साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) है।

साहित्यदर्पणे के प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, भेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्," इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शनं ति । व्यक्तिविवेकस्य- 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपैयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञाब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरेषु बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डलिकाप्रवाहेन विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् संक्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च स्वोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवान्; अचिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथावसरं समासभाषाभ्यां न्यन्यन्धवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासदृशान् प्रमेयान् वृत्त्या मनाग् व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्वैयाकरणसिद्धा न्तकौमुदी विभज्यते, तथैवेष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्फपरिष्कृतये । स एष परि- कराऽलंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लुटेन (अलकेन) कृत इत्येतट्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्- 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्यानतो- न्निश्चीयते । एतस्य टीकास्तत्कर्तारश्च- (१) संकेत: ... ... ... जैनमाणिक्यचन्द्राचार्यैः कृतः । (२) बालचित्तानुरञ्जनी ... सरस्वतीतार्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (संकेतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... ... परमानन्द-चक्रवर्ति-महाचार्यैः कृ (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृतम् । (८) सरबोधिनी ... ... श्रीवन्मयारुठ्ठणमहाचार्यैः कृता

भूमिका । ७७ मुसलचापवाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदुद्धारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः काञ्च चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशारिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिमा अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्द्ध- शूलबन्धो यथा— नानुषो राजस स्यात्सुहोवफूटेशदेवताम् । तां शिदावारितां सिताब्दामितां हि स्तुतां सुरैः ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— मारिपारये रथेऽन्द्यानु सानु गानेद्यमद्य हि । रिमात्यूपादिपातुं ए सं दन्दिन्कुरुदुरुम् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गाङ्कविधिनाङ्गुन पादं समुद्यतम् । वलूरित्वा सिरक्तू निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः उद्धारितैर्निर्गतैरहतो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषं दिशति दृष्टान्ते द्रष्टव्यमिति ।

७६ साहित्यदर्पणे टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना- रम्भे—'....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू- प्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....' इति निर्दिशति । अभिनवगुप्तस्य समयस्तल्लेखात् (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश- संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१= १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं इति परीक्षणीयम् ॥ रुद्रटः । अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः— 'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥' इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृतौ वेदा- १ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयबन्धप्रकार- न्यूनतापूर्त्त्यै च खड्गादिबन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र खड्गबन्धो यथा— मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा । साराराध्यस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥ माता नतानां संघट्ट. श्रियां बाधितसंभ्रमा । मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥ मुसलबन्धो यथा— मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा । जातलीला ययासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥ चापबन्धो यथा— मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारकप्रदा च धीः । धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥ बाणबन्धो यथा— नाननापरुषं लोकदेवी सद्रस सन्नम । मनसा सादरं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७ मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टारं महाचक्रमुत्पद्यते तन्निर्गतात्- 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण-‘शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति’ इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाह्दिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरन्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शो महिना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते- 'काव्यकाञ्चनपामिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वमिरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपदिपलोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व- शूलबन्धो यथा- मानुषो राजत स्यात्सृष्टोवक्टेशदेवताम् । तां शिवायाशितां तित्त्वाप्दासितां हि खतां सहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा- नाहिपारदे रप्तेन्द्यानु सानु नानेयमग्र हि । स्मिताद्गादिपामुं प कं कन्दिन्मुषतुवन् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा- मातह्वानश्रुधिपिनामुना पादं त्मुपतन । बह्वयित्वा शिरस्स सिदाताहन्ति रंहना ॥ ८ ॥ एतैः श्लोकैरित्थंनिर्दिशैरष्टमी महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । एतेषां दिङ्मात्रं ग्रन्थकृते प्रख्याति ।

७६ साहित्यदर्पणे ... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्शन रम्भे—‘... शिवागमप्रसिद्धदर्शिततत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सह ... राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः...’ इति निर्दिशति ... (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश ... (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१= १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं इति परीक्षितव्यम् ॥ रुद्रटः । ... महाकवीन्द्रात् भोजदेवात्प्राचीनः । यतः— ‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानन्नपह्नवनुमानत एव सत्य- मित्यं गिरो गिरिसुवः कुटिला जयन्ति ॥’ ... सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य ... शतानन्दः, पिता वामकभट्टः, वेद सामेति सर्वं तत्कृतेः नैव ... संप्रत्यान्ते दर्पणीयग्रन्थप्रका- ... प्रदर्शन्ते । तत्र गद्यग्रन्थो यथा— ... सम्मुद्गतामरद्रुमा । ... नित्यं तदर्दिताशेषक्षमा ॥ १ ॥ ... श्रिया वाञ्चितसम्भ्रमा । ... न मे दिश्यादभीप्सिता ॥ २ ॥ मुग्धप्रबन्धो यथा— ... लसद्गुणा । ... सदृशी ॥ ३ ॥ चम्पूग्रन्थो यथा— ... च धीः । ... वचसांपतिः ॥ ४ ॥ ... ग्रन्थो यथा— ... सदलपद्मभूः । ... दाशरथादभूत् ॥ ५ ॥

भूमिका । ९९ गुर्जरचापपदान्धसाहित्यलक्ष्मगभिरटभिः सौन्दर्यसारं महाकाव्यमुग्दध्रे तन्निर्णयाद्— 'शतानन्दापरारव्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति नोपपद्यते । शिशुपालवधटीकातिलकेऽप्येषः ग्रन्थः यत्र क्रियते । शृङ्गारतिलकाख्यो ग्रन्थ इति बहु रुद्रटः । एषः च लिख्यते तेन—'प्रतः गोवर्धनविष्णू पुनरपि रुद्रः प्रमादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम धर्मशास्त्रम् । तस्य रचयिता ... तद्यथा— 'संयग्भः कल्पितैरङ्गैस्तद्विदोऽत्र विवृत्य यः सर्वत्रैव परं जातिमार्जवञ्चतो दैवाद्यथा स्थितम् । इत्यासाद्येहपरभागवृद्ध्याद्यदलंक्रियास्थानम् ज्योत्स्नी शुभ्र नभस्ततेर्गतितपं यावद्विवर्तेन्दरी ।' इति वक्रोक्तिजीविते (१/२६-२७) ... 'काव्यव्याख्यानवाग्भिर्भासमाना कुन्तकेन विख्यातान्तरङ्गा । यस्य सर्वार्थसङ्गतोदिता पंक्तिरेषा पदस्य स्थितिर्नैव गता ।' इत्युक्तम् । ध्वन्यालोकः । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त/सफेद है।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः । प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र ‘तददोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो दर्शनाहां ॥ द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहाँ । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम् ( ३७–५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । रत्तमादित्वरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्देश्या. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरूपणमनुसधेया । स्वदारगुप्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) । शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्यनकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनाई चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोप shape/रूपकाणां तद्गतविशेपजा- तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुदापितास्तेऽपि नाविकलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनवसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि ( ६-२० पृ. ) तत्र 'तददोषौ-' इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगतटिप्पण्यो दर्शनार्हाः ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा सङ्केत (३३ पृ०) पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा । इतरग्रन्थातिरिक्तं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम् ( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय सावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे-'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुर्ण विभावनीया । उत्तमादिखरूपजिज्ञासुभिर्ने तृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ. ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-' ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्देया । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिर्वचनमनुसन्धेया । स्वदारगुह्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनार्हाणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिष्टधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) । शृङ्गारादीना स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्य काव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । अत्र 'प्रधान-' ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनार्ह चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा- तानामन्वेषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृष्टान्तकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमन्ता हॉल्ह्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी । त्रैतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनाईम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र 'तददोषौ-' इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताष्टिप्पण्यो दर्शनाहीः ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनाही । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम् ( ३७-५६ पृ. ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे - 'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिरूपजिज्ञासुभिर्ने तूलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-' ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्देश्या । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिभिरवश्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागोत्तेजितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि । तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ०) । शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । अत्र 'प्रधान-' ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरनन्यापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनाहं चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे- सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथान्न नाट्यादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा- नानानन्देषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृष्टदृष्टकाव्यान्यवेषनाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । धीमता हॉल्त्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुक्तरीत्ये येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो वापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ श्रमः ... . १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६- मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९ जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ | सम्भोगः } मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भरूपम् १७० २ विबोध ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६ अपस्मारः ... ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः १७३ २ मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेष १७४ ६ आलस्यम्... ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... ... १५४ ५ | मान } निद्रा ... ... १५४ ११ | कोप. } ... १७४ १६ अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... . १५६ २ प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... ... १५७ २ दश कामदशा ... १७८ ४ स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... ... १५८ २ करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... ... १५८ ८ सम्भोग ... १८१ ६ त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... ... १५९ ५ हास.... ... १८३ ३ हर्ष ... ... १६० ८ हास्यभेदा ... १८३ ८ असूया ... ... १६० ५ करुण ... १८४ ९ विषाद ... ... १६० ११ करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे- धृतिः ... ... १६१ ६ दारुणम् ... १८४ १३ चपलता ... ... १६१ १४ रौद्रः ... १८६ २ ग्लानि ... ... १६२ ८ शूर्पणखाकृतस्य भेदान्त- चिन्ता ... ... १६२ १६ रम् ... १८७ २ वितर्क ... ... १६३ ५ वीर ... १८७ ४ संचारिभेद ... ... १६४ ७ युद्धवीर, सात्त्विकभेद ... ... १६५ ८ धर्मवीर, सात्त्विकभेदान्तरम् ... १६५ ११ दयावीर, } ... १८७ १८ सात्त्विकभेदान्तरोदाहरणानि १६५ ७ दानवीर, }

२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० ४ नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० ११ स्वस्त्री... ... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १८ मुग्धा .. ... ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... ... १३१ ४ मध्या... ... ... ११० ४ | लीला... .. ... १३१ ११ प्रगल्भा ... ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २ मध्या धीरा \ | विच्छित्तिः ... ... १३२ १० मध्या धीराधीरा } ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २ मध्याधीरा / | किलिकिञ्चितम् ... १३३ ९ प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २ प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८ प्रगल्भाधीरा ... ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १६ भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् . ... १३५ उल्टा ... ... ११६ २ | मदः ... ... १३५ ११ धन्या... ... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४ वेश्या .. ... ... ११७ ३ | तपनम् ... ... १३६ ८ भेदाख्यानम् .. ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २ स्वाधीनभर्तृका ... १२० ७ | विक्षेपः ... ... १३७ ७ खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १२ अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ ५ अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ ९ अभिसरणस्थानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४ कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २ विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ९ प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... .. ... १४१ वासकसज्जा ... १२३ ९ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३ विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४२ ८ भेदाख्यानम् ... ... १२८ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ ११ नायिकालङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८ भाव, हाव ... १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २ हेला ... १२८ ८ | नृत्त, नम्भादयः ... १४४ ९ शोभा ... १२८ १६ | तन्मूर्तीनां लक्षणानि १४४ १० दीप्तिः ... १२९ ५ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ ३ कान्तिः ... १२९ १२ | दम, निर्वेद ... ... १४६ १२ दीप्तिः ... १२९ १६ | असूयाः ... ... १४७ ३

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ६ श्रमः ... ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... ... १६९ २ जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः } मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६ अपस्मारः ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः ... १७३ २ मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६ आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्षः ... ... १५४ ५ | मानः } ... १७४ १६ निद्रा ... ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामानः ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्मादः ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृतिः ... १५७ १० | प्रवासभेदाः ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधिः ... १५८ ८ | संभोगः ... १८१ ६ त्रासः ... १५८ १२ | संभोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | हास्यः ... ... १८३ २ हर्षः ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८३ ८ असूया ... १६० ५ | करुणः ... १८४ १५ विषादः ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे- धृतिः ... १६१ ६ | दाख्यानम् ... १८५ १३ चपलता ... १६१ १४ | रौद्रः ... १८६ २ ग्लानिः ... १६२ ८ | युद्धवीरात्करणस्य भेदाख्या- चिन्ता ... १६२ १६ | नम् ... १८७ २ वितर्कः ... १६३ ५ | वीरः ... १८७ ४ संचारिभावः ... १६४ ५ | दानवीरः } स्थायिभावः ... १६४ ९ | धर्मवीरः } स्थायिभावभेदाः ... १६५ २ | युद्धवीरः } ... १८७ १० स्थायिभावभेदलक्षणानि १६५ ५ | दयावीरः }

[Page 2]

२

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः .. १६७ ६ श्रमः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः... ... १६९ २ जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } .. १६९ १५ उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग } मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६ अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष .. १७३ २ मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६ आलस्यम्... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... १५४ ५ | मान } ... .. १७४ १६ निद्रा ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... १५८ ८ | सम्भोग ... १८१ ६ त्रास ... १५८ १२ | सम्भोगभेदा .. १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | एवम् ... ... १८३ ३ हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदा ... १८४ ८ असूया ... १६० ५ | हास्य ... १८४ १० विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भस्वरूपम् मे- धृति ... १६१ ६ | दारदाणम् .. १८५ १३ चपलता ... १६१ १२ | रौद्रः .. ... १८६ २ ग्लानि ... १६२ ८ | रौद्ररसस्वरूप भेदाः... चिन्ता ... १६३ ८ | वीरः ... ... १८७ ४ औत्सुक्य ... १६३ ७ | दानवीर अमर्ष ... १६४ ५ | धर्मवीर हर्ष ... १६४ ८ | युद्धवीरः } ... ... १८७ १८ मद ... १६५ ७ | दयावीरः विबोध ... १६६ ७