साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २१९ अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन कामशरगणा कोटिसङ्ख्यत्व- प्राप्या निखिलवियोगिमरणेन वस्तुना शराणां पञ्चता अगणितमुत्सृज्य वियोगिनः श्रितेत्युत्प्रेक्षालङ्कारो व्यज्यते । 'मल्लिकामुकुले चण्डि भाति गुञ्जन्मधुव्रतः । प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ॥' अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनोत्प्रेक्षालङ्कारेण कामस्यायमु- न्मादकः कालः प्राप्तस्तत्कथं मानिनि मानं न मुञ्चसीति वस्तु व्यज्यते । 'महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमामन्ती । अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं पि तणुएइ ॥' अत्रामानन्तीति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वास्तवेना- पारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्त्यलङ्कारो व्यज्यते । न खलु कवेः कविनिबद्धस्येव रागाद्याविष्टता अतः कविनिबद्ध- वक्तृप्रौढोक्तिः कविप्रौढोक्तेरधिकं सहृदयचमत्कारिणीति पृथगु- क्तिसिद्धस्यालङ्कारस्योदाहरणमाह— मल्लिकेति । चण्डीति कोपनशीले । प्रयाणेऽभिनव- तश्चाय इति शेषः । उन्मादकः प्रौढदर्पजननप्रवृद्धः । 'अलङ्कारेण वस्त्विति'- वाक्येनान्वयः । उत्प्रेक्षालङ्कारस्वरूपं दर्शयन्नाह— मल्लिकामुकुल इति । रित्तम् ॥ कविनिबद्धप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुनालङ्कारोदाहरणमाह— महिलेति । 'महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती । अणुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तनुकमपि तनूकरोति' इति संस्कृतम् । अत्र दूतिकायाश्चातुर्यम् । अमान्ती अवकाश- मलभमाना । विरहतापकृशतामाशङ्क्याह— अणुदिनमिति । हे कामुक ! विरहपीडिता- पि निर्दये त्वयि कृताभिलाषाभूदिति भावः । अत्र कार्श्यस्याहेतुत्वेऽपि कारणो- क्तत्वादाभासत्वम् । उक्तं 'हेतुफल' इत्यादिना । अत्राशङ्कते— नन्विति । नन्वत्र इति शेषः । ननु तादृशत्वाविशेषेण तयोः पृथङ्निर्देशानौचित्यमित्यत निर्दिशति । तदत्रोद्देश्यं विवक्षितमित्याशयेन सहृदयहृदयाह्लादकत्वस्य पृथग्भाव- कृतत्वस्याप्यौचित्यादित्याशयेन तृतीयावृत्तिमादृत्य प्रागुक्तन्यायेन वस्तुप्रभेद- णिद्भावस्यैवाप्यङ्गीकारादिति भावः । तदनेन कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुना व्यङ्ग्य- ङ्कारोदाहरणम् दर्शितमित्याशयेनाह— . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

२२० साहित्यदर्पणे तिपादिताः । एषु चालंकृतिव्यञ्जनस्थले रूपणोत्प्रेक्षणव्यतिरेचना- मात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रूप्यादीनामित्यलंकृतेरेव मुख्यत्वम् । एकः शब्दार्थशक्त्युत्थे— उभयशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्ये एको ध्वनेर्भेदः । यथा— ‘हिममुक्तचन्द्ररुचिरं सुगन्धौ मदयन्द्विजावलिनिमीनकेतनम् । अभवत्प्रमादिनमृगो महोत्सवः प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥’ नाः । ननु यत्रालंकारस्य व्यञ्जकत्वमुक्तं तत्रालंकार्यस्य वस्तुनोऽपि व्यञ्जकत्वं चेति कथमलंकारस्य पृथगुपादानमत आह—एषु चेति । प्रागुक्तद्वादशसु भे- देष्वित्यर्थः । अलंकृतिव्यञ्जनस्थले संस्कारव्यञ्जनस्थले । रूप्यादीनां द्विना उपमेयस्योपकत्वरूपेण तद्विना प्राधान्यं मुख्यत्वमिति । अत एव च व्यङ्ग्य इत्यर्थः ॥ हिममुक्तेति । हिममुक्ता हिमं स्रवन्तः स इति हिममुक्त- स्तच्छीलं । वसन्तपक्षे - हिममुक्तश्चन्द्रस्तद्वद् रुचिरो दीप्तमान् । पक्षे तद्वन्- न्मदिरः । पक्षे—सुगन्धः । 'सुगन्धः पुंसि, सौरभ्यार्थे । अभिधेयलिङ्गे प्येषु'—इतिभूषणसिन्धौ । पक्षे प्रमादिनामुन्मत्तानां मृगो द्वेष्टा येन । हरि- प्रणादिकमित्यर्थः ॥ ... ... स तु साक्षात् वसन्तः । द्विरे- फित्वेनारम्भरूपत्वात् ... ... ... ... । तथापि—प्रमदाजनस्य गा-

1. आदावनयोः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

चतुर्थः परिच्छेदः। २२१ अत्र माधवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्युपमालंकारो व्यङ्ग्यः। एवं च व्यङ्ग्यभेदादेव व्यञ्जकानां काव्यानां भेदः। तदष्टादशधा ध्वनिः ॥ ९ ॥ अविवक्षितवाच्यः, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति द्विविधः । विवक्षितान्यपरवाच्यस्तु असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेनैकः । सं- लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेन च शब्दार्थोभयशक्तिमूलतया पञ्चदशेत्यष्टादशभेदो ध्वनिः । एषु च— वाक्ये शब्दार्थशक्त्युत्थस्तदन्ये पदवाक्ययोः । तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः पदगतो यथा— ‘धन्यः स एव तरुणो नयने तस्यैव नयने च । युवजनमोहनविद्या भवितेयं यस्य सम्मुखे सुमुखी ॥’ व्यञ्जने वसन्तस्यैव नानार्थसत्त्वप्रतिसन्धानसहकृतेन माधवपदेन वसन्त एव व्यज्यते न ततोऽन्यम्। तस्य तत्र सामर्थ्याभावात्। न चात्र शब्दार्थोभयश्लेष- शब्देनोभयशक्तिव्यञ्जनोपमेति वाच्यम्। तथा सति 'दुर्गालङ्घित-' (६२ पृ०) इत्याद्युपमाश्लेषमत्त्वेनोभयशक्तिव्यङ्ग्यत्वं स्यात्। गृहीतगरिमेल्यर्थापेक्षस्यापि तत्र सत्त्वात्। ननूक्तभेदेषु व्यङ्ग्यस्यैव भेदो दर्शितः। तत्र प्रकृतानुपयुक्तमत आह— एवं चेति। तदिति। उक्तप्रकारैरित्यर्थः॥ अष्टादशत्वमुपपादयति—अविव- क्षितेति॥ वाक्ये द्वावेव एव। तदन्ये उभयसम्भूतौ त्वन्ये॥ धन्य इति। १. उपमेति। श्रोतृप्रतिपादकपरस्परविरोधितानां पाण्डित्यसम्प्रदायादिमूलप्रती- त्त्यापि रसाभिव्यञ्जकत्वं दृश्यत इति प्राचां रीतिः पदानुवादेऽनुपपत्तिस्तु स्यादेवेति मतम्—'राज्योदित्वमहोत्तरी' इत्यादि-पदापेक्षया 'अपि दैवो नृपेदेवे' इत्युपपत्ति- साधनम्॥' इत्युपपाद्यम्। २. पदगतेति। वस्तुतःपदस्वरूपमुद्घाटयितुमशक्येऽपि द्विविधः, तयोर्निरूपितो भेदावधेषः शब्दार्थोभयशक्तिमूल एव..., इति व्यङ्ग्यभेदेन ध्वनिर्नानाविधस्यापि- भेदादेवोपपद्यत एवेति॥ ३. तदन्ये इति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ द्वौ वाक्ये च भवन्ती- त्यर्थः। पदे चोभयम्—पदैकदेशे वाक्यप्रभागे संलक्ष्यक्रमोऽपि रसभावानुभावपदे च प्रकृतं रीति-वर्णेषु दृश्यमानम्। अनन्तस्य प्रकृतत्वात्तु वाक्यगतध्वनिति ४. 'धन्य' इत्यादि। सुमुखेत्यस्य सम्मुखे सति स 'धन्यस्तरुण' इति पदद्वये तात्पर्यार्थः। 'नयने' इत्याद्येऽर्थेऽभिधेयं द्वितीये प्राशस्त्याति- शायकरूपेण च द्वये रत्यादीनां भावानां तात्पर्यम्। अतः सातिशय- दुःखासंलक्ष्यक्रमम्,

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है; यह छवि लगभग पूरी तरह से रिक्त (blank) है और इसमें केवल कुछ बिंदु/चिह्न (artifacts) दिखाई दे रहे हैं।

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसायकाः (५३५५) ॥१२॥ शदानुरोधेनैकपद्याशारत्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- गरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलङ्कृतीनां तद्देकाश्रयस्थितौ । संदि- ग्धत्वे च भवति सङ्करस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिborder' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यष्टविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपद्यगतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेत्, न । यत प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरूनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावून- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैकपद्या- द्वारध्वनिः, (३१) प्रबन्धानकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३२) प्रबन्धानकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३३) पद- गनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद- गनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३५) पदगनकविनि- बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३६) पदगनकविनिबद्धवक्- तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) वाक्यगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थ- शक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३९) वाक्यगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति- मूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (४०) वाक्यगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो- ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकार- ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगनकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४५) प्रबन्धाभासलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः, (४७) पदगतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतसंलक्ष्यक- मव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०) वर्णगतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यानेकपदरहितमूलो ध्वनिरिति ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है / केवल शीर्ष पर कटा हुआ अंश दिखाई दे रहा है)।

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५)॥१२॥ शायानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलङ्कारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिः' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्ट । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वार , खं शून्यम्, अग्नयस्त्रय , शरा पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकचत्वारिंशता च संसृष्टावून- पञ्चाशत्त्व भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयै सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्ति । न चैकपञ्चा- शत्ध्वनिः, (३१) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३२) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (३३) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३४) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि- बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ- प्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थ- शक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनि , (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्ति- मूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो- ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कार- ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (४५) प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः, (४७) पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०) वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनिरिति ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरैषिपुवाणामिसहायकाः(५३५५)॥१२॥ शब्दानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनरिति' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्टः । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक- संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशत्तद्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भवि- ष्यतीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टौकैक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकहानेन सप्तचत्वारिंशादिभिर्- । चरमस्य सजातीयेनैवेन संसृष्टावेकद्विपञ्चलमेवेति मिलित्वा षट्त्रिंशदधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण षट्पञ्चाशदुत्तरनवतताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्निश-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैवमवान्तर- भेदा इतिः, (३१) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्रादंशग्रूढोऽन्धः शिखरिणी, (३२) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्राप्रथमे मृच्छेऽन्धारीण वपुष्यसि, (३३) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३४) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३५) पद्यवार्त्ता- प्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलकारतायाम्, (३६) पद्यवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्ध्रेण वपुष्यसि, (३७) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३८) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तौन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३९) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम् (४०) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४१) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४२) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४३) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४४) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४५) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेण वपुष्यसि, (४६) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४७) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४८) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४९) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तो-

॥ ३ ॥

चतुर्थः परिच्छेदः। इतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् । यथा— 'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वत्सैन्यसागररवोद्भूतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय- मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी- दृगवस्थः स तत्कर्मणि मुहुरनुभूतः । तत्कर्माह—रसनेति । रसना मम क्षुद्रघण्टिकासमुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाकृष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या वस्त्रग्रन्थस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया स्मर्यमाणाया तदङ्गानां शोकोद्दीपकात्मकत्वेनानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् । अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसत्वाप्राप्त्या कथमस्य रसाङ्गोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य पूर्णरसलाभाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा- रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादपङ्क्तिषु ॥ १ न पुनरने तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानोन्नतामेतां' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'अनुचितारम्भ पर्यन्तस्य' इत्यादिग्रन्थान्तरे विविधवादानिधियार्थनिषेधम्दोषोऽयं व्यज्यते । उपशमस्तु मरुद्भङ्गे- ऽप्यत्रापि विधिकृपकर्तृकस्य निषेधस्यापि तात्पर्यम् । तथ्या पूर्ववार्तिकामूलत्वात्तस्य नामाप्यप्रवृ- त्तिरिति । उच्यते— मम धर्मिसत्ता' इत्यत्र सुरुषाणो वादित एव विश्रान्तिभावाद्य निषिधार्थं व्यञ्जयति । 'उपलम्भ-' इत्यत्र तु दृष्टार्थस्य शशिशृङ्गेन प्रकीर्ते विवक्षितार्थस्य विधातनिषेधतय्या व्यञ्जयन्तः । तथा चोक्तम्—'अविज्ञातानुया' 'यस्ति-' (इत्यादि) व्यञ्जितैश्वर्यः । यद्यप्यनेकसंयुक्तत्वे सति भेदोल्लेखेनैव विशिष्टप्रत्ययोत्पत्तिरस्त्येवेति तथापि तद्भेदान्ना तदा सातिशयस्य शान्तिस्तथा विविध्य प्रतिपादयन् । २ तु बाल्यावस्थायां ध्वन्यध्ययनमारब्धवद्भिरेव नैषा पद्धतीदानीन्तनैर्नवेक्षणी- येत्याहृत्य । पदपदान्तरीभानन्तरत्वेन नैषा परम्पराभ्युपेता । पदादावङ्गुष्ठप्रभृति प्रत्यय- प्रतिपादितैः सर्वनाम च । पुरुरवन्वयः पूर्वमित्यापत्तित नयादि कर्मभूताधिकरणं विशेषेणान्तिताश्चायम् । पदस्यैव निर्वन्धश्च सपक्षो दृश्यत तथा । शब्दादीनामङ्गत्वान्ना पदानां दुर्विनीतायैव तच्चोक्तम्— • 'तदापदधर्माश्चेन्न-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते

अथ गुणीभूतव्यङ्ग्यम्— अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये । अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च संभवति । तत्र स्यादितराङ्गं काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्ध्यङ्गम् ॥ १३ ॥ संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढम् । व्यङ्ग्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति—अथेति । अपरं ध्वनिभिन्नम् । तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यं इतरस्य रसादेर्वा वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यङ्ग्यमित्य- न्वयः । एवमन्यत्रापि । काक्वाक्षिप्तं काकुवशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानम् । वाच्यास्यान्यवोधबीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम्, आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्रति- धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटिल्यप्रतीयमानम् । अगूढं स्फुटम्, तया वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निरूपक

1. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अचमत्कारित्वेनेह व्यङ्ग्यस्य गुणीभावः । ध्वनिकारे- णाप्यभिहितम्—'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये वा- च्यचारुत्वं स्यात्प्रकर्षवत् ॥' इति । 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी- नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥' इत्युक्तरूपो व्यङ्ग्यार्थो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याम्नातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्वप्रकर्षे गुणीभूतव्यङ्ग्यो नामापरः काव्यभेद इति तदाशयः ॥
2. काक्केति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ॥
3. संदिग्धेति । संदिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं यस्य यत् तत् ।। यद्वा संदिग्धं चमत्कृतिजनने वाच्यव्यङ्ग्ययोः संशयास्पदं प्राधान्यं यत्र तत् ॥
4. तुल्येति । तुल्यं वाच्यसमानं प्राधान्यं यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यव्यङ्ग्य- योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ॥
5. अगूढमिति । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम् । तादृशं वाच्यायमानतया न तथा चमत्कारोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम् । तदुक्तम्—'नान्ध्रीपयोधर इवातिजरात् प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातिितरा निगूढः । अर्थो गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्सौभा- ग्यमेति मरहट्टवधूकूचाभः ॥' इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयैकवेद्यमेव व्यङ्ग्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःससंवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणी- भूतव्यङ्ग्यमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यक्तम् ॥
6. 'आपाततः' इति क्वचित्पुस्तकविशेषेषु दृश्यते ।

चित्र में कोई पठनीय पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

२१९ साहित्यदर्पणे 'तात्पर्यव्यतिरेकेण व्यञ्जकत्वं न विद्यते । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति, तन्मतेनापि 'ऐन्द्रलुप्तिकमेषा सिद्धस्य व्यापाराभाव' इति मौक्तिक- रेव पातनीयो दण्डः । एतच्च चिन्त्यमित्युपाध्यायाः । दीर्घदीर्घतमाभिधाव्यापारे- वाचकस्य लक्षयित्वा स्वातन्त्र्येण बोधकत्वे मानं नास्तीति तात्पर्येति । कार्य- दार्ढ्यादत्र सादृश्यनिबन्धनत्वं व्यङ्ग्यस्य न ज्ञायते इत्युत्प्रेक्षोपपत्तौ वचनान्तरात् तात्पर्येनैव व्यञ्जनोद्धारः । नन्वेवं यावत्कार्यप्रसारित्वात्तुच्छो यत्न इत्यत आह—यावदिति । यावत् हि फलम्तावतोऽवभासात् तात्पर्यानव- माननोपपत्तौ विधावित्यर्थः स्यात् । एवम्प्रत्याय्याभासिकप्रभेदतः पर- रूपवाक्यप्रमेयसमुदायेन परिणामाय स्वयमुत्पाद्यत्वाद् । भट्टा- श्रीगौरिनिवन्धनसमये स्वमतेन तन्मतमवकाशमनयत् । यदभिधीयते मतं काव्यस्य हेतुर्न भवतीति । अतो न भावना ज्ञायतेन मुद्रव्यञ्जक- कभावोऽपि स्याद्वा, न वा तत्सम्बन्धेन कश्चिद् भावसम्, नान्यादृ- श्यते । तेन मनोभवतो न सम्भवतु साति नयनादिना काव्येन नाप्या- न चास्य शब्दान्तरेषु नानार्थत्वात्प्रसन्नार्थं काव्यशब्देष्वपि न भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाक्रियायाश्चानन्यदृष्टत्वात् । किञ्च, नाप्यन्वयव्यति- रेकान्वयव्यतिरेकाभ्यामिह गवानयनात् । तदुक्तम्— नाप्यनियमसम्बन्धाद् भव्य- र्गमानिमान् । यत्प्रसङ्गाभ्याम् न चात्र न व्योक्तितम् ॥' इति । कश्च पुनरदृ- तमन्वेत्य परस्य व्याप्यादेशानुपपत्तौ, नैक तथाविधेनेट्वालुक्तमौण्डरी- त्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरात् तात्त्वेन रसाभावेन लक्षयिती रसा- प्तीति ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ- दृढबोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षण्या वावान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते, तदा किमर्थं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि भवत्कल्पिताभिधाव्यापारेण बोधात् । अपि च किमर्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७।' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं निरूपितम् श्रुतिस्थल इव लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभिधा- व्यापारेणैव प्रतीतौ लिङ्गादीनां दौर्बल्ये बीजाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थविशेषप्र- काशनसामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्कचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पदानि १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'दिग्धव्यव्याराभाववादिनि' क

पञ्चमः परिच्छेदः । २५५ दर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्, अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यशब्दानां निर- तिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र- एवं चेति । अभिधयैव व्यङ्ग्यबोधस्वीकारे चेत्यर्थः । तदर्थेति । लक्ष्यार्थे- त्यर्थः । लक्षणाजन्यबोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायाभिधासत्त्वस्वीकारे लक्षणासत्त्व- स्वीकारस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । लक्षणाया अस्वीकारे इष्टापत्तेर्दोषान्तरमाह— किमिति चेति । न वाच्यत्वमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपाद्यस्य मुख- प्रसादादिभिरनुमितानामपि हर्षशोकादीनां शब्दानन्तरप्रतीतत्वेन वाच्यत्वाप- त्तिरिति भावः । रसादीनां तात्पर्यग्राहकसमनुमानेन साध्यतां मतमाह—यत्पु- नरिति । पौरुषेयं पुरुषनिष्पन्नं लौकिकं मन्वादिशास्त्ररूपं च । अपौरुषेयं वेदरूपम् । सर्वमेवेति व्यापकताग्राह्य । यद्युपादेयं वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा 'घटमानय' इति लौकिकं वाक्यं जलाहरणरूपकार्यतत्परम् । यथा वा 'विश्वजिता यजेत' इति वैदिकं वाक्यं स्वर्गरूपकार्यतत्परमित्यन्वयव्याप्तिरत्रावधेया । व्यतिरेक- व्याप्तिं दर्शयति—अतत्परत्वे इति । यद्यन कार्यतत्परं तदनुपादेयदाननम्, यथा उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुमिति दर्शयति—ततश्चेति । प्रतिपाद्यस्य श्रोतुः काव्यश्रवणे प्रवृत्तिः, प्रतिपादकस्य वक्तुः काव्यपाठे प्रवृत्तिः, तयोरौप- यिकं कारणीभूतफलेच्छाविषयो यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि, तस्यानुपलब्धेः शब्देनानुपस्थानात् । अवधार्यते तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । ननु कार्यन्तरवद्रसादि- वाक्यम् । दृष्ट्वाद्याप्यभावानां दायान्तरापेक्षाभावाद्वाक्यान्तरेण सम्बन्ध आदातुदोषान्तरं प्रकरणम् । स्थानं क्रमः । न चानेकशब्दानां सन्निधिरित्युपस्थापनम् । समाख्या योगात्तु । श्रुत्यादीनां समवाये एकोद्देश्यत्वे तेषां मध्ये परस्येण यत्परं तद्देश्यता तद्दुर्बलम् । गुणः । अर्थनिदर्शने पूर्वापेक्षया विनिगमनाप्रमाणाभावोऽपि द्रष्टव्यः । अत्र विशेषः शाबरभाष्यादौ द्रष्टव्यः ॥ १. किमिति चेति । रङ्गनाथान्तर तात्पर्य्यार्थः प्रतीयते तावति शब्दस्यैवैष व्यापार इति मीमांसकमतेन हर्षशोकादीनां किमिति न वाच्यत्वेनेति पूर्वेणान्वयः । न चान्यो हर्षदीर्घसन्निवेशात्, रञ्जन् हर्षविशेषेण वाच्यत्वेति सुचितो भावः । मुखेन तत्संकीर्त्तनात् हर्षविशेषस्य उपलब्धिः, न तु शब्दादिति । न तु हर्षविशेषे रसादीना- मन्तर्भावः शङ्कनीयोऽनुकारप्रख्यानात् इति हि सिद्धान्तः ॥ २. यदिति । 'उक्तं—महिमकल्पानुकूलतया धनिनेन'

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you wish to have transcribed.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । ‘कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिँ ॥’ इति सखीत्तत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । आश्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दै- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत श्चियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्राायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरा सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- र्यम् । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्संबो- धने । तथा सहस्व पत्युस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुन रुपपतेरपेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नन्वेषा कान्तेन चोभयबोध- संभवादिति न बोद्धृभेद । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथाद्यु रनादिबोधेषु व्यञ्जनायावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति अनीयोलोरिति । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि न्यर्थ- विदपि वारयितुं न शक्यम् । सहस्वेदानीम् । स्वातन्त्र्यदोषफलमित्यर्थः । अत्रायं भावः— स्वामिविनीता कुलस्त्रियमपिस्वाधरा तत्सन्निधिसन्निधाने भर्तारं समनवलोक्यान्यतैव दधावितिशङ्कया मदवाच्यतापरिहारादेवेत्युच्यते । सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिपदवी- निददत् । भर्तृविषय तु सङ्ग्रहो नान्नीत्यादेयमानं व्यड्यम् । तथा च निन्दनेन साकूतवन्दनान्त्या सखीप्रियादिनिवारितविषयोपदिष्टं यत्स्निग्धज्वालनेन प्रत्या- यानं व्यङ्ग्यम् । तत्कण्ट्या च तदुद्भाव्यप्रकटितप्रच्छन्ना मौनशालिटोन्भावनं क्रि- याया इति दृषदन्तीति सखीविषयं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टेत्याकृति सन्- दर्भावती प्रतोये न युक्तम्, प्रत्युत्कर्ष द्युतमानम् नान्य समेष्वेवेत्यन्योऽपि सखीविषयं मौनप्रकट्यान्मध्यङ्ग्यम् । अथैवं ह्यय प्रव्यञ्जनावृत्तिं हृदन्तश्चेत्थं रसिना पुनः अपरदंशाङ्गादिनिर्न विषय इति व्यङ्ग्यान्मुखनिबन्धनेन स्पष्टम् । एवं मौनप्र- वृत्तमेवे सर्वैदुष्टान्तानां मुख्यविषयोपक्षिप्तं विषयम् आहुरेति बोद्धव्यस्तारः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—‘‘याऽपि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतीनां रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारणकार्या- सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि ज्ञात- तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत इति फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्दूरात्- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ति इत्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सम्बन्ध' इत्यापत्ति काव्या- काशोक्तापि नोक्ता । तनो सम्बन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं ततस्तदनुमानोल्लसि- तया सामाजिकाना वासणारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मतं दूषयति—नानुमानमिति। अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन । रसादिबुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मतं दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मतं दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । याऽपीति । अनुमाने इति अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यबोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह— विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति—ते इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यम्, वह्नयादिकार्य धूमादि वह्नयादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्यम- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । स्ववि- यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना कार-

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावान्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सं- लक्ष्यैव ध्वने. प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचम्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिहिनो रानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति