमङ्गलममङ्गलशङ्का । व्यञ्ज- कमिह जनकत्वमेव ॥ अत्रेति । सैन्ये प्रयुक्त साधनशब्दो मेढ्रव्यञ्जनतया श्रोतुर्लज्जाजननेन राजविषयरतिभावस्य, समीरणे प्रयुक्तो वायुशब्दः पशुपानुप- ङ्गकतया श्रोतुर्जुगुप्साजननेन, अदर्शने प्रयुक्तो विनाशशब्दश्च मृत्युव्यञ्जनतया अमङ्गलशङ्काजननेन, शृङ्गारस्य प्रकर्षप्रतिबन्धक ॥ अनुचितार्थत्वं ह्यतिदा- र्ढ्यार्थदोषप्रतिपादकत्वेन, ह्यतिदार्ढ्यासम्भवेन, ह्यतिदार्ढ्यानर्थक्येन । तत्रोदाहर— शूरा इति । पशुभूताश्चेत्यस्वरूपा । अत्र वाच्यार्थस्य शूरस्य व्यङ्ग्यो दोष । १. अश्लीलममिति । व्रीडा लज्जाप्रदार्थोपस्थित्यादि नास्तीति । 'उभयोद्भयम्...' इति च । तद्भिन्नम् । दर्शितोदाहरणे यत् ॥ २. अत्रेति । 'साधन'पद का धोती/उपस्थीति दूषण स्वीकार्य्यम् । हे राजनू! त्रिप- क्षिणां तुभ्यम् यत् सैन्यं तदप्युत्कृष्टं यद् द्विषतामथ प्रतिभटवर्गाणां जयसिद्धये न हेतुः सुतरां सैन्यविशेषतः सिद्धम् । अतः 'साधन' शब्दस्य यत् सैन्यपरकत्वेऽप्युक्तं तस्य यदि लिङ्गार्थकत्वेनापि विपरिणामः स्यात् । तथा'तन्वि—तव वायुः'इत्यादावपि वायुपदस्य वाते प्रयुक्तस्यापि गुदजवातेऽर्थे पर्यवसानं स्याद् इति । 'सुतरां पृष्ठाभिघातकेन स्पर्शेन यः समीरः प्रससार' स चेदपशब्दाद् अमङ्गलं स्यात् । 'विनाश'शब्दाद् अप- मृत्युप्रतीतिरपि सम्भवति तस्माद् दुष्टमेवेत्याहुः एतेषां शब्दानां वाचकत्वे सत्यपि यन्म- लिनोऽर्थो बोध्यते तदेव दूषणम् । अतो जुगुप्साव्यञ्जकम् इति चेद् व्रीडा-व्यञ्जकत्व- दर्शनाद् अमङ्गलव्यञ्जकत्वं स्यात् । ३. पशुपदमिति । 'पशुभूता' इति शब्देन यद्भवत्सु भीतिर् उत्पन्ना साऽप- राधाय, पराक्रमाय न सम्पत्स्यते इत्यर्थः । 'पशुभूताः शूरा अमरतां यान्ति' इति श्लोकार्थे भीतौ सत्यामपि अमरत्वम् उपदिश्यते न तु शूरत्वम् अतोऽनुचितार्थत्वम् । यतो हि अमरत्वस्यावश्यम्भावेऽपि भीतत्वे सति शूरत्वं न सम्भवतीत्यतोऽनुचितत्वं पशुपदे दोषः ।