साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा— निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावभावा- न्नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइच्छकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ सर्वथेति । मुख्यार्थावच्छेदकस्यैव त्यागो नतु वृत्तस्य, एष तयोर्विशेषः । अर्थान्तरे शब्दार्थेभ्यः परिणमति लक्षण्या वर्तते । अत्यन्ततिरस्कृतत्वादिति सर्वथा बाधनात् ॥ निःश्वासान्ध इति । निःश्वासेनान्धोऽप्रकाशो जातः क- र्पेत्यर्थः । मुख्यार्थे चक्षुर्हीनरूपे प्रकाशबाधादन्धशब्दस्तद्वति । एवञ्चाप्रकाशस्वरूप- तस्यैव धर्मान्तरस्य मुख्यार्थसंबन्धो लब्धः । सामान्यविशेषाभावाभावादिति । मुख्यार्थतावच्छेदकरूपत्यागादन्धशब्दो वाच्यान्तररूपतया एवावगत इत्यर्था- न्तरपदं भवति । यथा—'उत्तानो दयितः कृतोऽत्र' इत्यादी 'उत्तान'पदार्थेऽस्त्यप्यपकर्ष- च प्राधान्यम् । अत्रानन्धोऽप्यन्धवदाचरतीत्यर्थप्रतीतिः । एवं श्लाघ्यप्रशं- साद्यारम्भप्रकरणेऽपि सर्वथा मुख्यार्थत्यागादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यता ज्ञेया । यद्यप्यर्थान्तरेऽन्धाद्यर्थे परम्परयाऽस्ति संबन्धस्तथापि मुख्यार्थरूपेण नास्ति संबन्धः । इत्यतस्तद्विशेषदोषत्वं नास्तीत्याशयः । ननु 'भम धम्मिअ' इत्यादौ विधीय- मानस्याप्यर्थस्य निषेधपरत्वमवगम्यते तदुत्पन्नत्वान्न तद्रूपं प्रतीयते इत्याह तथाचेत्यर्थः । प्रकृत—भम धम्मिअ इति । 'भ्रम धार्मिक विश्वस्तोऽसौ श्वाऽद्य मारितस्तेन ।

1. निःश्वासेति । ... ...
2. ... ... ... ... ...

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृ- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र त्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशे- षेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । विशे- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावत्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुर्मृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्यं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यनुगतत्वमवगन्तव्यम् । आदिना हस्तलकर्कशलयोर्ग्रह्णम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदल्यादित्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्यामेद उपन्य-। एवं च कदल्यतिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरु- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद्- ल्यादौ सादृश्यं सम्भाव्यते तदतिशैत्यादिनापकृष्टतममिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रामितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्यस्त्वर्थान्तर' इत्यन्तः पाठो ग-पुस्तके नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः। २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यम्। यथा— नि¹श्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते। अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति। अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः। अन्धत्वप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभा- न्नार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम्। यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाइयकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥ सर्वथेति। मुख्यतावच्छेदकरूपेण त्यागो नतु रूपेण, अत्र दृष्टान्तेऽपि ज्ञेयः। अर्थान्तरे मुख्यार्थिनि परिणमति तद्रूपेण वर्तते। अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सर्वथा त्याज्यात्वात्॥ निःश्वासान्ध इति। निःश्वासेनेत्येवंरूपादृष्टेर्न बाध नमित्यर्थः। मुख्यार्थे दृष्टिहानिरूपे प्रकाशनादावन्वयात्तदर्थिनः। अत्र वाच्यान्तरप्रवेशा- त्सर्वेष्वर्थान्तरपदं मुख्यादर्थो लब्धः। सामान्यविशेषाभावाभावादिति। दृष्टान्तीभावान्निरवकाशत्वाद्बाधको द्वयोरपि सामान्यविशेषभाव एवाङ्गीकार्यस्तस्माद- न्यत्र भवति। यथा—'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ मन्दाकिन्यादीनां विशेषाणां प्रवाह- च सामान्यम्। तद्रूपत्वेऽपि मुख्यार्थस्य नाशदर्शनादिति। एवं सर्वत्रोपचारा- स्पदादप्यधिकमेवेह तात्पर्यमिति ज्ञेयम्—इत्येवंरूपायास्तत्त्वज्ञानेऽप्यन्तर्भावः यद्दर्शनेऽप्यशेषाणामेव नूनं साक्षादधिदैवततया तत्त्वमसीति वेदान्त- वाक्यान्तरविरोधिनां न संशयितव्यम्। तदुक्तं 'मम प्रियेत्यादौ' इत्यादि निष्प्र- पञ्चरूपत्वमेवोन्मूलयति—इत्याद्यनेकदूषणग्रस्तेऽस्मिन् दर्शने शिष्टानां नासक्तस्य प्रवृत्तः—भम धम्मिअ इति। 'भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स श्वा अद्य मारितस्तेन।

अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव तद- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोः स्थिति- रवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृत- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः ।

गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति संस्कृतम् । आश्रमस्थाया कुलटाया गोदावरीकुञ्जरूपे संकेतस्थाने प्रसह्य पुष्पावचयेन कृतसंकेतभङ्गं श्वप्रेरितेऽङ्गुलिक्ष- द्रवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावर्याम् । यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः । प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः । एवञ्चा- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः । ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ बाध्य- तया विपरीतार्थे पर्यवसनतया ख्यातिरन्वयबोधः । ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः । अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुपज्यते ॥ प्रथममिति । पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । व्याप्ति-

1. असंलक्ष्येति । सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्ग्यो यस्मिन्त्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावातुभावव्यभिचारिषु सहृदयहृदयेषु

१. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग. २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'द्विविधत-' इत्यादि 'द्विविध' इत्यन्तः पाठो नास्ति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- मानतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त- दवसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्निषेधविधी अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनि॒िरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकृतवासिना प्रसिद्देन॥' इति सम्भूतम्। आश्रमस्याया कृता गोदावरीकूजस्ये सङ्केतस्थाने प्रसह्य पुप्पावचयनेन कृतसङ्केतभङ्गं स्वप्रेरितशुना द्वेषात्प्यनिष्टुं धार्मकं प्रति नत्या एवं दिनान्तरे ऽभिहितम्। गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीगहनकृतवासिना दप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते ना पर्योपपर्याभूतसंभोगविहार। उत्पत्स्यमानो जायमान न्दवबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्पर्य। तदवसरो विपरीतलक्षणावस। य चात्र लक्षणासूलध्वनेरवगम नात्राऽवर्य । ध्वनित्वमिति। मूलध्वनित्वम् ॥ बाध्य तया विपरीतार्य पदवगगतया ख्यातिर्गम्यभाव । ख्यातस्यान्यसंबोधन दीर्घतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थसंबोधनम्। लक्षणा लक्षणासूले ध्वनि अभिधा अभिधामूल ध्वनि । अत्र लक्षगासूलध्वनौ। आद्येऽवान्तर्गतदि चे। द्वितीयेऽजहत्स्वार्यत्त्व व्य जहत्स्वार्थी लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति दक्षद्रव्यपरे भेदा वक्तव्य इति भाव । यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। अव्य

1. असंलक्ष्येति। यस्यार्थानां व्यञ्जनहेतुभूतानां क्रमः पौर्वापर्यरूपो न लक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रमः। व्यङ्ग्यः। स्फुटे प्रकारेण दर्शितः प्रकर्पेण प्रकाशतेऽनुन संलक्ष्य इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य पर्यवसितमर्थमाह- १. '-स्वायत्वादा-'-ग. २. '-लक्ष्यक्रमतया'-ग.घ. ३. ग.पुस्तके "लक्ष्यक्रम" इत्यतः प्राक् "क्रमो व्यङ्ग्य इति"-इत्यधिकः।

The provided image is completely blank (solid white with no text or content). There is no text to transcribe.

The provided image is completely blank and contains no text.

११

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (यह एक रिक्त पृष्ठ है)।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing text to be transcribed.

यहाँ पृष्ठ की पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक—' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयो^२ अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्— 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभा- अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिर- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम्। आश्रमस्थायाः कु- गोदावरीकुञ्जरूपे सङ्केतस्थाने प्रत्यहं पुष्पावचयेन कृतसङ्केतभङ्गं स्वप्रेरितश्व- द्रवेणाप्यनिवृत्त धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदा- यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ह- इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्य- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ य- तया विपरीतार्थे पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबो- यीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्व- अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमि- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते ॥ प्रथममि- पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति।

1. असंलक्ष्येति। सम्यग् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो र- यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीयितेषु विभावादिभावव्यभिचारिषु महद्ध्यु- १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर ' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' ! 'द्विविध ' इत्यन्तं पाठो नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः । २१३ अलंकारशब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र वस्तुरूपशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्यो यथा— पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥ अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्युपभोगक्षमोऽसि तदास्स्वेति वस्तु व्यज्यते । अलंकाररूपो यथा—'दुर्गालङ्घितविग्रहः—' इत्यादौ (६२ पृ.) । अत्र प्राकरणिकस्योमानाम्महादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि- इति । 'व्यङ्ग्यस्य' इति शेषः । अनलंकारमिति । अलंकारशब्दोऽत्र धर्म- ॰ । तेन न विद्यते अलंकारो यत्रेति बहुव्रीहिः । तत्पुरुषसमासे क्लीबत्वं न स्यात् । 'शेषतत्पुरुषद्वन्द्वान्वत्यस्थपदलिङ्गौ' इत्यनुशासनेन पुंस्त्वप्रसङ्गेः ॥ पन्थिअ इति । 'पथिक नात्र संस्तरमस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे । उन्नतपयो- ॰धरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासार्थिनं पथिकं प्रति सर्व- ॰स्या उक्तिरियम् । संस्तरं शयनीयकट मनाक्त्वमपि तन्नास्ति । प्रस्तर एव ॰थं रूपिम इति दर्शयति—प्रस्तरस्थल इति । पयोधरं मेघम् तत्तदा निवा- ॰तोपयुक्तं शयनीयकटादिकमत्र नास्त्येव । मेघप्रतिरुद्धगतिकतया यदि वससि तद्व- ॰स्यापातत प्रतीयते । तस्य व्यङ्ग्यमाह—अत्रेति । सत्थरादीत्यादिना पत्थरत्थ- ॰पओहरशब्दयोर्ग्रहणम् । परदारगमननिषेधकग्रामार्थकं सत्थरपदं प्राकृतप्रसिद्धम् । ॰स्तरे स्त्रीजनं संभोगार्थं गृह्णातीत्येवमर्थकं प्रस्तरस्थलपदं संस्कृतप्रसिद्धम् । स्तनार्थक- ॰मपि पयोधरपदमुभयोः सिद्धम् । एषा शक्त्या नान्तर्येण परम्परयापि शब्दशक्त्यु- ॰द्भवो यथा—'शनिरशनिश्च तनुर्जन्निहन्ति, दुष्टानि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । दद्य प्रती- हति पुनः, स भ्रातुदारोऽनुदारश्च ॥' शनिर्महेडशनिर्वज्रं च तनुर्जन्निहन्ति । अनु- ॰दारोऽनुन्नतदारः । तत्रादादिशब्दशक्त्या शनिर्निरहे व्यष्टिते तत्त्वारा निरुद्धवपि त्वद्- ॰सुपर्वगर्मिकं कार्यं युवत इति वस्तु व्यज्यते । उत्तरार्धे तु विरोधाभास एव । यद्वा ॰योऽनुदारोऽपि तद्दर्शनादुदारो भवतीत्यर्थः ॥ अलंकाररूप इति । 'दुर्गा- १. अत्रेति । प्रस्तराणां प्रदेशत्वात्पयोधराणां चोन्नतत्वाच्चोभयसम्बन्धेन ग्रामे वासस्तत्त्वं दर्शितमित्यर्थः । यद्वा संस्तरं शयनम् दिशिकृति नास्ति, किं पुनः संविधम् । परिशिष्टनिदर्शितरतिप्रयुक्तशय्याप्रवृद्धं पयोधरम् स्तनं समुन्नतीभवन् प्रेक्ष्य च प्रेक्ष्य दुपभोगक्षमोऽसि तदा आस्स्वेति । प्रस्तरस्थलं इत्यनेन दृढकाठिन्यं सम्भोगोऽपि संप्रमर्दे द्वैध सम्भोगशौण्डतां परितृप्यमाणस्तद्व्यवहारोऽस्त्येवेति तात्पर्यार्थः ॥

यहाँ पृष्ठ का लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२१२ साहित्यदर्पणे क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्यस्तस्य शब्दशक्त्युद्भवत्वेन अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्याल्लक्ष्य- क्रमान्नो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् । तत्र वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानत्वरूपक्रमो लक्ष्यते ^१- तत्तुल्ये व्यङ्ग्ये सतीत्यर्थः । क्रमस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिपौर्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात् प्रतीयमानत्वात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । वस्त्वलंकार०

शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधालङ्कारश्च प्रतिभासत इति विशे- यानुग्राहिण श्लेषस्यायं विषयः । न त्वनुत्तानोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः । यत्र तु शब्द- सदलङ्कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा हर्षचरिते—" कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः स्फुल्ल मल्लिकाधवलाट्टहामो महा-" अत्र ऋतुवर्णनप्रस्ताव नियन्त्रिता अभिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः ०७ " र्द्वर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्थमभिः कृत्या । तदनन्तरमर्थावगतिः शब्दशक्तिमूलाद् ध्वननव्यापारादेव । तत्र केचित्— यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतर्दा- रेव प्रतिपत्तृनियन्त्रिताभिधाशक्ति केभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति ७- मूलस्य व्यङ्ग्यात्मत्वं चेत्यविरुद्धम् । अन्ये तु—साभिधैव द्वितीयार्थमामम्य ग्रीष्म- पणेदेवताविशेषमातृदृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापारे इति । एके तु शब्दश्लेषे तावद्भेदे मति शब्दार्थश्लेषेऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिधाव्यापाराद् यथोभयोत्तरदानाय 'श्वेतो वति—अलम्बुसानां याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थ- प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वात्प्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु—स्फुटमल्लिका एव राष्टहासोऽस्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामर्थ्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रसूयते । तस्मा- तीयोऽर्थोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य तन्म- प्राकरणिकेन साकं या रूपणा तावद्भालेव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापारा- तत्रानिधाशक्तेः कस्याश्चिदप्यनाशङ्कनीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशक्तिमूला विना तस्या रूपणाया अनुपपन्नात् । अत एवालंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । यथार्थ शब्दशक्त्या प्रकाशमाने नत्वप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वान्यस्य न न्रियापि द्वौदित्यप्राकरणिकप्राकरणिकयोरिति प्रतीतेषु विभावाः कारयितव्यः ना श्लेषो न शब्दोपारूढ इति—

१. 'क्रम' पाठो नास्ति २. 'एकस्य' इत्यारभ्य पा० ना० 'ग'. ३ ग पुस्तके तु 'विगलित-' इ०

murli

२१८ साहित्यदर्पणे अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापह्नुत्यलंकारेण भविष्यद्राक्षसश्रीविनाश- रूपं वस्तु व्यज्यते । ‘धम्मिले नवमल्लिकासमुदयो हस्ते सिताम्भोरुहं हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो घनः । एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्तिराशियर्यौ नानामण्डनतां पुरंदरपुरीवामभ्रुवां विग्रहे ॥’ अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालंकारेण भूमिष्ठोऽपि स्वर्गस्था- मुपकारं करोषीति विभावनालंकारो व्यज्यते । ‘शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । सुमुखि येन तवाधरपाटलं दंशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥’ अत्रानेन कविनिबद्धस्य कस्यचित्कामिनः प्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तु- ना तवाधरः पुण्यातिशयलभ्य इति वस्तु प्रतीयते । ‘सुभगे कोटिसंख्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगिनाम् ॥’ प्रकृतानामश्रुबिन्दूना स्थापनमपह्नुति । अत्र राक्षसस्त्रियोऽश्रुबिन्दूनामनीकत्वं कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धत्वम् ॥ कविप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग्यमलङ्कारमाह — धम्मिले इति । ‘धम्मिल्लः संयता कचा’ इत्यमरः । समुदयः समूह । श्रीखण्डलेपः चन्द- नप्रलेपः । विग्रहे देहे । अत्र कीर्तिगंगयोर्धावल्यरूपसादृश्यमप्रसिद्धमपि कविप्रौढोक्ति- मात्रसिद्धमिति तन्मूलकरूपकस्यापि तथात्वमिति भाव । स्वर्गस्थानामुपकारे स्वर्ग- स्थितिरेव कारणं ता विनापि भवतीति विभावना । उपकारश्च यज्ञादिद्वारेण ॥ कविनि- बद्धप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यङ्ग्यं वस्तुमाह — शिखरिणीति । अधरवत्पाटलं रक्तं शुकशाव- कस्य तपश्चरणं प्रौढोक्तिमात्रसिद्धम् । यत्सादृश्येनोत्कृष्टं वस्तु पुण्यं विना न लभ्यते तस्य सुतरामेव पुण्यातिशयलभ्यत्वमिति भाव ॥ कविनिबद्धवस्तुव्यङ्ग्यमलङ्कार- माह — सुभगे इति । पञ्चता पञ्चसंख्यौपयोगित्वं मरणं च ॥ कविनिबद्धस्य १. त्रिकेति । तैलङ्गदेशभूषणम् ॥ दशनेति । दशनं आस्वाद्यते । अनवच्छिन्नप्रबन्धतया न त्वौदरिकत- येति तु रसज्ञोऽत्र तन्मातिभेदेन रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति । शुकशावक इति द्वित्वेन अनौचित्यं तपस्व्येति सहृदयाः ॥ क. २ ‘कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धम्’ इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

चतुर्थः परिच्छेदः । २१९ अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन कामशरगणा कोटिसङ्ख्यत्व- प्राप्या निखिलवियोगिमरणेन वस्तुना शराणां पञ्चता अगणितमुत्सृज्य वियोगिनः श्रितेत्युत्प्रेक्षालङ्कारो व्यज्यते । 'मल्लिकामुकुले चण्डि भाति गुञ्जन्मधुव्रतः । प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ॥' अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनोत्प्रेक्षालङ्कारेण कामस्यायमु- न्मादकः कालः प्राप्तस्तत्कथं मानिनि मानं न मुञ्चसीति वस्तु व्यज्यते । 'महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमामन्ती । अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं पि तणुएइ ॥' अत्रामानन्तीति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वास्तवेना- पारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्त्यलङ्कारो व्यज्यते । न खलु कवेः कविनिबद्धस्येव रागाद्याविष्टता अतः कविनिबद्ध- वक्तृप्रौढोक्तिः कविप्रौढोक्तेरधिकं सहृदयचमत्कारिणीति पृथगु- क्तिसिद्धस्यालङ्कारस्योदाहरणमाह— मल्लिकेति । चण्डीति कोपनशीले । प्रयाणेऽभिनव- तश्चाय इति शेषः । उन्मादकः प्रौढदर्पजननप्रवृद्धः । 'अलङ्कारेण वस्त्विति'- वाक्येनान्वयः । उत्प्रेक्षालङ्कारस्वरूपं दर्शयन्नाह— मल्लिकामुकुल इति । रित्तम् ॥ कविनिबद्धप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुनालङ्कारोदाहरणमाह— महिलेति । 'महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती । अणुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तनुकमपि तनूकरोति' इति संस्कृतम् । अत्र दूतिकायाश्चातुर्यम् । अमान्ती अवकाश- मलभमाना । विरहतापकृशतामाशङ्क्याह— अणुदिनमिति । हे कामुक ! विरहपीडिता- पि निर्दये त्वयि कृताभिलाषाभूदिति भावः । अत्र कार्श्यस्याहेतुत्वेऽपि कारणो- क्तत्वादाभासत्वम् । उक्तं 'हेतुफल' इत्यादिना । अत्राशङ्कते— नन्विति । नन्वत्र इति शेषः । ननु तादृशत्वाविशेषेण तयोः पृथङ्निर्देशानौचित्यमित्यत निर्दिशति । तदत्रोद्देश्यं विवक्षितमित्याशयेन सहृदयहृदयाह्लादकत्वस्य पृथग्भाव- कृतत्वस्याप्यौचित्यादित्याशयेन तृतीयावृत्तिमादृत्य प्रागुक्तन्यायेन वस्तुप्रभेद- णिद्भावस्यैवाप्यङ्गीकारादिति भावः । तदनेन कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुना व्यङ्ग्य- ङ्कारोदाहरणम् दर्शितमित्याशयेनाह— . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

२२० साहित्यदर्पणे तिपादिताः । एषु चालंकृतिव्यञ्जनस्थले रूपणोत्प्रेक्षणव्यतिरेचना- मात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रूप्यादीनामित्यलंकृतेरेव मुख्यत्वम् । एकः शब्दार्थशक्त्युत्थे— उभयशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्ये एको ध्वनेर्भेदः । यथा— ‘हिममुक्तचन्द्ररुचिरं सुगन्धौ मदयन्द्विजावलिनिमीनकेतनम् । अभवत्प्रमादिनमृगो महोत्सवः प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥’ नाः । ननु यत्रालंकारस्य व्यञ्जकत्वमुक्तं तत्रालंकार्यस्य वस्तुनोऽपि व्यञ्जकत्वं चेति कथमलंकारस्य पृथगुपादानमत आह—एषु चेति । प्रागुक्तद्वादशसु भे- देष्वित्यर्थः । अलंकृतिव्यञ्जनस्थले संस्कारव्यञ्जनस्थले । रूप्यादीनां द्विना उपमेयस्योपकत्वरूपेण तद्विना प्राधान्यं मुख्यत्वमिति । अत एव च व्यङ्ग्य इत्यर्थः ॥ हिममुक्तेति । हिममुक्ता हिमं स्रवन्तः स इति हिममुक्त- स्तच्छीलं । वसन्तपक्षे - हिममुक्तश्चन्द्रस्तद्वद् रुचिरो दीप्तमान् । पक्षे तद्वन्- न्मदिरः । पक्षे—सुगन्धः । 'सुगन्धः पुंसि, सौरभ्यार्थे । अभिधेयलिङ्गे प्येषु'—इतिभूषणसिन्धौ । पक्षे प्रमादिनामुन्मत्तानां मृगो द्वेष्टा येन । हरि- प्रणादिकमित्यर्थः ॥ ... ... स तु साक्षात् वसन्तः । द्विरे- फित्वेनारम्भरूपत्वात् ... ... ... ... । तथापि—प्रमदाजनस्य गा-

1. आदावनयोः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...