साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ६१ विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते । तत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेष । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग- पार्थिवानां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ- वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र- विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका- कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित- महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य 'सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा- द्विष्टन् । 'तत्र नियुक्त-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एषा उपाधी राजतरङ्गिण्यादौ सुप्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्केत्यपरे । ननु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु सद्य (सद्योध्या) प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्- व्यञ्जकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु ह्यास्तिकादिप्रदर्शनाथम् । काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...सङ्गीतविद्याविद्याधर कलाविदामलतीमधुकर-विविध- विद्यार्णवकर्णधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते—(१) राघवविलास महाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पण. । एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणेतो ज्ञायते । तत्र— 'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोक्तौ विशेषतः । महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥ हीनेष्वपि विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता । प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥ चण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।' इत्युक्तस्य अनन्तदासस्य रीत्या भाषादर्पणनामकग्रन्थे । प्रशस्ति- रत्नावल्याः षोडशभाषाप्रकाराणाम् उक्तत्वाद् इति मूलग्रन्थेऽभिप्रायः । विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां कविराजसम्बन्धः स्पष्ट एव । यिच । "कुरङ्गचिह्नं" इति पद्येनोर्वशीवेधे इति ग्रन्थद्वयरचयितुरनन्तदासस्य काव्यदर्पणे 'वैदर्भीयं रुचि'युक्तं इति पाठः । अत्र विन्दु-पदं चन्द्रशेखरस्यात्मजत्वेनैवापवरितम्, स्वसन्तानपरतया 'कुवलयाश्वदलं' इत्यादि इति नैषधम् उपश्लोकेनिसंस्मृत्य पद्यं स्मरतः । आत्मेव वैदग्ध्यमधिकन्तु विश्वनाथस्येत्याशयेनकाव्यदर्पणे कृतोऽयं द्र० सं० ६

७० साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि 'सप्ताश्विवेदसङ्ख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु— 'भासो रामिल-सोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि- र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः। दण्डी वाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥' इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी । अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति नाम्ना चतुर्थ्याश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्श वैदर्भीरीतेर्भृशं प्राशस्त्याद् विदर्भजनपदस्थं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ— 'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥' इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविलोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयकर्तृत्वं सुव्यक्तम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः क इति गवेषणायाम्—‘छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शवचनात्, ‘छन्दोविचितिरिव मालिनीसनाथा' इति सौबन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो- विचितिग्रन्थविशेष' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचितिरेव द्वैवेति । केचित्पुनश्छन्दोविचितिशब्दं यौगिकं मन्यन्ते । तथाच विचितिः प्रसार इति मन्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणं तु दण्डिनो न तु दण्ड्येति । दण्डिनः समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्रटाच्च सूच्यते ॥ धनिकः । ... दशरूपावलोकस्यापि रचयिता, दशरूपस्य तु विष्णुतनुजन्मना धनञ्ज- येन कृतत्वादिति तदुभयकर्तृकत्वाद् ग्रन्थयोः । अतएव — ... ... । ... राजदेवो ... ... । हम्मीर... मु १२९७ ... ... ।

विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥' इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्जभूमृतः सभानानाख्यत् । न च ऽयं ९९४ ख्रिस्ताब्दे आसीदिति सुभाषितावलिदोहतो ज्ञायते । अयमेव कालो धनिकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति दशरूपालो- क्तो व्यज्यम् ॥ नखकुट्टः । कोऽयं कश्चैतन्निर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य षष्ठपरिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिरत्नप- ङ्कारचायता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु पुरुषोत्तम इति । परन्त्वाद्यस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते । तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे 'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येतद् दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यादिना रसगङ्गाधरे ईश्वरपथापरनाम्नः कस्याञ्चदस्य दाम्पत्यमन्त्रग्रन्थस्य पुरुषोत्तमनाम्ना ग्रन्थकृत ऐतिह्यविज्ञानानुसारेण नि- ष्पादनीयाः ॥ भरतः । एतदुपज्ञमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वित्रिचुलुकं वृत्तिकारैर्भट्टा- याभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताद्युल्लेखितैः श्लोकेभ्यो ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुश्रुतैर्गृह्यते । भरतस्य सादिशरा पश्चाद्वर्ती भवेत् । यतश्च हरिवंशग्रन्थादौ महानाटका- वगतास्तथाऽपि दृश्यन्ते । भरतप्रणीतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव- भारतीति व्याख्यानग्रन्थ एवाभिनवगुप्ताचार्येण विरचितः ॥ भर्तृहरिः । भर्तृहरिहरि-शतकत्रयप्रणेता एव ज्ञेयो महाभाष्यप्रदीप (वाक्यपदीय)- स्यापि सुप्रसिद्धत्वान्नानुसन्धेय इति तु केचिदाहुः । तथापि प्राच्यैरित्थमेव प्र- पन्नं दृश्यते । तन्मतेऽपि प्रतिभासमानः पक्षो न सङ्गतः । यन्महाभाष्यप्रदीप- पदीययोर्भेदोऽपि प्रतिभासते बहुभिर्हेतुभिर्विकसितत्वात्, पूर्वग्रन्थेऽपि प्राची- नैरेवं दर्शितत्वात्, ग्रन्थादिदर्शनेऽपि - वाक्यपदीयनिबन्धने ... भर्तृहरि- राजस्य । महाभाष्यटीकायां भर्तृहरिप्रणीतायां पदप्रत्यये .... इत्याद्यभिनवे- न विरचितेऽपि नाट्यशास्त्रटीकायाम् । वाक्यपदीयग्रन्थे महाभाष्ये टीकायां च दृश्य- न्त्येव । 'विद्युद्विलास-' (२।१०८) इत्यादिश्लोकस्तु महाभारतान्तः-

व्याख्यातारं। तत्र हेतवश्च हन्त गवेषणीयाः । ज्ञातहानि तु सपरपयोपहिनि- नीति ग्रन्थान्तरमद्याः सेठगन्धने । दुःशीलिगानमानेन भर्तृहरिणा राज्यलक्ष्मीं वहाय वैराग्यमाश्रितमिति निगद्य प्रसिद्ध । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जन, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च॥" इति तदीय पद्य चित्रम् । वृद्ध-राजो गङ्गाम्, गङ्गा तुरङ्गाले, तुरङ्गालस्य अन्यताऽनु- गमयनीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिर्हरिहरेशाव्यायविरचितस्य भर्तृहरिनिर्वेद- स्यनाटकस्य कथानयको विभाव्यते । तत्र राज्ञो भानुमती विशुद्धचरितैव, नवरु किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहण चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसदर्भ रचयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगर्या नाथो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १००८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनन दानपत्राद्व्यक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारान्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणा वस्तुत कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेषुदृशा लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदा । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञा शब्दालङ्कारा, तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्कारा , चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवे- चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिश्रित । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणामा- वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यसामा- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीया । एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्र वेन व्यरदिष्टम् । एतस्य प्रारम्भममासौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदिय कृतिः कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । .. तद्दानपत्रस्यापेक्षितोऽशोडयम्— ...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३ नपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्व्वणि कतिपतरहलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लोवप्रतिबद्धवीदावाडिविनि- र्गतायष्टषट्कर्मरताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कवर्णवक्षितिसमकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्व्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्फल बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ........ ......... इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्त्तयो विलोप्याः ॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादाते महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ (इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४) महिमा । इयानपरस्य धीमद्भिः राजानकमहिमानमपि सोऽन्ववदत् अभिनवगुप्त- पादान् त्रिविधदोषरहितं धर्मवरदहस्तपादं रञ्जयताम् पूर्वोक्तः, अर्थात् तिनके कालान्तरमे काश्मीरमे बभूव । एतेन महामतिना पुरन्दरस्य पण्डितभ्रा- तृस्य (पण्डितोपस्य) शिष्यतेन शिष्याभ्यामन्यो व्यतिरिरी इति वदति । यद्गोवर्धनवल्लभस्तु कवि-पण्डितपुराणनिः श्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य चतुर्थे परिच्छेदे— 'दोषं व्यतिविभेदेऽमुं शितोऽशदिलोचने । काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽदृतः ।' इत्यवोचत् । अस्मन्मिश्रदेवैश्चोक्तम्—अयं दशमेऽह्नि विमर्शेऽपि परा मुनिनरोऽतिमुग्धोऽभूत् ऋषि देवेन्द्रपदे संहर्षोत्सुकः । नलिनिन्थ्यादि- १. संवत् नव-पञ्चसप्तत्युत्तरसहस्रसंवत्सरे कार्त्तिके प्रतिपदि...

The provided image is completely blank/empty and contains no text to transcribe.

भूमिका । ७२ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरांश्चप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि- ततृतीयायां खावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्। प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय चेलवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतराधासुरसद्भवर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कार्णवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा तथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यफलं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- मनुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... इति कमलदलाम्बुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति । संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादापको महाक्ष० । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इण्डियन एण्टिक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । स्यान्मतिश्चेद् भीमस्तद् राजन्यप्रतिभाऽसौ विस्फुरन्ती अभिनन्दनीय- पताका विविद्योतरतिस्म इतिचेन्नरदेवप्रसाद राघवद्यात् पूर्वोक्तम्, यतोऽयं तिले कदरप्रभवे संकीर्णे मनुष्यः । एवं मननधिया राजप्रसादमधिगन्तु- मस्य (अप्पादीक्षितस्य) दिक्सौविद्यं विरचितवान्दण्डी कविपण्डितोऽभ्यर्हः । यतोऽनन्तरमभूद् यत्कविपण्डितसभ्याः परित्यागार्थः रघुनाथाभ्युदयम् इत्युचे प्रणीतौ— 'दोषं नापि विनिन्द्येऽमुं पण्डितोऽप्यभितोऽवने । राज्यमीनांक्षिषु प्राक्तनीनां महिम्नाऽऽह्वयन् ।' इत्यन्यत्र । स खल्विह वेङ्कटेशौ-सर्वविद्याधरनृसिंहमखी विरचितवि- यशोभूषणटीका युद्धकाण्डे नास्ति अतो द्रष्टव्यं टीकासर्वस्वम् । —टीकातिहासश्चित्

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र तेन ततः पूर्वं यैः कृतं तद्व्याख्यानं तु मत्प्रणीतवै- र्नीति प्रदीपानुरूपमेवावगन्तव्यमिति । यथार्थ समाख्यानेन भर्तृहरिणा राज्ञा वत्सायोपदेशाय कृतमिति प्रतिभाति च । तथा च—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृ- परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इति तदीयं पद्यं विदुषाम् । उपलभ्यते चाद्यत्वे पद्यग्रन्थे शृङ्गारशतकम् अन्यतमं गद्यप्रणीति विरहिणीत्यभिधानं नाटकं वियोगिन्याः पदम् आश्रित्य भर्तृहरि- र्यन्नाटकस्य कर्ताऽऽसीदिति प्रतिभाति । तन्न राज्ञा भर्तृहरी विदुराचरितेव, नापि किंवदन्तीगतोऽपि । तथा च कवि-गोरक्षतो यच्च पद्धत्यां चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानस्यालङ्कारग्रन्थस्य कर्ताऽभिनवकृतलक्षणो धारा- नाथो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत् १०१० तमोऽभवदिति, तदनुदङ्कनिर्दिष्ट- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्राटस्य रूपकालङ्कारवर्णनेन सम्प्रदत्तं भवप्रकाशपूर्वास्मिन् काले सर- स्वतीकण्ठाभरणमालङ्कारिकैर्णा बहुश्रुतं मण्ठानप्रमाणतया । तत्र एताम्य बहु- विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदः विस्तरतो दोषगुणावबोधनम् । द्वितीये तु बाह्यसंज्ञा शब्दालङ्कार- तृतीये आभ्यन्तरसंज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चोभयसंज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिविभागः । एवं सति मौलिकविषयाणाम् चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्याकरपदानाम् उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यशास्त्र- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमध्यालोचनायाः । एतन् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञोभोजेन अस्यारम्भे नैव व्यरदिष्टम् । एतन्- प्रारम्भसमाप्तौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥’ ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरोद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृति कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपगोदिने । तत्रत्यप्रशस्यापेक्षितोऽयम्— परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराज

भूमिका । ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषाब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयायां रविमुदगयनपर्वणि कपित्थवृलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः । प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेहिकप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतायापरान्तकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कपर्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽनु- मन्तव्यः पालनीयश्च ............. इति कमलदलाम्बुबिन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति । संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४) महिमा । राजाधिराज श्रीभोजदेव समकालीनकवि थे ऐसा इनका अभिनवगुप्त- पादाचार्यविरचितलोचनटीकासारसंग्रहरूपग्रन्थ काव्यकौतुक विवरणके देखनेसे सन्देह करनेकी आवश्यकता शेष नहीं रह जाती। एकाधिकस्थानोंपर काव्यकौतुक विवरणकार- द्वारा (काव्यकौतुकका) 'विवरण' किये जानेकी बात स्पष्टरूपसे ध्वनित होती है। यद्यपि यहाँ काव्यकौतुक और उसके 'विवरण'के रचयिताचार्य 'श्रीकण्ठः पदवाक्यप्रमाण- पारावारपारीणैः- 'दोषं नलिनविशिष्टेऽमुं पण्डितोयदितोदते । काव्यानोर्वाचि तत्सर्वमिष्टमेव महिम्नस्ततः ॥' इत्यादिद्वारा काव्यकौतुकके विषयमें 'काव्यकौतुके-यदुक्तमस्माभिः' लिखा है जिसका यह सूचित होता है कि दोनों ग्रन्थोंके एकही कर्त्ता होनेपर भी काव्यकौतुक विवरणकारने- १. मङ्गल महाश्रीः स्वहस्तोयं भोजराजस्य । (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५५) २. द्र० पृ० ४

The provided image is completely blank (plain white) and contains no text to transcribe.

६ । ।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

७४ साहित्यदर्पणे निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- मिति । व्यक्तिविवेकस्य— 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा- न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा- ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान् मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां- न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके- इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्— 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या- निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च— (१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः (२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच- (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत (८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व- शूलबन्धो यथा— मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् । तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि । हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् । वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे टस्य काश्मीरकत्वमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना- रम्भे—‘....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू- पश्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....’ इति निर्दिशति । अभिनवगुप्तस्य समयस्त्वलेखात् ( १०७१ ) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश- संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६ ) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । ( १२१६-१०७१= १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत इति परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः— ‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥’ इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृते वेदां- १ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यातौ दर्पणोयवन्धप्रकार- न्यूनतापूर्तौ च खड्गादिवन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र खड्गवन्धो यथा— मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा । साराराद्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥ माता नतानां संघह. धियां वाधितसंभ्रमा । मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥ मुसलवन्धो यथा— मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा । जातलीला यथासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥ चापवन्धो यथा— मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारवप्रदा च धीः । धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥ वाणवन्धो यथा— माननापरुषं लोकदेवी सदस सन्नम । मनसा साद्रं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७ मुसलचापबाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्दशारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्जायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वानरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रधियोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-

शूलबन्धो यथा— मानुषो राजत स्वासूहोढकूतेशदेवताम् । तां सिपापासितां सिद्धाद्धसितां हि सतां स्तुहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— नाहिपारये रघेन्द्यानु सानु मानेयमप्र हि । हिमातद्वादिपासुं प कं कश्चिन्नमुच्यतम् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् । बहुदिवा सिरस्त्य सिद्धालाहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः पञ्चादिशूलेनगर्भितैरष्टभो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषेण दिशन्ती प्रान्तश्लोके द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे दना ... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्श- र्शने—'···सितागमप्रसिद्धदर्शनिरतस्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सा- रित्सारस्वतो राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः···' इति निर्देशा- त्प्रतिपादितसमयभेदात् (१०७१) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश- कर्त्तुः प्रस्थानस्य (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७ १४५ इति समयभेदम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपप- दकं परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं च रुद्रटोऽपि महाकविर्वाक्पतिराजदेवात्प्राचीनः । यत — 'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम्। जानन्नप्यन्यथयत्यनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरेर्गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥' इत्ययं श्लोको नामलीलाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य श्लेषसम्बन्धे, 'अपरो वामनभट्टः, वेद नामेति गर्वं तत्यजेत् नेदं- ... ... ... लक्षणम् समुपन्यस्ये दर्शनीयबन्धका- ... प्रकाशन्ते । तत्र गद्यबन्धो यथा— नवजलधरसंकाशमुद्रितगगनहृदया । सचमत्कारा नित्यं नर्तितशिखण्डिश्रमा ॥ १ ॥ नवदूर्वादलं स्पृष्ट्वा श्रिया वाञ्चितमध्वपा । वन्येष्वप्येषु राजन्ती न मे दिष्ट्यादृशाद्विजा ॥ २ ॥ मुसलवन्धो यथा— सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गं लसद्द्विजा । उल्लङ्घ्य पयोधरद्वन्द्वं शरीरं मादवी ॥ ३ ॥ चामरबन्धे यथा— सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गप्रदा च धीः । धीरा संवीक्ष्य सच्छास्त्रात्पूर्विकं सन्मदास्पदम् ॥ ४ ॥ दण्डबन्धे यथा— सत्यसङ्गतां संवीक्ष्यं सदाङ्गं मङ्गदं ।

भूमिका । ७७ शुद्धश्चापदपदःशशिशकलचूडामणिरटभिः कीर्तिद्दष्टारं मलयसुगन्धे तन्निगात्— ‘शतानन्दापरारख्येन भट्टवामकटसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥’ इति श्लोकाद्दश्यते । शिशुपालवधार्थावितलक्षणोऽयं ग्रन्थः यस्य टिप्पणी । शृङ्गारतिलकस्य च रुद्र इति ननु रुद्रटः । एष च पिशुनमते मौल—‘शतान- न्दोऽपरार्विख्या पुनरपि रुद्रः प्रमाद्यति’ इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम यस्यालङ्कारग्रन्थः । यस्य रचयिता राजानककुन्तक इति प्रसिद्ध— ‘संरम्भः करिणीतटोज्वलपयोध्वंसाभियोगोन्मुखः सद्यः केवलमेव यातिनमतांनित्यन्तो दैवाद्दृष्ट्वा दिनम् । इत्यामोहितहृदयप्रह्लादपदतादायैर्गुणानाङ्गणै- र्ग्योऽसौ हृद्य समग्रमेतदित्थं सावद्यविद्याने जनैः ॥’ इति वक्रोक्तिजीविते द्वितीयोन्मेषान्ते । यस्य तु— ‘काव्यस्यान्तश्चमत्कारकारिवैदग्ध्यभङ्गीभणितिरूपं वक्रोक्तिकथितं । यस्य सर्वोद्दलाङ्कारतोदिता ग्रन्थ एव स किञ्चिद् वो मया ।’ इत्यायुक्तम् । नवमपिशुनः । . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image with visible text to transcribe.