साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ अश्लीलत्वं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्त्रिविधम् । क्रमेणोदाहरणम्— 'दृप्तारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥' 'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥' अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्लीलाः । 'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ॥ अत्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् । पारुष्यप्रयुक्तवाच्येषु श्रवलवतसदघटकद्वित्रादिवर्णपारुष्यप्रयुक्तपददुःश्रवत्वस्य नी- वारात् । असमर्थान्तरव्यञ्जकमश्लीलं तस्य भावस्तत्ता । पदानामश्लीलत्वं तु असभ्यस्मृतिहेतुत्वमेव । जुगुप्सा घृणा । अमङ्गलममङ्गलशङ्का । व्यञ्ज- कमिह जनकत्वमेव ॥ अत्रेति । सैन्ये प्रयुक्तः साधनशब्दो मेढ्रव्यञ्जनतया श्रोतुर्लज्जाजननेन राजविषयरतिभावस्य, समीरणे प्रयुक्तो वायुशब्दः पशुप्राणजुगु- प्सकतया श्रोतुर्जुगुप्साजननेन, अवसाने प्रयुक्तो विनाशशब्दः शत्रुवधव्यञ्जकतया अमङ्गलशङ्काजननेन, शृङ्गारस्य प्रकर्षप्रतिबन्धकः ॥ अनुचितार्थत्वं क्वचिद्वा- च्यार्थदोषप्रतिपादकत्वेन, क्वचिदर्थासम्भवेन, क्वचिदसमनर्थकत्वेन । तत्रोदाहर- शूरा इति । पशुभूताश्चेत्यस्वरूपम् । अत्र वाच्यार्थस्य शूरस्य कातर्यं दोषः । १. अश्लीलदमिति । इदं काव्यप्रदीपोल्लिखितमपि नास्ति । 'अत्रोदाहरणम्-'

३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा— 'भाति पद्म मरोवरे ॥' अत्र पद्मशब्द पुल्लिङ्गः । ग्राम्यत्वं यथा— 'कटिम्ने हरते मनः ॥' अत्र कँटिशब्दो ग्राम्यः । अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा— 'योगेन दलिताशय ॥' अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छुदपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीय यथा—'प्रज्वलद्वणैर् पतन्ति शरान्व ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीय यथा—दिवा रात्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्समुच्चैः शिरसामनीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यत्वकारभवस्य समर्थकं द्विर्द... चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धावपि... पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेष ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धत्... ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवक्तृत्वादलाभावाच्छ्रव्यैकदेशि... रोध ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलिन खण्डित आशयो वास... यस्य स । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेष । अत्र योगशास्त्रानुशीलिना... पदार्थानामज्ञाना योगिनिपदभवबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकरणार्था... 1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंल्लिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न हि प्रयुक्त । अत्र दूषकताबीज तु नादृशकृतिनमयलङ्कनप्रयोजनानुसंधानलक्षणदुष्टतायै भवति । यमकादिप्रयोजनसत्त्वे तु नाय दोष, अन्यत्राप्रयुक्तस्यापि क्वचित् भे प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रनाभावादिति ॥ 2 कटीति । अत्रेद तत्त्वम्—श्रोणीनितम्वादिकमेव विदग्धे प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पद त्रिविधम्—ग्राम्य नागरमुपनागर च । विदग्ध... प्रसिद्ध नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणोत्तरे विदुषा ग्राम्यशब्दप्रयोगादुत्तरवैदग्ध्योन्नयनेनात्र दौष्टयम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ... दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावाद् ॥ अन प्रकारे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्— 'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥' 3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इति पातञ्जलसूत्रे ( १।२४ ) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्त । वासना चात्र दुः... निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः सस्कारविशेषः । दूषकताबीज तु तच्छास्त्रानभिज्ञस्य तदा...

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ 'आशीःपरम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥' अत्र वेन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः । नेयार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनम् । यथा— 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् । अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । तेषादिनाथर्जनक शब्दः संदिग्ध । आशीरिति । कर्णे कृत्वा श्रुत्वा । अग्रेति । वन्द्यामिति पदस्य सन्दिग्धस्य शाब्दबोधविलम्बेन रसनिषदरीनाद्रवो रस विल- म्बकृत् ॥ अशक्तिकृतं कवेरसार्मध्यप्रयुक्तम् । असामर्थ्यमाद्युदति ॥ चर- णाघातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं पराभव । मुखस्य चरणाघातासम्बन्धा- त्तस्याप्यसम्भ वरतन्द्वायानुपपत्ति । वैयव्यचरणाघातपदान्तः सन्देहनिरा- सबलवत्वं मुखलक्ष्मयो सम्बन्ध । अत्र रूढिप्रयोजनव्यतिरिक्तपदेन बद्धेना- सनिधाय, ततो दृष्टयोपस्थिति ततः शाब्ददोष इति हरिबन्देन सम्प्रयुक्त- म्बगमन दूषताबीजम् । केचित्तु—'विशिष्टलक्षितान्त प्रयोजन' नेयार्थिदोष कथ नेयार्थम्' इति चेत् । न । रूढिप्रयोजनभावपदस्य मुख्य लक्ष्यार्थप्रकाशनो- पपत्यपरतया प्रकृते तत एव नेयार्थताभ्युपगमात् । केचित्—'पद्मद्विजेभ्यं हि शोभमैव फलित न तु चरणाघातेनेति तद्योज्यसम्बन्धासम्बन्धत्वेन' इत्याहु । तन्न । पद्म हि तरुणाब्जव्योधान्तर सम्भवप्रतीतिरुपनिषदा, न तु निर्जि तत्वादिकार्यति । तत्पर्यवसान्, मुखत्वमपि सम्मिश्रितत्वाद्भवतः । य यत्र साकारता विहित प्रयोजनेति चेन्न, दन्तक्षतादिस्थलस्याप्य- नुपपत्तिः । यथा चात्राप्युक्तम् निर्जितत्वं पराभव इत्यनेन सम्बन्धा- र्थोपपादकत्वात् पद्मपदार्थस्येति बोध्यम्। अत्र मुखस्य कमले चरणाघात- कर्तृत्वसम्बन्धेन प्रकारोऽयं द्रष्टव्यः

1. वन्द्यामिति । रथोऽङ्गाङ्गशब्देषु कृतातिप्रसङ्गवारणाय विशेष- दुष्टार्थप्रतिपादकत्वेऽपि न दोषः । अत्र चान्यार्थबोधकत्वमेव न तु तत्र प्रसिद्धार्थः । अनेकार्थत्वेनैवार्थस्य संशयबीजत्वात् नास्ति सन्दिग्धत्वम् । सन्दिग्धार्थमुक्त्वा नेयार्थमाह— कश्चिन्मङ्गलमुखेऽस्तीति 2 नेयार्थमिति । यो हि रूढितः प्रयोजनाद्वा न प्रयुज्यते परं केवलं निमित्तसद्भावादिच्छामात्रेणैव लक्षकः क्रियते सोऽर्थो नेयार्थः इत्यर्थः । तल्लक्ष्योऽर्थोऽप्युपपत्तिविहीनो भवत्येव । यथा—

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७ यथा— 'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥' उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ् पर्युदासता निषे- धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः— पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥ उदाहरति—यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस- स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिनिषेधमिदम् । अयं सन्नद्धो न नवज- लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरसामानाधिकरण्यं । अत्रेश्वरदार्थस्य उद्देश्‍यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह नञर्थस्य सम्बन्ध । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्याप्येतव्यम् । ध्वंसो न भवि- ष्यन्नित्याद्यसङ्ग्रहापत्ते । क्रियेयेति । यथाश्रुतविशिष्टे तु 'पच न पच्यते' इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युणोदाहरणयसङ्ग्रहप्रसङ्ग । न च नञर्थस्य क्रियान्वयनियमविशे- षोदाहरणादौ नञ् प्रसज्यप्रतिषेधत्वभेद नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधेच्छया- भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्प्रतिप्रकारान्धिगन्ध प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्वीकारणं यु- क्तत्वात् । अत एवोक्तंभावान्धकारणे गोपीचन्द्रेणोक्तम्—'ध्वंसो न प्रस- ज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्राग्भावोऽय न भवति', 'इत्यन्योन्यं पर्युदास इतिनिदन्ते' इति । 'हुतिप्यन' इत्यादि रसगतगुणनिदर्शनपरिष्टैवैरे नञर्थस्य सम्बन्ध । यथाह 'घटो घटेन न वर्तते', 'घट घटत्व न नैत्य' इत्यादि क्रियापदेन सह नञर्थस्यान्वयेऽपि प्रसज्यनिषेधाय वाच्यम् । एवंविधं निषेधविधि सम्बीजप्र- तिपादनातिप्रसक्तिवारणाय । एवं च 'घटो न पट' इत्यत्राप्युत्तरपदेन सह- क्रियान्वयस्य नैराश्यं सम्बन्धत्वेऽपि निषेधमुखेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वम् । न ह्यत्र घटाभाव एव विधेय न तु पटेन सह सम्बन्ध । पटेनैक्यस्य विवि- धावेन सम्बन्धो विधेयो नैवं तत्राभावनिषेधविधानाभावात् प्रत्यक्षा- नुवादस्य नैराश्येतरत्वं तत्सम्बन्धाभिप्रायेण नञर्थस्य सम्बन्ध । इत्यादि नञ्-पदार्थ-(?) ... प्रसज्यप्रतिषेध इति कविवचनार्थ- तत्त्वानां जिज्ञासायां पृथगेव तत्त्वचिन्तामण्युक्तेष्वनु- सन्धेयम् ... ... ... इति । तद्रूप- हविषां पर्युदासस्तथा पूर्ववाक्यानन्वयित्वेन । स्वसम्बन्धी ... ... ...

३९४ | साहित्यदर्पणे क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा— 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुचः ॥ नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ॥' अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते । 'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ॥' इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम् । तथाहि—द्वे- त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम् । तदानुगुण्येन तच्छब्देन परामर्शः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं बोध्यम्। पदांशे दुःश्रवत्वं यथा— 'तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥' 'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥' शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्तत्पदयोः । सामर्थ्यादाकाङ्क्षात् ॥ ननु यत्र द्वित्वं वर्तते यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकाङ्क्षप्रतीतिः । तत्र तत्पदद्वयस्यैव यु- योग्यत्वात् । यथा—'यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इति। इत्यत आह—यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽर्ह इति भावः। सर्वात्मकमिति । विरहदुःखत्वेन सामान्येन सर्वं विरहदुःखमित्यर्थः ॥ तथ- भूतस्य विरहदुःखत्वावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्साया वक्तृतान्यर्यमेव निदानमिति सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतातपर्ये सति न तत्पदे वीप्सा । तत्तद्विशेष- उपस्थापने तात्पर्ये मति तत्पदे वीप्सा । क्वचित्तु तत्पदे एव वीप्सा, न तु यत्पदे । यथा—'ते ते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थस्य बाधेन ये ।' एवमिति। अन्येषामनुचितार्थत्वादीनाम् । तच्च मया दर्शितमेव ॥ 'दोषाः केचिद्भवन्त्येषां

1. यद्यदिति । परमार्थन्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रे- ण यदो द्वित्वापन्नोऽनमादेशः । एव चादेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन च शब्दान्तर- रूपेण दुःसपरामर्शः । आदेशस्तु सावष्टेनान्वये तात्पर्यग्राहक इति यत्तदोर- न सम्बन्धानोपपत्तौ न तत्पदेऽपि वीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेशः । यत्र तु तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । किं तुभाम्या रूपद्वयेन सर्वोपसङ्क्रान्ति- स्तत्त्वन् ॥
2. सिद्धयै इति । अत्र 'सिद्धयै' इति चतुर्थ्यन्तपदैकदेशः श्रुतिकटु ॥ अत्र 'पदेन- मर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गुलच्छेदै बीजाङ्कुर प्रागुदयादिवान्वम् ॥' इत्य- वशिष्टा पादत्रयी ॥ १ 'प्रयोगात्' पुस्तकान्तरे

सप्तमः परिच्छेदः । ३९५ अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ॥' पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- गाने शेरति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ द्यांशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह—तद्गच्छेति ॥ अश्लीले ति । व्रीडाव्यञ्जके ॥ जुगुप्साव्यञ्जकं यथा—'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । ऽमङ्गलव्यञ्जकं यथा—'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्दः ॥ वचोवाणत्वं र्वाणत्वम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया गीःशब्दप्रतिपादकत्वे ऽर्थे । तथा नेयार्थत्वम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश-

1. अत्र धातुमत्तो भावो धातुमत्तेति पदकदेशेन क्षीबार्थेन मत्ताशब्देन मतुबर्थो ऽन्यते । अत्र 'पञ्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । बलाहकच्छेद- भक्तरूपामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥' इति तन्मूलम् ॥
2. विजेय इति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति सूत्रेणार्हार्थे 'अचो यत्' इति सूत्रेण दितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूतत्वरूपे क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ॥ अत्र 'चापाचार्यस्त्रिपुर- जयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रोत्तंसः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्तेवैतत् मु कुनवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्शस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥' लपनीयम् ॥
3. पेलवेति । 'पेल' इति वर्णद्वयं लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गवाचकतया व्रीडा- दीति प्रकाशव्याख्यातारः ॥ अत्र 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतसमुदाहरति शठ । र्नार्थेन सहृदयं वहति पुनः कलुषहृदयिनमिव ॥' इति प्रकाशोदाहरणं शरणम् ॥
4. जलध्यादाविति । तथा चोक्तमग्निमित्रेण—'जलदादिषु पूर्वपदे नरोत्तरादिषु चोत्तरपदेषु । हरदन्तेष्वेषु चोभयपदेषु पर्यायपदवृत्तिः ॥ इति परिवृत्तिसहा ये दोषास्ते दौषिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये तु नित्या गीर्वाणतुल्यान्ते ॥' दोषोन्मिन्षो गीर्वाणदित्येतच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्त इत्यर्थः ॥ अत्र वचोवाणेश्युदाहरणम् 'निद- ष्टेऽस्य भूपालैर्निर्माताऽहंशरामोः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेनो दस्तं दिगान्तरे ॥' त्येतरूपम् । वचोबाण गीर्वाणाः शब्दयोरभेदात् ॥

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image with legible text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ४२१ अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः । अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः । रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश्च । क्रमेण यथा— ‘तामुद्वीक्ष्य कुरङ्गाक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत ॥’ ‘चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ॥’ स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा— ‘अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे ॥’ व्यभिचारिणः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा—

• ‘जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने ॥’ अत्र प्रथमे पादे ‘आसीन्मुकुलिताक्षी सा’ इति लज्जाया अनुभाव- मुखेन कथने युक्तः पाठः । ‘मानं मा कुरु तन्वङ्गि ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ॥’ अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः । ‘धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे । ईषत्स्मितकटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीक्ष्यतां तन्वी ॥’ अत्र रसस्योद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति कष्टकल्पना । दिकरं रसस्य । प्रकृतीनां नायकोचितधर्माणां विपर्ययोऽन्यथावर्णनम् । इष्ट- केवलमनौचित्यम् । अन्यद्रसातिनिर्वहणम् ॥ कोऽप्यनिर्वचनीयप्रमदः ॥ व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं एव स्वशब्दवाच्यत्वं दोषः, रसानुसन्धानार्थमुपादाने तु न दोषः । यथा लज्जामुकुलीति, अमन्दोत्सुक्ये च । स्वशब्दवाच्यत्वं रसादिप्रकर्षदोषप्रविभाद्यपरम् ॥ विरोधिप्रसङ्गपरिग्रहमुदाहरति—मानमिति । शान्तस्येव चेति । चशब्दो हेतौ । विभाव उद्दीपनविभावः । तत्परिग्रहो यौवनास्थैर्यवेदनरूपम् ॥ अनुभावस्य पृथगुदाहरणम्—धवलयतीति । शिशि- ररोचिषि चन्द्रे चन्द्रिकयोद्भासयन्त्यां हेत्वर्थः । अयेति । आलम्बनं १. तामिति । ‘तामन्तःकरणप्रियां विधिकृपां दृष्ट्वैकमन्तःस्थिताम् । नेत्रयोः कृत- सञ्ज्ञेन गोचरे सोऽजायत रसो निर्भरः’ इति प्रकाशोदाहरणस्य पूर्वार्द्धः । २. चन्द्रेति । ‘आलोक्य चन्द्रमण्डलमानन्दयन्तं भुवनं शृङ्गाररसाप्लुतम् । इहैव मग्नमन्तरम् विलोलतारकं स्मेरमुखाम्भोरुहे’ इति प्रकाशोदा- हरणस्यापरार्द्धम् ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। कृपया सही या स्पष्ट पृष्ठ की छवि पुनः संलग्न करें।

सप्तमः परिच्छेदः । ४४१ एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर- स्येति विज्ञेयम् । गर्भितत्वं गुणः क्वापि- यथा- 'दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यत्सान्नादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥' अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं पुष्णाति । पतत्प्रकर्षता तथा ॥ २८ ॥ तथेति क्वचित् गुणः । यथा - 'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.) । अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः । क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ॥ हरस्यैव पिनाकसम्बन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यङ्ग्याद् गुणत्वम् । नायं निष्ठुरवैरयुवति नागो तिनिष्ठुरधनुष्मान्नाह पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधो नवगुणधर पश्य कस्मादकस्मात्पुण्येऽरण्ये नवजलधरश्यामल कोऽयमेति ॥' अत्र द्वितीयस्य नहीति निपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः, कि त्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यङ्ग्याद् गुण एव ॥ न वाक्यान्तरस्येति । पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न दोष इत्यर्थः । दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मातङ्गसमूहेन विभक्ताः परिच्छिन्नाश्चत्वार आघाटाः सीमा यस्याः सा । साध्यते स्ववशीक्रियते । सिद्धा साधितापि सा मही । विप्राय प्रतिपाद्यत इत्युत्तरेणान्वयः । किमपरमिति वाच्यमिति शेषः । दधैवाद्भुतमा- श्चर्यम् । यत्रैवेति । तथा च तत्सुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यतीति भावः ॥ चमत्कारातिशयमिति । तेन युद्धवीरदानवीरयोः परिपोषः ॥ क्वचिदिति । यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थत्वं तत्रेत्यर्थः ॥ इदानीं रसदोषाणां नियम- विशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चाह-क्वचिदिति । रचना व्यञ्जनम् । विभावा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

दशमः परिच्छेदः । १८४ वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि ॥ ११ ॥ श्लेषाद्विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च सः । क्रमेणोदाहरणम्— ‘प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥’ अत्र ‘विधौ’ इति विधु-विधि-शब्दयोरेकशेषेण वर्णश्लेषः । ‘किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिणश्च समीरणः । कान्तोत्सङ्गजुषां नूनं सर्वे एव सुखावहाः ॥’ तावन्न एव शब्दा एकप्रयत्नेनोच्चार्य्यन्ते यतो नैकस्यापि स्वरितोदात्तादिभि- भेदोपलम्भो न भवति। तत्रापि प्रकरणनियमाभावेनान्यतरस्याप्रतिपत्तिर्भवति । प्रकरणदिनियम्ये तु एकत्रानियतावान्यत्राप्रतीतिर्न स्यात् तदुदाहरति—‘प्रतिकूलतामिति’ । एवञ्चैकप्रयत्नोच्चार्य्यत्वेन रूपभेदेऽपि वर्णश्लेष इत्याह ‘विधौ’ इति ‘विधौ’ इति विधिविधुशब्दयो- र्नानाविधा बोधनेऽपि 'द्वौ' इत्यादीव न 'द्विवचनं' 'नापि' 'द्वन्द्वः' 'कपालं' 'मांसाभ्यां' रितिभेदेन द्वित्वप्रतीतिप्रसङ्गात्—इत्येति । एवञ्च द्वयोरेकशेषे सति वर्णश्लेष एवेत्यर्थः इत्यवेक्ष्यम् ॥ प्रतिकूलेति । हि यस्माद्विधौ विधौ वा विधुविधाविति द्वन्द्वः । दिनभर्तुः सूर्य्यस्य पतिष्यतोऽस्तमयपदमापद्यमानस्यावलम्बनाय धारकत्वाय नाभूत् । अत्र हि पतिष्यत इत्यनेनैतत् सूचितं यदा तस्यापि पतनादवस्था विपरीता तदा किं पुनरन्यस्य तस्याप्यसहायत्वात् का गतिरिति भावः । अतोऽस्यैवेति चिन्यम् । अत्र विधौ इति विधि-विधु- शब्दयोरेकशेषे वर्णश्लेषः । विधौ विधौ चेति विधी द्वित्वम् । विधिना च विधुना च शब्दाः । बहुसाधनता बहुभिः साधनैर्यस्य तस्य भावस्तत्ता । सापि विफलत्वमेतीति सूर्य्यपक्षेऽपि विधिशब्देनोपकरणातिशयोऽवगम्यते तदापि तस्य साहाय्याभावा- त्पतनमेवेति सूर्य्यस्य विपक्षात् तस्यापि विपत्प्रतीतेर्वर्णश्लेषः । न्नून्पक्षे—'ईदृशे विधि'—इत्यर्थः सूर्य्यपक्षे तु 'ईदृशे विधौ' इति रूपसिद्ध्या वर्णश्लेषः ।

1. इत्येति । रङ्गराजेन तु वर्णश्लेषः समर्थितः— इत्यादिरूपसाधनाय । अत्र तु 'विधौ' इति विधुविध्वोरेकशेषे द्वित्वे जाते रूपस्य वर्णश्लेषप्रयुक्तत्वम् । न च 'विधौ' इति विधीयमानस्य 'ह्रस्वस्य गुण' इति गुणो द्वित्वे 'औ' इति स्यात् न तु 'औ' इत्यतः 'ओकार' इति रूपं सिध्यतीति वाच्यम् । 'विधौ' इत्येकवचनेनैव रूपसिद्धेर्द्वित्वे रूपान्तरापत्तेः । न्यायेन गुण एव सम्भवति न तु द्वित्वमित्यर्थात् । प्रयुक्तस्य विधिशब्दस्य रूपं विधौ इत्येवं सिद्धम् । तेनैकशेषे रूपद्वय- न्न सिद्धः 'इति'

४८८ साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे । हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' अत्र $^{1}$संस्कृतमहाराष्ट्रोः । पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ- तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशान्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हरबहु- शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस- रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेनेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलातें केवीं पावे मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना-'महारा- ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति । संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा-'फुल्लालिलावलवले शलिलेशे शालशालिनश्शले । कमलाशवलावलिअलेडले दिशमन्नन्तेऽनिशमे ॥' 'फुल्लालिरावरोल मल्लिर तरुमा- रणशिरवशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधी छाया । 'क्रूयन्ति लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लाये छेदने लोलम्बित् । शम्यन्तीति शलाः सोयमाः ते सन्ति यत्र देशे स शली तं विशल्यत्पीकरोतीति शलिले- शमनसिन् । शालिगुंडैः शालन्ते शोभन्ते ये तानुनातीति शालशालिन्, स चासौ शूर- श्चेति, दु शननक्रत्वात् तवाभूते । नमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा दरिद्रान्नेषु कल्पि रम- तीत्येवंशील दल यस्य स तस्मिन् । मलन माउ, न विद्यते मार्गो यस्यासावमात- स्तस्मिन् । 'मल्ल धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवो विषवे या दिश्यार्गना दिशमनिशं प्रविशेष्टन्मि।' इति संस्कृतान्यायार्थः । मागधन्तु-'फुल्ला' पद्मिनीयेषाणा या आलिः पद्मिनद्वारी रोलं. कलकलो यत्र तत् । मारणान्त यालिम- टेश शूर तद्धिडिमारणमर्थम् । कमलानामाभव मकरन्दं ये यान्ति ते च तेऽतिशय शेरन्म् । विषमं वियोगिनतदुःखावहं तम्यदिद शाम्यतः शममुपेतोपि मारयति । हारि सहस्य मल्लिर वियोगस्य मुखयोऽपि शुष्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा-'रमनेर- नादानं सुरन्नरस्यु च्छत्र ब्दासीतम् । नयतिमान समने सोशवितान तर त्रिभुव ॥' अने कृतामे नाना गुणदीर्घलोचनान्तासीनाम् । मयतिमान शमने स महिश्वानां न भविष्य ॥' इति पैशाचीछाया । 'विगुमान् त्रिपुरशत्रुम् । गुणदीर्घनेत्रनेत्रान्त- ... ... ...

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह सर्वभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदः सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि दस्य तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमाश्रितम्। अपनेवेत्युत्सेव मानो यस्य तम् । अगा अचला निक्वाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदशाना सुवर्णरत्नवस्त्राभ्यामुच्छलन्त्यो दाभ्यो दासा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न क्षमते न सहते न तदानीमादरमभिलषत कस्यचिदुपहृतगणिकस्योक्तिरियम् ।' इति । संस्कृतसूरसेनोर्यथा—'तोदी तदिग्गण- मडोडलहं स नदा दलं विदन्तरितम् । आर दमेहावमर सामदमार गदामारम् ॥' ततो डड्डयेने गगणमदः कलहंसशनादलम्बिनान्तरितम् । आरतमेधावमर शाधनमार गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशन् दिक्षु उद्देशः तदा मद्द वर्तन इति मद्दिक् न गणेन सहायेन मडो दम्भ स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अञ्ज- ल्हं परिभूतत्त्वान्निक्षेरम्, अत एव दमेहाया उपशमचेष्टाया अमरो दम्भ तम्, तथाव्यने क्षिपन्ते इत्याशाः शरास्तान्दन्ति खण्डयन्तीत्यामदा धातृभ्यः मद् नैर्वतन इति माम- दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दलमन्ननीष्ये आर समार ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो नेपानान्मदगो यत्र । राक्षस्रो मारः पापो यत्र । यत आमारो यतस्तत्र । शारदनभोवर्णमन्मेतत् ।' इति । सस्कृतपभ्रंशयोर्यथा—'धिगण- च्छड्डुमे एतस्स्रुसारवारिमद सु । अञ्चनदप्पमराहरखुरनिखिला तेज सु ॥' 'धीरा गच्छड्ड मेघसमो दुर्धरवार्षिकदस्तु । अञ्जनद्रप्सराररण रक्षित्जाते यन् ॥' इत्यपभ्रंश- च्छाया । 'हे रमे, अवेरिव दुरिर्वादा इव जिन विष्टिया निर्विण्न यन्तः तथाभूता, इन्द्रसुदृ, अनुः पशा, अमे पाने नाधदी दः नः व्याधिमोहम प्रसरौ दन्तः ना अञ्चनद्रप्समरा गता अङ्गुष्टिवन्मानि रङ्गं यत प्रक्षालननिमित्तं यन्नाच्छुद्रं हवं मङ्गलं च मङ्गलञ्च च तदेव सङ्गो दृष्टं देवा हेतु रेष तु । घटदान्तवेङ्गेऽस्तित्वार्थः । अञ्जनद्रु- अप्सरद् हरर्निवाण्मङ्गुऽस्तिन् सहो गम्भीरं घटमानोत्तीर्णवरतेडि पीता गच्छदा यद्- स्तनेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाच्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धरा वर्षिषु दम्भने यन्न मज्जा- मृतकल्पेन्नम इति गच्छड्डयन्मस्तु । यस्य मेघसमयः ये ना इनं दर्शदीक्षप्रमदः प्रस्ती- देवा वाङ्गण रक्षिजिता एता हतनिः ।' इत्यपभ्रंशवाच्यार्थः ।

1. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्ख्यानेन त्रिंशत्प्रकारस्तदुभयात्मकमङ्गताभङ्गवि- षियदनेनैकेषियदे ॥

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथामङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्त्तर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधव, सर्वदा दानानि यस्य तम् । तत्प्रसिद्ध छल नायामासीनमाश्रितम् । अपूर्वधैर्यकस्येव मानो यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीर्तिर्यस्य तम् ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुथ्यो रघयितुमात्मरक्षनाय कामिनिये कुतामोशाना सुवर्णरज्जाभ्यामुच्छन्झो दास्यो याहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिभान न धमेने न महने न तदानीमादरमतिमिरन- कञ्चिदुपकृतनिकम्योच्छिरिदम् ।' इति । सरसनसूरसेन्योर्यथा—'तोरी तदिगा- नडोडकल्ट स लढा दलं विरन्तरिदम् । आर दनेतावनर नामदमार गशमागन् ॥' ततो दृश्यते गगनमड दलरहसशनावल्भितान्तरितम् । आरनमेनावनर शघनमारे गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तदति परानिति नोत्री, देशर्न दिक् उपदेश तना मद वर्णन इति तदिक् न गणेन सरायैन मदो दस्य सः, स नित्र, सदा सर्वगनदेव अज- ल्ट परिभून्तवाधिवेरम्, अल एव दनेहाया उपशमचेष्ठाया अजसरो दन्य तम्, नथाभ्यन्ने क्षिपन्ते इलाना. गराताम्यन्ति गण्डदन्तीलातश धाभुक्तः सह र्दशनं इति न ग- दम्, गदाहारम्, इदमारम्भिरिक्तं वन्मन्धीये चार त्तमार ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । तैरसेनेस्तु—'आरने निवृत्तो मेवालामन्दन हे दर । गाधने मारः वागे द्यत्र । तत्र अनाशे दनस्तार । शारदनमेवर्वन्मेतत् ।' इति । मस्टापभ्रंशयोर्यथा—'धीरा- चट्टुने हतसुरवारिवन्द स । अञ्चन्दपमराहरुन्निगिरा देज स ॥' 'धीरा गच्छहु केदनतो दुर्धरवारिवद्दत्तु । अभ्रमदप्रसादरत्न रविम्निगास्ते दन ॥' इत्यपभ्रं- शच्छाया । 'हे हरे, अपूर्व गहूरिवापा इव झियं स्थित निर्वान्तन यनाः म्धाभून्, एतद्दृष्ट, अधुः रण, अने गाने मार्वे द नः व्यभिरेण प्रवृत्ते दन्यः न अञ्चमदप्रमरा जन अस्रियमनिष्टम् यन मन्दारकिरण वलासद्दृश दन्य गहे च ममुङ्कत च मद्देन सही शूर देवा नेषु चेत् दृ । पदरानलैरङ्गैर्निवर्चः । अप्राउद् अदन्य् ररन्निर्गन्नन्तःस्थिता नदी गगना दण्डानन्तेवस्वीकृतेति धीर गच्छता यद् स्तेन सस्था भवा' इति सस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर्त्त करिना दस्यो यद् गम- भून्तमेदनम् इति मण्डावाक्यार्थः । यस्य मेवदमनः ये न कृतं इदृर्शललन्तः प्रभावे. देवा नाष्टश रविकिरण इव एतवैः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । त्रिधोऽयञ्च भेदः सङ्गदानेऽपि पदतद्घटकप्रकृत्यादिभेदेन सम्भवद्वैचित्य- विशेपमेर्शयितुमेवे ॥

यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥’ अत्र ‘येन-’ इत्यादौ सभङ्गश्लेषः । ‘अन्धक-’इत्यादावभङ्गः । अ- नयोश्चैकत्र संभवात्सभङ्गाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवभयात्पृथङ्गोदाहृतः । अत्र केचिदाहुः—‘सभङ्गश्लेष एव शब्दश्लेषविषयः । यत्रोदात्तादि- स्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायेन श्लेषः । अभङ्गस्त्वर्थश्लेष एव । यत्र स्वरभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दाभेदाद- र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेषः । यो हि यदाश्रितः स तदलंकार एव । अलंकारालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः’ इति । तदन्ये न क्षमन्ते । उमाधवश्च त्वा पायात् । माधवपक्षे—येन अभवेन जन्मरहितेन थनं शकटं ध्वस्तं पादेन परावर्तितम् । बलेरसुरराजस्य जेता । कायं पुरा अमृतपरि- वेषणावसरे स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थं विवदमानानां देवासुराणाम- मृतपरिवेषणाय मायया नारायणेन मोहिनीरूपं धृतमिति पुराणवार्ता । यश्चोद्भू- तस्य उन्मत्तस्य अभङ्गस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीडाकरः । आरखलयः अरिसम्बन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उद्धृतभुजंगहार बलं यस्य तेन गरुडेन यातीत्यर्थः । अगं गोवर्धनं कृष्णरूपेण, गां पृथ्वीं च कूर्मरूपेण योऽधारयत् । शशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुः तस्य शिरोहर इति स्तुत्यं नाम यस्य चामरा आहुः । अन्धकानां यादवानां क्षयकरो द्वारकाख्यनिवासनिर्माता । उमाधवपक्षे—येन ध्वस्तमनोभवेन विनाशितकामेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा स्त्रीकृतः । मोहिनीरूपदिदृक्षुणा शिवेन प्रेषितो विष्णुः पुनर्मोहिनीरूपं दधारेति पुराणवार्ता । यश्च उद्धृतौ उत्कर्षेण वर्तितौ भुजंगरूपी हारवलयौ येन सः । यश्च शिरसि गङ्गामधारयत् । यद्वा शरीरार्धेन गौरीम्, शिरसि गङ्गां चेत्यभिप्रायेण च- कारः । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुक्तं हर इति स्तुत्यं नाम चामरा आहुः । अन्ध- कस्य असुरविशेषस्य विनाशकरः ।॥ श्लेषस्तावच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्च संभवति, तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेदं निरूपयति-अत्रेति जतुकाष्ठेति । पृथगु- पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोर्योगे यथैकत्वप्रतिभासस्तथेहापीत्यर्थः । लोकव-

1. यत्रेति । समासभेदेनोदात्तादिस्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चारणयोग्ययोरपि शब्दयो- र्द्वेषभङ्गमयेन स्वरभेदानादरादेकप्रयत्नोच्चारणे जतुकाष्ठन्यायेन शब्दश्लेष इति भावः ॥
2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदात्तादिभेदाभावादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन शब्दाभेदा- भावे केवलमर्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लिष्टत्वादर्थश्लेष इति भावः ॥
3. पुराणवार्तेति । अस्त्रीकृत इति च्छेदः । त्रिपुरवधे विष्णुर्यस्य बाणो बभूवेति १. 'द्वेष' इ पुस्तके नास्ति. २. 'इह' घ. ३. 'मन्यन्ते' घ.

दशमः परिच्छेदः । ४९१ तथाहि—अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदोषगुणालंकाराणां शब्दार्थ- गतत्वेन व्यवस्थितिरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।' न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श- नात् । किं चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रति- भयोल्लङ्घनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा- र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व- प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय- त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न ४श्लेषत्व- खण्डना, तत्र— ष्ठिति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकायलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा काव्येऽपीत्यर्थः ॥ दूषयति—तदन्ये इति । शब्दाभेदादर्थश्लेष इति यदुक्तं तद्दूष- यति-न चेति । दर्शनस्य प्रामाण्यानभ्युपगमे त्वाह-किं चेति । कविप्रतिभया कवीनामनुभवेन उल्लङ्घनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श्य व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति—विसदृशेति । बन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या- भावश्चेत्यन्वयः । ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत आह-वैचित्र्यस्यैवेति । अलंकारत्वादलंकारनियामकत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षित- या अर्थानुसन्धानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारत्वाङ्गीकारे । रसादि- परत्वेन रसाद्युत्कर्षानिप्रायाप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधौ' इत्यादौ स्वरभेदाभावेन एकप्रयत्नेनैव शब्दद्वयोच्चारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र पुराणवार्ता इति तु युक्तम् ॥ तथा च शिवमहिम्न. स्तवे—'रथः क्षोणी यन्ता शतधृति- रगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति' ॥ १. शब्दार्थेति । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दार्थगतव्यवस्थितिरिति भावः ॥ २. दर्शनादिति । 'यावन्त एवमर्थाः स्युः शब्दास्तावन्त एव हि ।' इत्याद्युक्तमूट- कादित्यर्थः ॥ ३. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयोः पार्थक्येऽपीत्यर्थः ॥ ४. श्लेषत्वेति । श्लेषत्वखण्डना श्लेषभङ्गः ॥ १. 'अर्थ' इति नास्ति क-ख पुस्तकयोः २. 'लोके' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति. ३. 'मर्यादंशा- रत्वे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.