साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and does not contain any text to transcribe.

The provided image is completely blank/empty; there is no text present to transcribe.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १९९

उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र संचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्शयते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति वृत्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नरूपानुभावमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामनौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- समुदायरूपत्वाभावे । एकदेशयोगित्वं यत्किंचिल्लक्षणसंबन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । अथाग्रे 'दक्षिणाद्याश्च नायका' इत्युक्तम् (१९९ पृ.) तत्र पदलक्षणे (९७ पृ.) 'कुलीन' इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । 'शीलवान्' इत्यनेन सद्‌वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । 'नायकास्यान्यपूर्वापि रत्या- समावैर्युक्ता (१०७ पृ.) इत्यनेन नायिकायाश्च सद्‌वृत्तत्वं लभ्यते । नायकस्य विधि- दृगोधिक्ताऽने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्‌वृत्तत्वं न भवतीति तद्विरुद्धत्वात्क- स्य तयोरनादरभावाचे तेरनौचित्यम् । निषिद्धेनेति उक्तं शृङ्गारतिलके— 'सेदन्निभिरद्विजराजहीनवर्णाभिगम्य प्रमदा न गम्या । व्यप्रान्धः प्रव्रजित चिकित्सिताद्यै धर्मार्थकामोनभवैः ॥' इति । एवं योषितामपि सदन्त्याडय पुरुषा निषिद्धा । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्याडिपूज्यो बोध्यः । उपनायकसंस्थामित्यत्र संबन्ध्याद्यन्यतम उपनायको बोध्यः । अन्यत्र 'बहुनाय- कविषयायाम्' इति 'प्रतिनायकनिष्ठत्वे' इत्यन्योरुदाहरणं व्यर्थं स्यात् । बहुनाय-

२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा— 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय- न्‍नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रवृत्तोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा— अशक्नुवन्सोढमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तावूदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यतः कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दृप्तः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनले' इति रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वकीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽंसास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य रौत्त्यर्थे । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञः पश्य । कौशिक उल्लूकः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति ॥ भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां ग्रहणम् । यथा—'नैवामुयाकरमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्योनतगतिमित्र...

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिकालप्रविष्ट एव । उत्तर उत्पत्तिः । मदिराद्युत्थानविभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः समानाधिकरणम्, ... एकदेशवृत्तिरेकविशिष्टेऽन्यविशिष्टत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामुदयादीनां वा संप्लवः व्यामिश्रत्वम् । एकत्रान्यवृत्तिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । औत्सुक्य- द्वाधहर्षः ॥
2. रक्तेति । कौरवेषु कर्णं सूतपुत्रं प्रत्यपगतभीः सन् क्रीता 'अग्नि' इति शेषः । तत्र तदनु प्रवृत्तोऽर्जुनोऽपराधे इति भीतिं प्रवृत्तान् निवारयति । तथा यतः दैवं हरिं पश्यतः—निरीक्षेण पश्यति । अत्र नीचादिरेव मैत्री कृतं दैवेन देवं हरिं, व्योम्नि स्थिते हरौ न प्रतिभूपानं कृतम् । पूर्वमपि तथा सन्न रथोद्धृतैर्महदौर्बल्यं युधिष्ठिरः, न तस्य स्वपित्रे भ्रात्रे अनुज्ञाते हेतूः प्रवृत्तः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि चानादरम् । रौद्ररस- व्यक्तिनिमित्तत्वादननुगुणत्वाविशेषादाभास भावः, तथाहि रौद्रस्याभासोऽयम् ।

तृतीयः परिच्छेदः । २०३ क्रमेण यथा— 'सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे 'तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥' अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याख्यसंचारिभावस्य शमः । चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसादपराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । व्रजति रमणे निःश्वस्योच्चैः मनस्वितहन्तया

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेकार्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेषा- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमित- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादिरूपे मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति । जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । अर्थ मुख्यातावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यातावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वं बाधनञ्च विशेष्यान्त- रत्वेन बोध इत्येवमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुदृग्हरिणदृक् । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्यं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यर्हत्वमवगन्तव्यम् । आदिना वृत्तत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादित्या- ग्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषपर्यवसाय निर्वाक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय श्वेति । व्यङ्गो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वथैव मुख्यार्थेनाभेदं नयत्येव । एवं च कदलीतिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजगण्डोऽतिकर्कश इति हेतोस्तदृक्- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कदर- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापकृष्टमिति सुतरां भुवनत्रितये दृशं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः ।

1. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोपिति उद्यतावच्छेदके संक्रमितत्वात्तद्देशीयं वाच्यं यत्र तादृशः ॥
2. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न चेत्यादि तद्वेदान्त्वप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ।

• १. 'अर्थान्तरं प्रकृते' 'अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ' इत्याह पदो मन्दबुद्धेर्नहि.

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा- निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्यत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावभावा- न्नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा- भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ सर्वथेति । मुख्यादानुद्देश्येन त्यागो नतु दृश्यस्य, एव दूरोक्तिः स्यात् । अर्थान्तरे शब्दादेभिः परिणमति लक्षण्या वर्तते । अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सर्वथा बाधत्वात् ॥ निःश्वासान्ध इति । निःश्वासेनाऽप्रकाश... रूपेत्यर्थः । मुख्यार्थे गृहीतस्य प्रकारस्यापचन्दनादि० । एवं सकलकान्ता०

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेष- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । स्व- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावस्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहि ' इत्यमरः । चमूरुमृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्य पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदलाङ्गत्वमवगन्तव्यम् । आदिना ह्रस्वत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादिव्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्याभेद एवान्वयः। एवं च कदल्यातिशीता करभोऽतिह्रस्व करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरू- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापहृतमिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रमितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्येत्यार्थो ।' इत्यन्तं पाठो ग-पुस्तके नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा— ^१निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभा- वान्नान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव तद- वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विधि- अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुलटा- गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यहं पुष्पावचयेन कृतसकेतभङ्गं स्वप्रेरितदुर्दुरो- द्वेवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी। यो दिनान्तरे लामुद्धेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः। अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते ॥ प्रथममिति। पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्ग्यो यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावातुभावव्यभिचारिषु सहृदयधुरीणै- १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग. २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि- 'द्विविध' इत्यन्तः पाठो नास्ति

इस पृष्ठ पर मुख्य पाठ्य सामग्री उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है/पाठ कटा हुआ है)।

ऊपर दाहिने कोने में केवल अत्यंत अस्पष्ट/कटा हुआ अंश दिखाई दे रहा है:

...

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववे निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैवा- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विपर्ययो ऽवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरोभा- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना सिंहिनेन ॥' इति सम्बद्धम् । आश्रमस्थायि कुतो गोदावरीकुञ्जन्ते सङ्केतस्थाने प्रच्छन्नपुंश्चावचनेन कृतसङ्केतभङ्गे स्वप्रेरितदुष्ट- द्वेपेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे तामुद्धरयति स वा गोदावरीतीरकुञ्जवासिना हन्यतामिति सा- द्वन्वयः । प्रकृते ता पर्यापर्याभूतसङ्गीकार । उत्पत्स्यमानौ नान्यथा- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरो नात्र लक्षणातूलध्वनेरवसरो नाम्नाऽर्थः । ध्वनित्वमितिामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसानतया ख्यातिस्त्वन्वयबोधः । ख्यातम्यान्वयबोधस्य वैधुर्य्य बाधनं वाधोदयादिपर्यन्तवैयर्थ्यावसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनि- रभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्यस्यान्तरप्रवेश- श्चे । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतस्य चोद्ध्यार्थं लक्षणानुपपत्तेः ॥ प्रथममिति पश्चादन्यतरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । क्रम-

1. असंलक्ष्येति । व्यङ्ग्य न व्यङ्ग्यत्वेन इव बोधानन्तरं यथा हेतुहेतुम- द्भावतस्तः । मुष्टे प्रहारेण तीक्ष्णप्रहारेण विन्ध्यो मूलं भवति तद्विधं सहभाव-

१. '-प्रयुक्ततया' ग. २. 'विपरीतरूपावसर' इति ग. ३. समुद्रोद्धता' इति ग. '४. 'व्यङ्ग्यस्य प्रद्योत' इति ग.

चतुर्थः परिच्छेदः । १११ तत्राद्यो रसभावादिर्नैकः पद्येऽत्र गण्यते । एकोऽपि भेदानन्त्यादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च यत् ॥ ४ । उक्तस्वरूपो भावादिरसप्रभृत्यनन्तः । तथा हि रत्यादिर्- भावादीनां विभावानुभावव्यभिचारिभेदेन, स्थायिभावानां प्रत्येकमवान्तरभेदेन, विभावानुभावादीनामपि वक्ष्यमाणलक्षणत्वात्तद्रूपतापादन- श्चापि — प्रत्येकमवान्तरभेदाद्देशकालाद्यवस्था- गुणानुकूलत्वादिभेदात्प्रत्येकं रसो भवतीति . गणना कृतेषाम् ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/ब्लैंक है)।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload an image with visible text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image is completely blank and does not contain any text.

प्रस्तुत छवि पूर्णतः रिक्त (सफ़ेद/खाली) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।