भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ
पृष्ठ 412स्थायी लिंक

३६४

शारीरस्थानम्

[ अ० १० ]

गम्भारी, बरगद आदि क्षीर वृक्षों के कोमले पत्ते और छाल, घृत, इनको पाँचवें मास में । पृश्निपर्णी, बला, सहजन, गोखरु और गिलोय छठे मास में । सिंधाड़ा, विस, द्राक्षा, कसेरु, मुल्हठी और मिश्री सातवें मास में, प्रत्येक मास में दूध के साथ इनको देवे । ये सात योग आधे श्लोक में कहे गये हैं । गर्भ खाव में क्रमशः दूध के साथ इनको बरतना चाहिये ॥

कपित्थवृहतीबिल्वपटोलेलुनिदिग्धिकाः ।

मूलानि क्षीरसिद्धानि पाययेद्विषगृहमे ॥ ६३ ॥

नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिवेत ।

क्षीरं शुण्टीपयस्याभ्यां सिद्धं स्यादशमे हितम् ॥ ६४ ॥

सखीरा वा हिता शुण्टी मधुकं सुरदारु च ।

एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ॥ ६५ ॥

आठवें मास में—कैय, बड़ी कटेरी, बेल, परवर, ईख, छोटी कटेरी, की जड़ से सिद्ध किया दूध देवे । नवम मास में—मुल्हठी, दूवा, क्षीर विदारी और अतन्त मूल से सिद्ध दूध पीये । दसवें मास में—सोठ और क्षीरकाकोली से सिद्ध किया दूध देना चाहिये । अथवा सोठ, मुल्हठी, देवदारु से सिद्ध किया दूध देवे । इस प्रकार से गर्भ पृष्ठ होता है, और तीव्र वेदना शान्त होती है ॥ ६३-६५ ॥

निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षभ्य ऊर्ध्वं प्रसव-मानायां नार्याः कुमारोऽल्पयुर्भवति ॥ ६६ ॥

प्रसव निवृत्ति के पीछे यदि छः साल के ऊपर प्रसूति हो तो बालक अल्पायु होता है ।

वक्तव्य—गर्भाशय या योनि दोष के कारण ही प्रसव-या गर्भाधान होना रुकता है । इनकी चिकित्सा न करने पर यदि आहार-विहार के कारण अचानक गर्भ रहकर प्रसव होता है, तो वह अल्पायु होता है ।

वि० मन्तव्य—किसी २ को १५-२० वर्ष पश्चात् सन्तान होती है या होनी प्रारम्भ हो जाती है ॥ ६६ ॥

अथ गर्भिणी व्याध्युत्पत्तावत्यये छद्वेयेन्मधुरास्लेनात्रो-पहितेनानुलोमयेच्छ, संक्रमनीयं च मृदु विदध्यादनपानयोः, अन्नीयाच्च मृदुवोयं मधुरप्रायं गर्भाविरुद्धं च, गर्भाविरुद्धाच्च क्रिया यथायोगं विदधीत मृदुप्रायाः ॥ ६७ ॥

गर्भवती स्त्री को यदि कोई महान् भयानक रोग उत्पन्न हो जाय तो मधुर-अम्ल अन्न के साथ वमन करे और मधुर-अम्ल अन्न से उसे अनुलोमन कराये । संशमनीय चिकित्सा करे । खान पान में नरम वस्तु देवे । मृदुवीर्य, प्रायः करके मधुर, गर्भ के लिये अविरोधि भोजन करे । गर्भ के अपतिकूल एवं कोमल जो योग्य क्रियायें—उपचार हों, उनको बरते ।

वि० मन्तव्य—सामान्यतः गर्भिणी को वमन विरेचन का निषेध है, तथापि अत्यन्त आवश्यकता पड़ने पर करना चाहिये, यथा—अलसक विलम्बिका आदि विषविकारों में तथा कफजनित विकारों में—वमन तथा पित्तज विकारों में एवं पुरीषरोध आदि में विरेचन आवश्यक होता है ॥ ६७ ॥

सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा ।

मत्स्याक्षकः शंखपुष्पी मधु सर्पिः सकाच्छनम् ॥ ६८ ॥

अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा ।

हेमचूर्णाणि कैडर्यः श्वेता दूर्वा घृतं मधु ॥ ६९ ॥

चत्वारोऽभिहिताः प्राशाः श्लोकाधृषु चतुष्वर्षि ।

कुमारार्णां वपुर्मधाबलवृद्धिविवर्धनाः ॥ ७० ॥

इति भगवता श्रीधन्वन्तरिगोपदिष्टायां तच्छिष्येण

महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां

तृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम् ॥ ३ ॥

( १ ) सुवर्णं भरम, कूठ, मधु घृत और वच इनका उत्तम चूर्ण, ( २ ) ब्राह्मी, शंखपुष्पी, मधु, घी और सुवर्णभरम, ( ३ ) अर्कपुष्पी, मधु, घी, सुवर्ण भरम और वच, ( ४ ) स्वर्ण भरम, वकायन, श्वेता ( अपराजिता ), दूर्वा, घी और मधु, ये चार प्राश आधे श्लोकों से बताये गये हैं । ये योग बालकों के शरीर-मेधा, बल और बुद्धि को बढ़ाते हैं ।

वक्तव्य—कैडर्य का अर्थ गम्भारी उत्तम है । क्योंकि कहा भी है—

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम् ।

शिताकाश्मर्यमधुकैः, हितमुत्थापने पयः ॥ ६८ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भिणीव्याकरणं

शारीरं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

पृष्ठ 413स्थायी लिंक

शारीरकोषुकानि

पंचविशतितत्वानि

२५ पुरुषः

१ अन्यकाम

२ महान्

३ अहंकार

वैकारिकः

( तेजससहायः )

१४ एकादशेन्द्रियाणि

तेजसः

भूतादिः

( तेजससहायः )

१६ पंचतन्मात्राणि

( पञ्चदुर्दोन्द्रियाणि उभयार्थकं मतः )

पञ्चकर्मैन्द्रियाणि

१. शब्दतन्मात्रम् २. स्पर्शतन्मात्रम् ३. रूपतन्मात्रम् ४. रसतन्मात्रम् ५. गन्धतन्मात्रम्

१. श्रोत्रम् २. त्वक् ३. चक्षुः

४. जिह्वा ५. प्राणम्

२०. आकाशं २१. अनिलः २२. अग्नः २३. जलम् २४. उर्वी

२५. उर्वी

विषयाः—शब्दः स्पर्शः

रसः, गन्धः

२०. आकाशं २१. अनिलः २२. अग्नः २३. जलम् २४. उर्वी

२५. उर्वी

रूपम्,

रसः, गन्धः

२०. आकाशं २१. अनिलः २२. अग्नः २३. जलम् २४. उर्वी

२५. उर्वी

विषयाः—वचनम् - आदानम्, आनन्दम्, विषयीः, विहरणम्

१. वाक् २. हस्तः ३. उपस्थम् ४. पायुः ५. पादः

२०. आकाशं २१. अनिलः २२. अग्नः २३. जलम् २४. उर्वी

२५. उर्वी

पृष्ठ 414स्थायी लिंक

३६६

सुश्रुतसंहिता

त्वचां विभागाः

तस्य स्वरवेवंप्रवृत्तस्य ( भूतात्माधिष्ठितस्य ) त्वचः मु० शा० शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य वीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति

संख्यानामकार्यक्रमम्प्रमाणम्अधिष्ठानम्
प्रथमाअवभासिनीसर्ववर्णानवभासयति
पंचविधां छायां
च प्रकाशयतिब्रीहेरष्टादशभागप्रमाणासिध्मपञ्चकटकौ
द्वितीयालोहित्वाब्रीहिषोडशभागप्रमाणातिलकालकन्यच्छव्यंगानि
तृतीयाश्वेताब्रीहिद्रादशभागप्रमाणाचर्मदलम् अजगल्ली मशकः
चतुर्थीताम्बाब्रीहेरष्टभागप्रमाणाविविधकिलासकुष्ठानि
पञ्चमीवेदिनीब्रीहिर्पञ्चभागप्रमाणाकुष्ठविसर्पौ
षष्ठीरोहिणीब्रीहिप्रमाणाग्रन्थिः, अपची, अर्मुदम्, रुली
पदम्, गलगण्डम्
सप्तमीमांसधराब्रीहिद्रयप्रमाणाभगन्दरः, विद्रधिः अर्शः

कलाः ( सप्त ) ( मु० शा० अ० ४.५. २३ )

धातवाशयान्तरमर्यादाः

संख्यानामअधिष्ठानम्कार्यम्
प्रथमामांसधरामांसम्यस्यां सिरास्त्राद्युधमनीक्षोतसां प्रताना भवन्ति ।
द्वितीयारक्तधरामांसस्य अभ्यन्तरतःतस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृतस्त्रीहानश्च भवन्ति ।
तृतीयामेदोधराउदरस्थमण्वस्थिषु
चतुर्थीश्लेष्मधरासर्वसन्धिषुस्नेहाभ्यक्तं यथा हृक्षचक्रं साधु प्रवर्तते संघयः साधु वर्तन्ते संरिलघाः श्लेष्माणः तथा ।
पञ्चमीपुरीषधरापक्वाशयस्थाया अन्तःकोष्ठे मलमभिभिभजत् यकृतसमन्तात् कोष्ठं च, तथाऽन्नाणि समाश्रिता (सा) उपद्रुकस्थं विभजते मलम् ।
षष्ठीपित्तधरापक्वामाशयमध्यस्थाया चतुर्विधमन्नपानमुपसुक्तमाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोः पस्थितं धारयति (पाकार्यम्) ।
सप्तमीशुक्रधरासर्वधारीरन्यापिनीयथा पयसां सपिस्तु गृहं चेक्षी रसो यथा शरीरेषु तथा शुक्रं विद्यात् ।
पृष्ठ 415स्थायी लिंक

शारीरस्थानम्

३६७

अस्थिसंख्याविवरणम्—१

अस्थिनामानिसंप्रहेचरकेसुश्रुतेप्रत्यक्षशारीरे
नखानि२०२०न गणितानिन गणितानि
अंगुल्यस्थीनि६०६०६०५६
अंगुलिशलाकाः२०२०{ तलास्थीनि २०
कूर्च-२०
गुल्फयोः २०२०
अंगुलिशलाकावन्धने४४पादकूर्चेषु १४
अंगुलिशलाकाकूर्चास्थीनि८—हस्तकूर्चेषु १६ = ३०
गुल्फास्थीनि४४२
मणिवन्धवास्थीनि४२२
पाण्यस्थीनि२२—
मणिवन्धौ२—
——जानुकपालिके २४—
जंघास्थीनि४४४४
प्रकोष्ठास्थीनि४४४४
जान्वस्थीनि२२२२
कूर्चरी२—२—
ज्वरस्थीनि२२२२
प्रगण्डास्थीनि२२२२
पवम् शाखास्थीनि
पश्चाः१४०१२८१२०१२०
पशुकास्थालकानि२४२४२४२४
पशुकास्थालकावृदानि२४२४२४—
पुष्टे२४२४२४—
उरसि३०४५३०कशेदका २४
भंगारिध८१४८उरःफलम् १
त्रिकास्थिनी१११—
नितंबास्थिनी१—११
अक्षकास्थिनी२२२२
अंघास्थिनी२२—२
अंघफलकास्थिनी२———
गुदास्थि२२२२
———११
————कण्ठास्थि १
पवमन्तराघौ१२०१३८१७५८
पृष्ठ 416स्थायी लिंक

३६८

सुश्रुतसंहिता

अस्थिसंख्याविवरणम् (२)

अस्थिनामानिसंप्रदेचरकेसुश्रुतेप्रत्यक्षशारीरे
ग्रीवायाम्१३१५६पृष्ठवंशे
कंठनाड्याम्४—४गणितानि
हनुबन्धने२२३२ऊर्ध्वहनु
दन्ताः३२३२
दन्तोद्गुलानि३२३२नगणिता
नासायाम्३१३
शिरसि६शिरःकपाठानि ४६शिरःकपाठानि
गण्डास्थिनी२१२
कर्णास्थिनी२—२
जनु२२—
ताणु१११
हृन्वस्थि११—
ललाटास्थि——
—
जतुकास्थि
क्षभर्रास्थि
नासाशुक्रिके
नासामध्यसिरिका
अभुपीठे
एवं ग्रीवाशिरोस्थीनि,१००६४६३केवल शिरोस्थीनि
एवम् शरीरेऽस्थि—
संख्या—३६०२६०३००†२००

† केवल वृत्तसंख्याकानि कर्णितरास्थीन्यन्तर्गम्य २०६ संख्यामस्यां नृवते ।

पृष्ठ 417स्थायी लिंक

अंगप्रत्यंगानि ।

Labels for the human figure (अंगप्रत्यंगानि):

  • Head: शिरः (Shira:), अग्नतनम् (Agnatana:), शिरोधरा (Shirodhara), अंसः (Ansa:), स्कन्धाः (Skandha:), उरः (Ura:).
  • Neck: रुलाटम् (Rulata:), नासा (Nasa), ओष्ठः (Ostha:), अग्न्यम् (Agnya:), चिबुकः (Chibuka:).
  • Torso: प्रवाहुः (Pravahu:), कक्षा (Kaksha), प्रपाणिः (Prapani:), स्तनपर्यन्तः (Stanaparyanta:), स्तनान्तरम् (Stanantar:), हृदयम् (Hridaya:), उदरम् (Udara:), कटिः (Kati:), बस्तिशिः (Bastishira:), मुष्कः (Mushka:), उरुः (Uru:), पाणिः (Pani:), मेदः (Meda:).
  • Limbs: अंगुष्ठः (Angusta:), भदेशिनी (तज्जनी) (Badesini (Tajjani)), सङ्कला (Sankala), अनामिका (Anamika), कनिष्ठिका (Kanisthika), जानु (Janu), जङ्घा (Janga), गुल्फः (Gulfa:), पादः (Pada:), पाषाणिः (Pashani:), पादतलम् (Padatala:), प्रपदम् (Prapada:), अङ्गुष्ठः (Angusta:), कनिष्ठिका (Kanisthika), अनामिका (Anamika), मध्यमा (Madhyama), प्रदेशिनी (Pradeshini).
  • Grouping: शरीरम् (Sharira:).
पृष्ठ 418स्थायी लिंक

This image shows a blank, aged page with a light beige or cream-colored background. The surface has a subtle texture and a few small, faint brown spots or blemishes, particularly towards the bottom left. A thin, dark vertical line runs along the right edge, likely representing the binding or the edge of the paper. There is no text or other content on the page.

पृष्ठ 419स्थायी लिंक

This image shows a blank, aged page with a light beige or off-white background. The surface has a subtle texture and shows signs of wear, including minor blemishes, faint smudges, and slight discoloration, particularly towards the edges. There is no text or other content on the page.

पृष्ठ 420स्थायी लिंक

मर्मशारीरम् ।

The diagram illustrates the locations of vital points (Marmas) on the human body, labeled in Sanskrit. The labels are as follows:

  • Upper Body:
    • कुपिरम् (Kupiram) - Shoulder
    • ऊर्वी (Urvī) - Axilla
    • फुणा (Phuna) - Neck
    • लोहिताक्षः (Lohitaakṣaḥ) - Eye
    • अपालापः (Apalapah) - Breast
    • अपाङ्गः (Apangah) - Navel
    • स्थपनी (Sthapnī) - Pubis
    • शुङ्गटकानि (Shungatakanī) - Genitalia
    • फुणा (Phuna) - Genitalia
    • अंसः (Ansah) - Ear
  • Lower Body:
    • नाभिः (Nabhiḥ) - Navel
    • बस्तिः (Bastiḥ) - Groin
    • ऊर्वी (Urvī) - Thigh
    • जानु (Janu) - Knee
    • गुल्फः (Gulphah) - Ankle
    • क्षिप्रम् (Kṣipram) - Heel
  • Arms:
    • हृदयम् (Hṛdayam) - Heart
    • इन्द्रवस्तिः (Indravastiḥ) - Elbow
    • मणिबन्धः (Maṇibandhah) - Wrist
  • Foot:
    • कूर्चक्षिरः (Kūrčakṣirah) - Heel
    • तलहृदयम् (Talahṛdayam) - Sole
    • कूर्चः (Kūrčah) - Sole
    • दिप्रम् (Dipram) - Sole
पृष्ठ 421स्थायी लिंक

मर्मशारीरम् ।

The diagram illustrates the locations of vital points (Marmas) on the human back and legs. The labels are as follows:

  • Right side labels (from top to bottom):
    • विधुरम् (Vidhura)
    • कृकारिका (Krukarika)
    • अंसः (Asa)
    • अंसफलकः (Asaphalaka)
    • बृहती (Bhuti)
    • कूपरम् (Kupa)
    • पार्श्वसन्धि (Parshvasandhi)
    • नितम्बः (Nitamba)
    • कुकुन्दरे (Kukundra)
    • क्रीकतस्त्रणम् (Krikatrasna)
    • गुदम् (Gudam)
    • कूर्व (Kurva)
    • आणिः (Agni)
    • जानु (Janu)
    • इन्द्रवस्ति (Indravasti)
    • गुल्फः (Gulfa)
  • Left side labels (from top to bottom):
    • कृकारिका (Krukarika)
    • अंसः (Asa)
    • अंसफलकः (Asaphalaka)
    • बृहती (Bhuti)
    • कूपरम् (Kupa)
    • पार्श्वसन्धि (Parshvasandhi)
    • नितम्बः (Nitamba)
    • मणिबन्धः (Manibandha)
    • क्रीकतस्त्रणम् (Krikatrasna)
    • उर्वी (Urva)
    • आणिः (Agni)
    • जानु (Janu)
    • इन्द्रवस्ति (Indravasti)
    • गुल्फः (Gulfa)
पृष्ठ 422स्थायी लिंक

This image shows a blank page with a light beige or off-white background. There are several small, dark specks scattered across the surface, which appear to be scanning artifacts or dust. A faint vertical line is visible along the right edge of the page. The overall texture is slightly grainy, typical of a scanned document.

पृष्ठ 423स्थायी लिंक

This image shows a blank, aged page from a book or document. The paper has a light beige or off-white color with a slightly textured appearance. There are subtle signs of aging, including faint yellowing and some minor discoloration, particularly along the left edge where it might have been bound. The overall surface is smooth but shows the natural grain of the paper. No text, illustrations, or other markings are present on the page.

पृष्ठ 424स्थायी लिंक

मर्मशारीरम् ।

The diagram illustrates the 'Marmashariram' (Vital Points and Organs) of the human body. The labels are as follows:

  • Head and Neck:
    • अश्वघातः (Ashvaghata) - Forehead
    • स्वपनी (Svapani) - Temple
    • अपाङ्गः (Apanga) - Side of head
    • मन्या (Manya) - Side of head
    • सिरासातृका (Sirasatruka) - Side of head
    • नीला (Nila) - Side of head
    • आवर्तो (Aavarto) - Back of head
    • उदक्षेत्रो (Udaksheetro) - Back of head
    • शङ्खः (Shanka) - Side of head
    • मन्या (Manya) - Side of head
    • सिरासातृका (Sirasatruka) - Side of head
    • नीला (Nila) - Side of head
  • Upper Body:
    • अपस्तम्भः (Apastambha) - Neck
    • स्तनरोहितम् (Stanarohitam) - Right breast
    • उर्वी (Urvī) - Right breast
    • स्तनमूलम् (Stanamoolam) - Right breast
    • कक्षाधरः (Kshadhar) - Right shoulder
    • हृदयम् (Hridayam) - Right heart
    • उर्वी (Urvī) - Right heart
    • अगणिः (Agaṇi) - Right arm
    • नाभिः (Nabhi) - Navel
    • बस्तिः (Basti) - Right arm
    • इन्द्रबस्तिः (Indrabasti) - Right arm
    • माणबन्धः (Maṇabandha) - Right arm
    • कूर्चशिरः (Kurchasira) - Right arm
    • कूर्चः (Kurcha) - Right arm
    • तलहृदयम् (Talahridayam) - Right arm
    • रक्षिमम् (Rakshimam) - Right arm
    • उर्वी (Urvī) - Right arm
    • आगणिः (Agaṇi) - Right arm
    • जानु (Janu) - Right leg
  • Lower Body:
    • लोहिताक्षम् (Lohitaaksham) - Left breast
    • विटपम् (Vitapam) - Left breast
    • मणिबन्धः (Maṇibandha) - Left arm
    • कूर्परम् (Koorparam) - Left arm
    • स्तनमूलम् (Stanamoolam) - Left breast
    • उर्वी (Urvī) - Left breast
    • स्तनरोहितम् (Stanarohitam) - Left breast
    • अपस्तम्भः (Apastambha) - Left neck
    • नीला (Nila) - Left side of head
    • सिरासातृका (Sirasatruka) - Left side of head
    • मन्या (Manya) - Left side of head
    • अपाङ्गः (Apanga) - Left side of head
    • स्वपनी (Svapani) - Left temple
    • अश्वघातः (Ashvaghata) - Left forehead
    • गुल्फः (Gulfa) - Left foot
    • जानु (Janu) - Left leg
    • आगणिः (Agaṇi) - Left leg
    • तलहृदयम् (Talahridayam) - Left leg
    • कूर्चः (Kurcha) - Left leg
    • माणबन्धः (Maṇabandha) - Left leg
    • इन्द्रबस्तिः (Indrabasti) - Left leg
    • बस्तिः (Basti) - Left leg
    • नाभिः (Nabhi) - Navel
    • अगणिः (Agaṇi) - Left leg
    • गुल्फः (Gulfa) - Left foot
पृष्ठ 425स्थायी लिंक

४७

गारीरस्थानम्

३६६

अस्थिसन्धयः २१०

(दशोत्तरे द्वे शते)

सन्धिसंख्यास्थिराः

चेष्टावन्तः

१ शाखासु= ६८
२ कोष्ठे= ५६
३ मूर्धनि८३
२१० =
०६८
५६३
७३+१०
१२६८१

(१) शाखासु—(६८)

अस्थिसन्धिविस्तारवर्णनम्

एकस्मिन् सन्धिन् एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां ३ × ४ = १२

सन्धिसंख्या

(२) अन्तराधी—(५६)

अंगुष्ठे=२
गुल्फ, जानुनि वक्षणे,=३
१ १ १=१७
एवं तिसृषु शाखासु=१७ × ४ =
कटिकपालेषु=३
पृष्ठवशे=२४
पार्श्वयोः=२४
उरसि=८
५६ =

६८

(३) मूर्धनि—(८३)

श्रीवायाम्=८
कंठनाञ्चाम्=३
हृदययकृतकलोमनाडीषु
कंठनाडीनिबद्धाः=१८

५६

दन्तमूलेषु=३२
काकलनासामूर्ध्नि=३
१ १ १

गंड-कर्ण-शंख-वर्त्त-नेत्र-हनुसंघिषु = १२ २, २, २, २, २, २,

भ्रुवास्परिघात्=२
शिखरःकपालेषु=५
८३ =

८३

२१०

२१०

पृष्ठ 426स्थायी लिंक

३७०

सुश्रुतसंहिता

स्नायूनां नवशतानि [६००]

१ ग्राखासु६००एकस्मिन् सविधनस्नायुसंख्या
एकैकस्यां पादांगुल्याम्६ × ५ — ३०
तलकूर्चगुरुफेषु१० × ३ — ३०
जंघायाम्— ३०
जानुनि— १०
ऊरौ— १०
वंशणे— ३०
१५० × ४ — ६००
२ कोष्ठे२३०कव्याम्— ६०६००
पृष्ठे— ८०
पाश्चवयोः— ६०
उरसि— ३०
२३०
३ ग्रीवां प्रत्युर्ध्वम७०ग्रीवायाम्— ३६२३०
मूर्ध्नि— ३४
७०
६००७०
६००

द्विविधाः स्नायवः

१ बाह्याः

२ आभ्यन्तराः

चतुर्विधाः स्नायवः

१ प्रतानवत्यः

शाखासु—

२ वृत्ताः

सर्वसंक्षिपु—

३ पृथव्यः

पाश्चोरसि, पृष्ठे शिरसि | आमपक्काशयान्तेषु, वस्तौ

२ सुषिराः

स्नायुकर्मे

एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः । स्नायुमिवदुमिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः ॥

पृष्ठ 427स्थायी लिंक

शारीरस्थानम्

३७१

पेशीनां पंचशतानि [ ५०० ]

( मांसावयवसंघातः परस्परं विभक्तः 'पेशी' इत्युच्यते )

(१) शाखासु — ४००पेशी संख्या(३) ग्रीवां प्रत्युर्ध्वम् = ३४पेशी संख्या
एकरिमन् सकिध्न —ग्रीवायाम् — ४
एकैकस्यां पादांगुल्यां ३ × ५ = १५हन्वोः — ८
प्रपदे — १०काकलकगलयोः — २
पादोपरि कूर्चसन्निविष्टाः — १०१
गुल्फ-तलयोः — १०तालुनि — २
५ ५जिह्वायाम् — १
गुल्फजान्वन्तरे — २०ओष्ठयोः — २
जातुनि — ५नासायाम् — २
ऊरौ — २०नेत्रयोः — २
वक्षणे — १०गण्डयोः — ४
१०० × ४कर्णयोः — २
४००ललाटे — ४३४
शिरसि — १
(२) क्रोष्टे ६६५००
पायी — १क्षीणां तु विशतिरधिकः
मेदुं — १स्तनयोः ५ × २ = १०
सेवन्याम् — ३अपत्यपथे — ४
वृषणयोः — २गर्भच्छिद्रसंश्रिताः — ३
स्फिनोः ५ × ५ = १०शुक्रार्तवप्रवेशिन्यः — ३
नस्तिशिरसि — २३०
उदरे — ५
नाभ्याम् — १
पृष्ठोर्ध्वसन्निविष्टादीर्घाः ५ + ५ = १०
पाशर्वयोः — ६
वक्षसि — १०
अक्षकांसौ प्रतिसमन्तात् — ७
हृदयामाशययोः — २
यकृतप्लीहोण्डुकेषु — ६
६६
६६

पेशीनां स्थानवशात् नानास्वरूपत्वम् ( प्रकाराः )

१. बहलाः | ७. हृस्वाः | सन्ध्यस्यसिराः स्नायुप्रच्छादकाः पेशीभिः संवृतान्यत्र | पेशीकर्म । सन्वयश्च शरीरिणाम् । बलवन्ति भवन्त्यतः ॥ ---|---|---|--- २. पेलवाः | ८. दीर्घाः ३. स्थूलाः | ९. स्थिराः ४. अणवः | १०. मृदवः ५. प्रथवः | ११. रल्लुणाः ६. वृत्ताः | १२. कर्कशाः

पृष्ठ 428स्थायी लिंक

३७२

सुश्रुतसंहिता

सिरासंख्याविवरणम् ( सुश्रुतात् )

( सिरासंख्या-७०० )

मूला सिरा-४०

वातवाहिन्यः १० (अरुणाः)

वातस्थानगताः

१७५

पित्तवाहिन्यः १० (उष्णाः नीलाः)

पित्तस्थानगताः

१७५

कफवाहिन्यः १० (शोताः गौर्घः स्थिराः)

कफस्थानगताः

१७५

रक्तवाहिन्यः १० (नास्त्युष्णशोतलाः रोहिण्यः)

रक्त-(यकृत् प्लीहा) स्थानगताः

१७५

वातवाहिन्यः सिराः १७५

एकस्मिन् सविध्न

२५ × ४ = १००

१००

कोष्ठे—

शोण्याम् गुदमेदाश्रितः

८

पार्श्वयोः द्वे द्वे

४

पुष्टे षट्

६

३४

उदरे षट्

६

वक्षसि दश

१०

जत्रुणः ऊर्ध्वम्

श्रीवायाम्

१४

कर्णयोः

४

जिह्वायाम्

६

नासिकायाम्

६

४१

नेत्रयोः

८

१७५

एवम् पित्तकफरक्तवाहिसिरासु बोद्धव्यम् = ७००

विशेषः पित्तवाहिषु-कर्णयोः २ नेत्रयोः १०

सिराः सप्तशतानि ( ७०० )

व्यधनीयाः सिराः

अव्यधनीयाः सिराः

सिरासंख्याः

(१) शाखागताः३७४१६४००
(२) अन्तराधिगताः१०४३२१३६
(३) मूर्धगताः११४५०१६४
६०२६८७००
पृष्ठ 429स्थायी लिंक

शारीरस्थानम्

१७३

व्यधनीयाव्यधनीयसिराणां विस्तारवर्णनम्

सिरासंख्या (७००) (१) शाखागता:— एकस्मिन् सकृन् शतं सिरा: १०० X ४ = ४०० | अव्यधनीयसिरासंख्या (६८) जालन्धरा १ ऊर्वासिजे २ लोहिताक्षसंज्ञा १ ४ X ४ = १६ | ---|---|--- (२) अन्तराधिगता:— श्रोण्याम् ३२ (गुदमेद्वाश्रया: ) | वक्षगुणयो: ( विटपयो: ) ४ कटीकतक्षणयो: ४ ८ | पार्श्वगता: १६ | पार्श्वयो: तयोरुध्वंगाम् एककाम् १ पार्श्वसंधिसंज्ञाम् ( मर्मणि ) १ २ | पृष्ठगता: २४ | पृष्ठवंशमुभयत: द्वे द्वे २ ऊध्वंगामिन्यो २ ४ | ३२ उदरगता: २४ | मेदस्थोपरि रोमराजीमुभयतो २ द्वे द्वे २ ४ | वक्षोगता: ४० १३६ | हृदये द्वे = २ स्तनमूल्यो: = ४ स्तनरोहितयो: = ४ अपस्तम्भयो: = २ अपालापयो: = २ १४ |

पृष्ठ 430स्थायी लिंक

१७४

सुश्रुतसंहिता

(३) मूषंगता:— श्रीवागता: | २४ | नीले २ मन्त्र्ये २ = ४ मातुका = ८ कृकाटिकयो: = २ विधुरयो: = २

१६ ---|---|--- हतुगता: | १६ | सन्धिषसंबन्धिन्यौ = २ जिह्वागता: | १६ | रसवेदिन्यौ = २ वाक्प्रवर्तिन्यौ = २

४ नासागता: | २४ | गन्धवेदिन्यौ = २ ताखुनि = १

३ नेत्रगता: ललाटे नासानेत्रगता: | ५६ | उन्मेष निमेषक्रिये अपांगा = ६ २ २ २ केशान्तानुगता आवर्त स्थपनि = ७ ४ २ १

१३ कर्णगता: | १६ | शब्दवाहिन्यौ शंखसंधिगते = ४ २ २ शिरोगता: | १२

१६४

७०० | उत्क्षेपयो: सीमन्तेषु अधिपति = ८ २ ५ १

५०

६८

पृष्ठ 431स्थायी लिंक

शारीरस्थानम् मर्मविवरणं कोष्ठकम्

३७५

क्र. सं. क्र. सं.मर्मनाममर्म सं. क्र.मर्मणां प्रकाराःस्थानम्विशेषः
मांसमसिरामस्तनम्शिरामसिराम
(१) सद्यः प्राण-हराणि-१९
१गुदम्१✿
२वस्तिः (मूत्राशयः)१✿
३नाभिः१✿
४हृदयम्१✿
५मातृकाः८✿
६शंखौ२
७शुक्राटकानि४✿✿
८अधिपतिः (रोमावर्तः)१
(२) कालान्तर प्राणहराणि ३०
९तलहृदयानि४✿
१०क्षिप्राणि४✿
११इन्द्रवस्तयः४✿
१२स्तनमूले२✿
१३स्तनरोहिते२✿
१४अपस्तम्भौ२