भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

( ३०२ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [ पातञ्जल-

पृथिव्यादितत्त्वोंका चिह्न कहते हैं । पृथिवीतत्त्व चलनेपर चित्तका स्थैर्य होता है जलसे कामाद्रेक होता है । अग्नितत्त्वसे क्रोध और सन्ताप होते हैं । वायुतत्त्वसे चित्त चञ्चल होता है और आकाशतत्त्व चलनेपर शून्यता अथवा धर्मभावना होती है ॥ ८४ ॥ श्रुत्योरङ्गुष्ठकौ मध्यांगुल्यौ नासापुटद्वये । सृक्किणोः प्रान्त्यको- पान्त्याङ्गुली शेषे दृगन्तयोः ॥ न्यस्यान्तर्भूत्पृथिव्यादितत्त्वज्ञान भवेत् क्रमात् । पीतश्वेतारुणश्यामैर्बिन्दुभिर्निरुपाधि सम् ॥” इत्यादिना ॥ ८५ ॥ दोनों अङ्गूठोंसे दोनों कर्णको दोनों मध्यमा अंगुलियोंसे दोनों नासापुटको और दोनों हाथोंकी कनिष्ठिका और अनामिकासे ओष्ठको अवशिष्टअंगुली ( तर्ज नी ) से नेत्रको दबाकर एकाग्रचित्त होनेसे अन्तःकरणमें पृथिव्यादि तत्त्वका ज्ञान होता है पीत, श्वेत, अरुण ( लाल ) श्याम और रत्नविन्दुसे पृथिव्यादि लक्षित होते हैं निरुपाधि होनेसे आकाश बिन्दुरूपसे लक्षित होता है ॥ ८५ ॥ यथावद्वायुतत्त्वमवगम्य तन्नियमने विधीयमाने विवेकज्ञानां- वरणकर्मक्षयो भवति । तपो न परं प्राणायामादिति । “दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः । प्राणायामैस्तु दह्यन्ते तद्वदिन्द्रियपन्नगाः ॥ ” इति च ॥ ८६ ॥ वायुतत्त्वको यथार्थ जानकर उसका नियमन करनेसे विवेक ज्ञानका आवरण जो कर्म है उसका क्षय होता है प्राणायामसे बढकर कोई तप नहीं है अग्निमें तपानेसे जिस प्रकार सुवर्णादिका मल जल नष्ट हो जाता है तिसी प्रकार प्राणायामसे इन्द्रि- यरूप सर्प भस्म हो जाते हैं इति ॥ ८६ ॥ तदेवं यमादिभिः संस्कृतमनस्कस्य योगिन संयमप्रत्याहार कर्त्तव्य । चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां प्रतिनियतरञ्जनीयकोपनी- यमोहनीयप्रवणत्वप्रहाणेनाविकृतस्वरूपप्रवणचित्तानुकारः प्र- त्याहार इन्द्रियाणि विषयेभ्य प्रतीपमाह्रियन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्ते ॥ ८७ ॥ इस प्रकार यमनियमादिसे शुद्ध चित्त योगीको संयमप्रत्याहार करना चाहिये चक्षुरादि इन्द्रियोंको नियत राग द्वेष मोहजनक शब्द स्पर्श रूप रस गन्धादि विषयमें असाधारणतया प्रवृत्त चित्तको हटाकर अन्तर्मुखमे स्वरूपम स्थिर करना प्रत्याहार है

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( ३०३ ) इन्द्रियोंको विषयोंसे हटाकर स्वसमीप प्राप्त किया जाय जिस समाधिमें उसका नाम प्रत्याहार हे ऐसी प्रत्याहारशब्दकी व्युत्पत्ति है ॥ ८७ ॥ ननु तदा चित्तमभिनिविशते नेन्द्रियाणि तेषां बाह्यविष- यत्वेन तत्र सामर्थ्याभावादतः कथं चित्तानुकारः अद्धा अत- एव वस्तुतस्तस्यासम्भनमभिसन्धाय सादृश्यार्थमिवशब्दञ्च सूत्रकारः स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रि- याणां प्रत्याहार इति ॥ ८८ ॥ यदि कहो इन्द्रिय बाह्य विषय होनेसे अन्तर्विषय चित्तके साथ तदाकार कैसे सम्भव होगा यहभी नहीं कह सकते क्योंकि वास्तवमें तदाकार असम्भव होनेपरभी तत्सादृश्य सम्भव हो सकता है अतएव सूत्रकारनेभी इवशब्दका प्रयोग किया स्वस्वविषयमें अप्रवृत्ते' होनेसे चित्तस्वरूपानुकरणके समान इन्द्रियोंका प्रत्याहार है इति ॥ ८८ ॥ सादृश्यञ्च चित्तानुकारनिमित्तं विषयासम्प्रयोगः । यदा चित्तं निरुध्यते तदा चक्षुरादीनां निरोधे प्रयत्नान्तरं नापेक्षणीयं यथा मधुकरराजं मधुमक्षिका अनुवर्त्तन्ते तथेन्द्रियाणि चित्त- मिति । तदुक्तं विष्णुपुराणे "शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्या- क्षाणि योगवित् । कुर्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥” इति ॥ वश्यता परमा तेन ज्ञायतेऽतिचलात्मनः । इन्द्रि- याणामवश्यैस्तैर्योगी योगस्य साधकः ॥” इति च ॥ ८९ ॥ सादृश्यकीभी चित्ताकारस्थिति निमित्तविषयमें अप्रवृत्ति है जब चित्त रुक जाता है तब चक्षुरादिकी निवृत्तिके लिये प्रयत्नान्तरकी अपेक्षा नहीं होती जिस प्रकार मधुकरराजके चलनेपर मधुमक्षिका सभी चलती हैं स्थिर होनेपर स्थिर हो जाती हैं तिसी प्रकार चित्तके स्थिर होनेपर सब इन्द्रियें स्थिर हो जाती हैं योगक्रियाको जाननेवाले प्रत्याहारपरायण होकर शब्दादिविषयोंमें आसक्त इन्द्रियोंको चित्तकी समान करें चंचलात्माको उससे अतिशय वश्यता होती है ॥ ८९ ॥ नाभिचक्रहृदयपुण्डरीकनाड्यग्रादावाध्यात्मिके हिरण्यगर्भ- वासप्रजापतिप्रभृतिके बाह्ये वा देशे चित्तस्य विषयान्तरपरि- हारेण स्थिरीकरणं धारणा । तदाह देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति ।

( ३०४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल- पौराणिकाश्च-“प्राणायामेन पवन प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्याच्चित्तस्थानं शुभाश्रयम् ॥” इति । तस्मिन् देशे ध्येयावलम्बनस्य प्रत्ययस्य विसदृशप्रत्ययप्रहा- णेन प्रवाहो ध्यानम् । तदुक्तं 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' इति । अन्यैरप्युक्तम्-“तद्रूपप्रत्ययैकाग्र्या सन्ततिश्चान्य- निस्पृहा । तद्ध्यान प्रथमैरंगैः षड्भिर्निष्पाद्यते तथा ॥” इति ॥ ९० ॥ नाभिचक्र, हृदयपुण्डरीक, नासिकाके अग्रभागादि आध्यात्मिकमें अथवा हिर- ण्यगर्भवास, प्रजापति प्रभृति बाह्यदेशमें विषयान्तरसे हटाकर चित्तको स्थिर करना धारणा है अतएव सूत्रकारने देशबन्धको चित्तकी धारणा कहा पौराणिकोंनेभी प्राणायामसे पवन और प्रत्याहारसे इन्द्रियको वश करके अनन्तर शुभ स्थानमें चित्तको स्थापन करना कहा है जिस देशमें चित्तको रोका (धारणा) है उस देशमें ध्येयावलम्बन (जिस को ध्यान किया हो) बुद्धिका उस ध्येयसे अन्यविषयोंमें न जाने देकर एकरूप प्रवाह होनेका नाम ध्यान है (ऐसा सूत्रकारनेभी) कहा है अन्य विषयोंसे निस्पृह होकर जो एक देह माना हो उसमें एकाग्रता बढाना ध्यान है यह पूर्वोक्त यम नियम आर प्रत्याहारादि ६ अंगोंसे होता है ऐसा पौराणिकों- नेभी कहा है ॥ ९० ॥ प्रसंगाच्चरममंग प्रागेव प्रात्यपीपदाम । तदनेन योगांगानुष्ठा नेनादरनैरन्तर्यदीर्घकालासेवितेन समाधिप्रतिपक्षक्लेशप्रक्षयेऽ- भ्यासवैराग्यवशान्मधुमत्यादिसमाधिलाभो भवति ॥ ९१ ॥ समाधिरूप आठवें अङ्गको प्रथमही कह चुका हू उक्त योगांगको आदरपूर्वक निरन्तर दीर्घ कालतक अनुष्ठान करनेसे समाधिके प्रतिद्वन्द्वी क्लेश क्षीण होनेपर अभ्यास और वैराग्यवश मधुमति ज्योतिष्मति आदि समाधियें प्राप्त होती है ॥ ९१ ॥ अथ किमेवमकरयादस्मानतिविकटाभिरत्यन्ताप्रसिद्धाभि कर्णाटगौडलाटभाषाभिर्भीपयते भवान् । न हि वयं भवन्तं भीषयामहे किन्तु मधुमत्यादिपदार्थव्युत्पादनेन तोषयाम । ततश्चाकुतोभयेन भवता श्रूयतामवधानेन ॥ ९२ ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १०५ ) प्रश्न-अहो क्यों आप अकस्मात् अत्यन्त अप्रसिद्ध व अतिकठोर कर्णाटक गोड लाट भाषाओंसे हम लोगोंको डराते हो । उत्तर-नहीं नहीं, म डरता नहीं हूं मधुमत्यादिपदार्थको व्युत्पादन करके प्रसन्न करता हूं ॥ ९२ ॥ तत्र मधुमती नामाभ्यासवैराग्यादिवशादपास्तरजरतमोलेश- सुखप्रकाशमयसत्त्वभावनयानभ्यवैशारद्याद्द्योतनरूपऋतम्भर प्रज्ञाख्यासमाधिसिद्धि । तदुक्तम् 'ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा' इति । ऋतं सत्यं बिभर्त्ति कदाचिदपि न विपर्ययेणाच्छाद्यते तत्र स्थितौ दार्ढ्ये सति द्वितीयस्य योगिन सा प्रज्ञा भवती- त्यथ ॥ ९३ ॥ सावधानचित्तसे सुनिये । मधुमति उसको कहते ह जो अभ्यास और वैराग्यसे रजस्तमोगुणशून्य सुख एवं प्रकाशरूप सत्त्वभावनाके स्वच्छ और स्फुटप्रकाशरूप ऋतम्भरप्रज्ञा समाधि सिद्धि हो ऋत अर्थात् सत्यको भरण करे कभीभी विपरीतसे आच्छादित न हो उस स्थितिमे दृढ होनेसे द्वितीययोगीको वही प्रज्ञा होती है॥९३॥ चत्वार खलु योगिन प्रसिद्धाः प्रथमकल्पिकों मधुभूमिकः प्रज्ञाज्योतिरतिक्रान्तभावनीयश्चेति । तत्राभ्यासी प्रवृत्तमा- त्रज्योति प्रथमः । न त्वनेन परचित्तादिगोचरज्ञानरूप वै ज्योतिर्वशीकृतमित्युक्तं भवति । ऋतम्भरप्रज्ञो द्वितीय । भूतेन्द्रियजयी तृतीय । परवैराग्यसम्पन्नश्चतुर्थ ॥ ९४ ॥ चार प्रकारके योगी होते हैं प्रथम कल्पिक, मधुभूमिक, प्रज्ञाज्योति और अति क्रान्तभावनीय अभ्यास करनेवाले प्रवृत्तमात्र ज्योति प्रथम है । उन्होंने परचित्त- ज्ञानरूप ज्योतिको वश नहीं किया है । ऋतम्भर प्रज्ञा द्वितीय है । भूत और इन्द्रि- यको जय करनेवाले तीसरे हैं । परवैराग्यसम्पन्न चौथे हैं ॥ ९४ ॥ मनोजवित्वादयो मधुप्रतीकसिद्धय । तदुक्त मनोजवित्वं विक- रणभावः प्रधानजयश्चेति । मनोजवित्वं नाम कायस्य मनो- वदुत्तमो गतिलाभ । निकरणाभार कायनिरपेक्षानमिन्द्रि- याणामभिमतदेशकालविषयापेक्षवृत्तिलाभ । प्रधानजयः प्रकृतिविकारेषु सर्वेषु वशित्वम् ॥ ९५ ॥ २-

( ३०६ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [ पातञ्जल- मनोजवित्व, विकरणभाव, प्रधान जय, प्रभृति मधुप्रतीक सिद्धि है । मनके समान गति शरीरकी हो जाना मनोजवित्व है । शरीरनिरपेक्ष होकर इन्द्रियोंको देशकालादि अपेक्षित विषयप्राप्ति विकरणभाव है । प्रकृतिके विकार महदादिको वश करना प्रधान जय है ॥ ९५ ॥ एताश्च सिद्धय करणपञ्चकस्वरूपजयात् तृतीयस्य योगिन प्रादुर्भवन्ति । यथा मधुन एकदेशोऽपि स्वदते तथा प्रत्ये- कमेव ता सिद्धय स्वदन्त इति मधुप्रतीका सर्वभावाधिष्ठा- तृत्वादिरूपा विशोका सिद्धि । तदाह, सत्त्वपुरुषान्यताख्या- तिमात्रप्रतिष्ठस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञत्वं चेति । सर्वेषां व्यवसायाव्यवसायात्मकाना गुणपरिणामरूपाणा भावाना स्वामिवदाक्रमणं सर्वभावाधिष्ठातृत्व तेषामेव शान्तोदिताव्य- पदेश्यधर्मित्वेन स्थिताना विवेकज्ञान सर्वज्ञातृत्वम् । तदुक्तं विशोका वा ज्योतिष्मतीति ॥ ९६ ॥ यह सिद्धिया करणपञ्चकजयसे तृतीय योगीको प्राप्त होती है जिस प्रकार मधुके एक देशकाभी आस्वादन किया जाता है । तिसी प्रकार प्रत्येक सिद्धिका आस्वादन किया जाता है । मधुप्रतीक समस्त वस्तुका अधिष्ठातृत्वरूप विशोक सिद्धि है । कहा है सत्त्व पुरुषको अन्यत्व भेद ख्यातिमात्र प्रतिष्ठितको समस्त- वस्तुका अधिष्ठातृत्व और सर्वज्ञत्व होता है समस्त व्यवसायाव्यवसाया- त्मक गुणपरिणामरूप भावको स्वामीके समान आक्रमण करना सर्वभावाधिष्ठातृत्व है उसीको शान्तोदिता व्यपदेश ( व्यवहार ) से स्थितोंका विवेकज्ञानही सर्वज्ञातृत्व है । तदुक्तम्-विशोका ज्योतिष्मतीति ॥ ९६ ॥ सर्ववृत्तिप्रत्यस्तमये परं वैराग्यमाश्रितस्य जात्यादिबीजानां क्लेशानां निरोधसमर्थो निर्बीज समाधिः असम्प्रज्ञातपदवेद- नीयः संस्कारशेषताव्यपदेश्यः चित्तस्यावस्थाविशेषः । तदुक्तं, 'विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः' इति ॥ एवञ्च सर्वतो विरज्यमानस्य तस्य पुरुषधौरेयस्य क्लेशबीजानि च निर्दग्धशालिबीजकल्पानि प्रसवसामर्थ्यविधुराणि मनसा सार्द्धं प्रत्यस्तं गच्छन्ति ॥ ९७ ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ३०७ ) समस्त वृत्तियोंके लय होनेपर परवैराग्यसे जात्यादि बीजके निरोधमे समर्थ निर्बीज समाधि है । असम्प्रज्ञातपदवाच्य संस्कारविशेषरूप चित्तकी अवस्थाविशेष है । यही सूत्रकारनेभी विरामेत्यादिसे कहा है । एव समस्त वस्तुओंमे विरक्त श्रेष्ठ पुरुषके भुने हुए धानाकी समान क्लेश बीज उत्पत्तिप असमर्थ होकर मनके साथही नष्ट हो जाते हैं ॥ ९७ ॥ तदेतेषु प्रलीनेषु निरुपप्लवविवेकख्यातिपरिपाकवशात् कार्य्य- कारणात्मकानां प्रधाने लयः चितिशक्तिस्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्बु- द्धिरात्ताभिसम्बन्धविधुरा कैवल्यं लभते इति । सिद्धिद्वयी च मुक्तिरुक्ता पतञ्जलिना ‘पुरुषार्थशून्यानां प्रतिप्रसवस्वरूप- प्रतिष्ठा वा चितिशक्ति’ इति ॥ ९८ ॥ गुणादिकेके नष्ट होनेपर निरुन्तगयविवेकख्यातिके परिपाकसे कार्यकारणात्मक स्थूल सूक्ष्मभूतादिक प्रधानमें लीन होता है चितिशक्ति ( आत्मा ) असङ्गादिसरू- पस्थ होता है अनन्तर बुद्धिके साथ सम्बन्ध न होनेमे कैवल्य ( मोक्ष ) प्राप्त होताहै उक्त कार्यकारणात्मक गुणोंको प्रधानमें लय और स्वरूपप्रतिष्ठारूप सिद्धि द्वयात्मक मुक्ति पतञ्जलिनेभी कही है पुरुषार्थशून्यानामित्यादि ॥ ९८ ॥ न चस्मिन् सत्यपि कस्मान्न जायते जन्तुरिति वदितव्यं कार- णाभावात् कार्य्याभाव इति प्रमाणसिद्धार्थे नियोगानुयोगयोर- योगात् । अपरथा कारणाभावेऽपि कार्य्यसम्भवे मणिवेधाद्- योऽन्धादिभ्यो भवेयुः तथाचानुपपन्नार्थतायामाभाणको लौ किक उपपन्नार्थो भवेत् । तथाच श्रुति –‘अन्धो मणिमविन्दत्’ अविध्यत् तमनङ्गुलिराप्तात् गृहीतवान् अग्रीवः प्रत्यमुञ्चत् पिनद्धवान् तमजिह्वो वा असस्तुत अभ्यपूजयत् स्तुतवानिति यावत् ॥ ९९ ॥ यदि शंका करें कैवल्य होनेपरभी जीवको पुनः संसारमें जन्ममरणादि क्यों नहीं होते अद्वैतियोंके समान अविद्यारूपोपाधि नष्ट होनेपर तादृशोपाधिकृत जीवस्वरू- पभी नष्ट होकर निर्विशेष चिन्मात्र ब्रह्मतत्त्वही रहता है जिस प्रकार घट नष्ट होनेसे घटाकाश कोई चीज नही महाकाशही रहता है यह पातञ्जलके मतमें कह नहीं सकते क्योंकि उनके मतमें जीव और ईश्वर भिन्न हैं ओर दोनों नित्य हैं। ईश्वरप्रणिधानसे मुक्तिसाध्य कहा है । प्रतिबिम्बप्रतिबिम्बीमें ध्यानध्येय मानना अविद्याकी पग

( ३०८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल-

काष्टा है। अतः पातञ्जलके मतमें पुनः उत्पत्ति अनिवार्य होगी तो उसका उत्तर- कारणके न रहनेपर कार्य नहीं होता है इसमें किसीकी विप्रतिपत्ति नही । यदि कारणाभावमेंभी कार्य होता तो अन्धभी मणिको भेदन करने लगेगा जिसके अंगुली न हो वहभी मुटीमें ग्रहण करने लगेगा, जिसके हाथ न हो वह वस्त्र बुनने लगेगा जिह्वा न होनेपरभी स्तुति करने लगेगा अपरिचितभी पूजा करने लगेगा ॥ ९९ ॥ एवञ्च चिकित्साशास्त्रवद्योगशास्त्रं चतुर्व्यूहम् । यथा चिकित्सा- शास्त्रं रोगो रोगहेतुरारोग्यं भेषजमिति तथेदमपि संसारः संसारहे- तुर्मोक्षो मोक्षोपाय इति । तत्र दुःखमयः संसारो हेयः प्रधानपुरु- षयोः संयोगो हेयभोगहेतुः तस्यात्यन्तिकी निवृत्तिर्हानं तदु- पायः सम्यग् दर्शनम् । एवमन्यदपि शास्त्रं यथासम्भवं चतु- र्व्यूहमूहनीयमिति सर्वमवदातम् ॥ १२० ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पातञ्जलदर्शनम् ॥ १५ ॥ तथा च चिकित्साशास्त्रके समान योगशास्त्रभी चार व्यूह हैं चिकित्साशास्त्रम रोग, रोगका कारण, आरोग्य और ओषध ये चार व्यूह हैं । योगशास्त्रभी संसार, संसारहेतु, मोक्ष और मोक्षोपाय इन चारोसे युक्त है दुःखमय संसार हेय हे प्रधान और पुरुषका संयोग संसारभोगरूप हेयका हेतु है उसकी अत्यन्त निवृत्ति मोक्ष है सम्यक् ज्ञान मोक्षोपाय है इस प्रकार अन्य शास्त्रोंकेभी यथासम्भव चार व्यूह जानना चाहिये ॥ १०० ॥ वार्ताद्रिमुनिसंपानप्रेम्णा गोविन्दसूरिणा । कृतोऽयमनुवादोऽस्तु श्रीनिवासमुदे सदा ॥ मासेऽस्मिन्नभसि क्षपाकगदिने पक्षेऽवलक्ष तिथौ पञ्चम्यां वसुधावसुग्रहमितेप्येकादक वत्सरे ॥ गोविन्दार्यसुधीवर स्वरचित भाषानुवाद सता पादान्तेऽपि निवेशयामि तमिमं गृह्णन्तु सन्तो मुदा ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पातञ्जलदर्शन समाप्त हुआ ॥ १० ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहग्रन्थ समाप्त पुस्तक मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, | खेमराज श्रीकृष्णदास, 'लक्ष्मीवेंकटेश्वर' स्टीम् प्रेस, | " श्रीवेंकटेश्वर " स्टीम् प्रेस, कल्याण-मुबई | खेतवाडी-मुबई.

The provided image is completely blank and does not contain any text to transcribe.