सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
अंगप्रत्यंगानि ।
Labels for the human figure (अंगप्रत्यंगानि):
- Head: शिरः (Shira:), अग्नतनम् (Agnatana:), शिरोधरा (Shirodhara), अंसः (Ansa:), स्कन्धाः (Skandha:), उरः (Ura:).
- Neck: रुलाटम् (Rulata:), नासा (Nasa), ओष्ठः (Ostha:), अग्न्यम् (Agnya:), चिबुकः (Chibuka:).
- Torso: प्रवाहुः (Pravahu:), कक्षा (Kaksha), प्रपाणिः (Prapani:), स्तनपर्यन्तः (Stanaparyanta:), स्तनान्तरम् (Stanantar:), हृदयम् (Hridaya:), उदरम् (Udara:), कटिः (Kati:), बस्तिशिः (Bastishira:), मुष्कः (Mushka:), उरुः (Uru:), पाणिः (Pani:), मेदः (Meda:).
- Limbs: अंगुष्ठः (Angusta:), भदेशिनी (तज्जनी) (Badesini (Tajjani)), सङ्कला (Sankala), अनामिका (Anamika), कनिष्ठिका (Kanisthika), जानु (Janu), जङ्घा (Janga), गुल्फः (Gulfa:), पादः (Pada:), पाषाणिः (Pashani:), पादतलम् (Padatala:), प्रपदम् (Prapada:), अङ्गुष्ठः (Angusta:), कनिष्ठिका (Kanisthika), अनामिका (Anamika), मध्यमा (Madhyama), प्रदेशिनी (Pradeshini).
- Grouping: शरीरम् (Sharira:).
This image shows a blank, aged page with a light beige or cream-colored background. The surface has a subtle texture and a few small, faint brown spots or blemishes, particularly towards the bottom left. A thin, dark vertical line runs along the right edge, likely representing the binding or the edge of the paper. There is no text or other content on the page.
This image shows a blank, aged page with a light beige or off-white background. The surface has a subtle texture and shows signs of wear, including minor blemishes, faint smudges, and slight discoloration, particularly towards the edges. There is no text or other content on the page.
मर्मशारीरम् ।
The diagram illustrates the locations of vital points (Marmas) on the human body, labeled in Sanskrit. The labels are as follows:
- Upper Body:
- कुपिरम् (Kupiram) - Shoulder
- ऊर्वी (Urvī) - Axilla
- फुणा (Phuna) - Neck
- लोहिताक्षः (Lohitaakṣaḥ) - Eye
- अपालापः (Apalapah) - Breast
- अपाङ्गः (Apangah) - Navel
- स्थपनी (Sthapnī) - Pubis
- शुङ्गटकानि (Shungatakanī) - Genitalia
- फुणा (Phuna) - Genitalia
- अंसः (Ansah) - Ear
- Lower Body:
- नाभिः (Nabhiḥ) - Navel
- बस्तिः (Bastiḥ) - Groin
- ऊर्वी (Urvī) - Thigh
- जानु (Janu) - Knee
- गुल्फः (Gulphah) - Ankle
- क्षिप्रम् (Kṣipram) - Heel
- Arms:
- हृदयम् (Hṛdayam) - Heart
- इन्द्रवस्तिः (Indravastiḥ) - Elbow
- मणिबन्धः (Maṇibandhah) - Wrist
- Foot:
- कूर्चक्षिरः (Kūrčakṣirah) - Heel
- तलहृदयम् (Talahṛdayam) - Sole
- कूर्चः (Kūrčah) - Sole
- दिप्रम् (Dipram) - Sole
मर्मशारीरम् ।
The diagram illustrates the locations of vital points (Marmas) on the human back and legs. The labels are as follows:
- Right side labels (from top to bottom):
- विधुरम् (Vidhura)
- कृकारिका (Krukarika)
- अंसः (Asa)
- अंसफलकः (Asaphalaka)
- बृहती (Bhuti)
- कूपरम् (Kupa)
- पार्श्वसन्धि (Parshvasandhi)
- नितम्बः (Nitamba)
- कुकुन्दरे (Kukundra)
- क्रीकतस्त्रणम् (Krikatrasna)
- गुदम् (Gudam)
- कूर्व (Kurva)
- आणिः (Agni)
- जानु (Janu)
- इन्द्रवस्ति (Indravasti)
- गुल्फः (Gulfa)
- Left side labels (from top to bottom):
- कृकारिका (Krukarika)
- अंसः (Asa)
- अंसफलकः (Asaphalaka)
- बृहती (Bhuti)
- कूपरम् (Kupa)
- पार्श्वसन्धि (Parshvasandhi)
- नितम्बः (Nitamba)
- मणिबन्धः (Manibandha)
- क्रीकतस्त्रणम् (Krikatrasna)
- उर्वी (Urva)
- आणिः (Agni)
- जानु (Janu)
- इन्द्रवस्ति (Indravasti)
- गुल्फः (Gulfa)
This image shows a blank page with a light beige or off-white background. There are several small, dark specks scattered across the surface, which appear to be scanning artifacts or dust. A faint vertical line is visible along the right edge of the page. The overall texture is slightly grainy, typical of a scanned document.
This image shows a blank, aged page from a book or document. The paper has a light beige or off-white color with a slightly textured appearance. There are subtle signs of aging, including faint yellowing and some minor discoloration, particularly along the left edge where it might have been bound. The overall surface is smooth but shows the natural grain of the paper. No text, illustrations, or other markings are present on the page.
मर्मशारीरम् ।
The diagram illustrates the 'Marmashariram' (Vital Points and Organs) of the human body. The labels are as follows:
- Head and Neck:
- अश्वघातः (Ashvaghata) - Forehead
- स्वपनी (Svapani) - Temple
- अपाङ्गः (Apanga) - Side of head
- मन्या (Manya) - Side of head
- सिरासातृका (Sirasatruka) - Side of head
- नीला (Nila) - Side of head
- आवर्तो (Aavarto) - Back of head
- उदक्षेत्रो (Udaksheetro) - Back of head
- शङ्खः (Shanka) - Side of head
- मन्या (Manya) - Side of head
- सिरासातृका (Sirasatruka) - Side of head
- नीला (Nila) - Side of head
- Upper Body:
- अपस्तम्भः (Apastambha) - Neck
- स्तनरोहितम् (Stanarohitam) - Right breast
- उर्वी (Urvī) - Right breast
- स्तनमूलम् (Stanamoolam) - Right breast
- कक्षाधरः (Kshadhar) - Right shoulder
- हृदयम् (Hridayam) - Right heart
- उर्वी (Urvī) - Right heart
- अगणिः (Agaṇi) - Right arm
- नाभिः (Nabhi) - Navel
- बस्तिः (Basti) - Right arm
- इन्द्रबस्तिः (Indrabasti) - Right arm
- माणबन्धः (Maṇabandha) - Right arm
- कूर्चशिरः (Kurchasira) - Right arm
- कूर्चः (Kurcha) - Right arm
- तलहृदयम् (Talahridayam) - Right arm
- रक्षिमम् (Rakshimam) - Right arm
- उर्वी (Urvī) - Right arm
- आगणिः (Agaṇi) - Right arm
- जानु (Janu) - Right leg
- Lower Body:
- लोहिताक्षम् (Lohitaaksham) - Left breast
- विटपम् (Vitapam) - Left breast
- मणिबन्धः (Maṇibandha) - Left arm
- कूर्परम् (Koorparam) - Left arm
- स्तनमूलम् (Stanamoolam) - Left breast
- उर्वी (Urvī) - Left breast
- स्तनरोहितम् (Stanarohitam) - Left breast
- अपस्तम्भः (Apastambha) - Left neck
- नीला (Nila) - Left side of head
- सिरासातृका (Sirasatruka) - Left side of head
- मन्या (Manya) - Left side of head
- अपाङ्गः (Apanga) - Left side of head
- स्वपनी (Svapani) - Left temple
- अश्वघातः (Ashvaghata) - Left forehead
- गुल्फः (Gulfa) - Left foot
- जानु (Janu) - Left leg
- आगणिः (Agaṇi) - Left leg
- तलहृदयम् (Talahridayam) - Left leg
- कूर्चः (Kurcha) - Left leg
- माणबन्धः (Maṇabandha) - Left leg
- इन्द्रबस्तिः (Indrabasti) - Left leg
- बस्तिः (Basti) - Left leg
- नाभिः (Nabhi) - Navel
- अगणिः (Agaṇi) - Left leg
- गुल्फः (Gulfa) - Left foot
४७
गारीरस्थानम्
३६६
अस्थिसन्धयः २१०
(दशोत्तरे द्वे शते)
सन्धिसंख्यास्थिराः
चेष्टावन्तः
| १ शाखासु | = ६८ |
|---|---|
| २ कोष्ठे | = ५६ |
| ३ मूर्धनि | ८३ |
| २१० = |
| ० | ६८ | |
|---|---|---|
| ५६ | ३ | |
| ७३ | + | १० |
| १२६ | ८१ |
(१) शाखासु—(६८)
अस्थिसन्धिविस्तारवर्णनम्
एकस्मिन् सन्धिन् एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां ३ × ४ = १२
सन्धिसंख्या
(२) अन्तराधी—(५६)
| अंगुष्ठे | = | २ |
|---|---|---|
| गुल्फ, जानुनि वक्षणे, | = | ३ |
| १ १ १ | = | १७ |
| एवं तिसृषु शाखासु | = | १७ × ४ = |
| कटिकपालेषु | = | ३ |
| पृष्ठवशे | = | २४ |
| पार्श्वयोः | = | २४ |
| उरसि | = | ८ |
| ५६ = |
६८
(३) मूर्धनि—(८३)
| श्रीवायाम् | = | ८ |
|---|---|---|
| कंठनाञ्चाम् | = | ३ |
| हृदययकृतकलोमनाडीषु | ||
| कंठनाडीनिबद्धाः | = | १८ |
५६
| दन्तमूलेषु | = | ३२ |
|---|---|---|
| काकलनासामूर्ध्नि | = | ३ |
| १ १ १ |
गंड-कर्ण-शंख-वर्त्त-नेत्र-हनुसंघिषु = १२ २, २, २, २, २, २,
| भ्रुवास्परिघात् | = | २ |
|---|---|---|
| शिखरःकपालेषु | = | ५ |
| ८३ = |
८३
२१०
२१०
३७०
सुश्रुतसंहिता
स्नायूनां नवशतानि [६००]
| १ ग्राखासु | ६०० | एकस्मिन् सविधन | स्नायुसंख्या | |
|---|---|---|---|---|
| एकैकस्यां पादांगुल्याम् | ६ × ५ — ३० | |||
| तलकूर्चगुरुफेषु | १० × ३ — ३० | |||
| जंघायाम् | — ३० | |||
| जानुनि | — १० | |||
| ऊरौ | — १० | |||
| वंशणे | — ३० | |||
| १५० × ४ — ६०० | ||||
| २ कोष्ठे | २३० | कव्याम् | — ६० | ६०० |
| पृष्ठे | — ८० | |||
| पाश्चवयोः | — ६० | |||
| उरसि | — ३० | |||
| २३० | ||||
| ३ ग्रीवां प्रत्युर्ध्वम | ७० | ग्रीवायाम् | — ३६ | २३० |
| मूर्ध्नि | — ३४ | |||
| ७० | ||||
| ६०० | ७० | |||
| ६०० |
द्विविधाः स्नायवः
१ बाह्याः
२ आभ्यन्तराः
चतुर्विधाः स्नायवः
१ प्रतानवत्यः
शाखासु—
२ वृत्ताः
सर्वसंक्षिपु—
३ पृथव्यः
पाश्चोरसि, पृष्ठे शिरसि | आमपक्काशयान्तेषु, वस्तौ
२ सुषिराः
स्नायुकर्मे
एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः । स्नायुमिवदुमिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः ॥
शारीरस्थानम्
३७१
पेशीनां पंचशतानि [ ५०० ]
( मांसावयवसंघातः परस्परं विभक्तः 'पेशी' इत्युच्यते )
| (१) शाखासु — ४०० | पेशी संख्या | (३) ग्रीवां प्रत्युर्ध्वम् = ३४ | पेशी संख्या |
|---|---|---|---|
| एकरिमन् सकिध्न — | ग्रीवायाम् — ४ | ||
| एकैकस्यां पादांगुल्यां ३ × ५ = १५ | हन्वोः — ८ | ||
| प्रपदे — १० | काकलकगलयोः — २ | ||
| पादोपरि कूर्चसन्निविष्टाः — १० | १ | ||
| गुल्फ-तलयोः — १० | तालुनि — २ | ||
| ५ ५ | जिह्वायाम् — १ | ||
| गुल्फजान्वन्तरे — २० | ओष्ठयोः — २ | ||
| जातुनि — ५ | नासायाम् — २ | ||
| ऊरौ — २० | नेत्रयोः — २ | ||
| वक्षणे — १० | गण्डयोः — ४ | ||
| १०० × ४ | कर्णयोः — २ | ||
| ४०० | ललाटे — ४ | ३४ | |
| शिरसि — १ | |||
| (२) क्रोष्टे ६६ | ५०० | ||
| पायी — १ | क्षीणां तु विशतिरधिकः | ||
| मेदुं — १ | स्तनयोः ५ × २ = १० | ||
| सेवन्याम् — ३ | अपत्यपथे — ४ | ||
| वृषणयोः — २ | गर्भच्छिद्रसंश्रिताः — ३ | ||
| स्फिनोः ५ × ५ = १० | शुक्रार्तवप्रवेशिन्यः — ३ | ||
| नस्तिशिरसि — २ | ३० | ||
| उदरे — ५ | |||
| नाभ्याम् — १ | |||
| पृष्ठोर्ध्वसन्निविष्टादीर्घाः ५ + ५ = १० | |||
| पाशर्वयोः — ६ | |||
| वक्षसि — १० | |||
| अक्षकांसौ प्रतिसमन्तात् — ७ | |||
| हृदयामाशययोः — २ | |||
| यकृतप्लीहोण्डुकेषु — ६ | |||
| ६६ | |||
| ६६ |
पेशीनां स्थानवशात् नानास्वरूपत्वम् ( प्रकाराः )
१. बहलाः | ७. हृस्वाः | सन्ध्यस्यसिराः स्नायुप्रच्छादकाः पेशीभिः संवृतान्यत्र | पेशीकर्म । सन्वयश्च शरीरिणाम् । बलवन्ति भवन्त्यतः ॥ ---|---|---|--- २. पेलवाः | ८. दीर्घाः ३. स्थूलाः | ९. स्थिराः ४. अणवः | १०. मृदवः ५. प्रथवः | ११. रल्लुणाः ६. वृत्ताः | १२. कर्कशाः
३७२
सुश्रुतसंहिता
सिरासंख्याविवरणम् ( सुश्रुतात् )
( सिरासंख्या-७०० )
मूला सिरा-४०
वातवाहिन्यः १० (अरुणाः)
वातस्थानगताः
१७५
पित्तवाहिन्यः १० (उष्णाः नीलाः)
पित्तस्थानगताः
१७५
कफवाहिन्यः १० (शोताः गौर्घः स्थिराः)
कफस्थानगताः
१७५
रक्तवाहिन्यः १० (नास्त्युष्णशोतलाः रोहिण्यः)
रक्त-(यकृत् प्लीहा) स्थानगताः
१७५
वातवाहिन्यः सिराः १७५
एकस्मिन् सविध्न
२५ × ४ = १००
१००
कोष्ठे—
शोण्याम् गुदमेदाश्रितः
८
पार्श्वयोः द्वे द्वे
४
पुष्टे षट्
६
३४
उदरे षट्
६
वक्षसि दश
१०
जत्रुणः ऊर्ध्वम्
श्रीवायाम्
१४
कर्णयोः
४
जिह्वायाम्
६
नासिकायाम्
६
४१
नेत्रयोः
८
१७५
एवम् पित्तकफरक्तवाहिसिरासु बोद्धव्यम् = ७००
विशेषः पित्तवाहिषु-कर्णयोः २ नेत्रयोः १०
सिराः सप्तशतानि ( ७०० )
व्यधनीयाः सिराः
अव्यधनीयाः सिराः
सिरासंख्याः
| (१) शाखागताः | ३७४ | १६ | ४०० |
|---|---|---|---|
| (२) अन्तराधिगताः | १०४ | ३२ | १३६ |
| (३) मूर्धगताः | ११४ | ५० | १६४ |
| ६०२ | ६८ | ७०० |
शारीरस्थानम्
१७३
व्यधनीयाव्यधनीयसिराणां विस्तारवर्णनम्
सिरासंख्या (७००) (१) शाखागता:— एकस्मिन् सकृन् शतं सिरा: १०० X ४ = ४०० | अव्यधनीयसिरासंख्या (६८) जालन्धरा १ ऊर्वासिजे २ लोहिताक्षसंज्ञा १ ४ X ४ = १६ | ---|---|--- (२) अन्तराधिगता:— श्रोण्याम् ३२ (गुदमेद्वाश्रया: ) | वक्षगुणयो: ( विटपयो: ) ४ कटीकतक्षणयो: ४ ८ | पार्श्वगता: १६ | पार्श्वयो: तयोरुध्वंगाम् एककाम् १ पार्श्वसंधिसंज्ञाम् ( मर्मणि ) १ २ | पृष्ठगता: २४ | पृष्ठवंशमुभयत: द्वे द्वे २ ऊध्वंगामिन्यो २ ४ | ३२ उदरगता: २४ | मेदस्थोपरि रोमराजीमुभयतो २ द्वे द्वे २ ४ | वक्षोगता: ४० १३६ | हृदये द्वे = २ स्तनमूल्यो: = ४ स्तनरोहितयो: = ४ अपस्तम्भयो: = २ अपालापयो: = २ १४ |
१७४
सुश्रुतसंहिता
(३) मूषंगता:— श्रीवागता: | २४ | नीले २ मन्त्र्ये २ = ४ मातुका = ८ कृकाटिकयो: = २ विधुरयो: = २
१६ ---|---|--- हतुगता: | १६ | सन्धिषसंबन्धिन्यौ = २ जिह्वागता: | १६ | रसवेदिन्यौ = २ वाक्प्रवर्तिन्यौ = २
४ नासागता: | २४ | गन्धवेदिन्यौ = २ ताखुनि = १
३ नेत्रगता: ललाटे नासानेत्रगता: | ५६ | उन्मेष निमेषक्रिये अपांगा = ६ २ २ २ केशान्तानुगता आवर्त स्थपनि = ७ ४ २ १
१३ कर्णगता: | १६ | शब्दवाहिन्यौ शंखसंधिगते = ४ २ २ शिरोगता: | १२
१६४
७०० | उत्क्षेपयो: सीमन्तेषु अधिपति = ८ २ ५ १
५०
६८
शारीरस्थानम् मर्मविवरणं कोष्ठकम्
३७५
| क्र. सं. क्र. सं. | मर्मनाम | मर्म सं. क्र. | मर्मणां प्रकाराः | स्थानम् | विशेषः |
|---|---|---|---|---|---|
| मांसम | सिराम | स्तनम् | शिराम | सिराम | |
| (१) सद्यः प्राण-हराणि-१९ | |||||
| १ | गुदम् | १ | ✿ | ||
| २ | वस्तिः (मूत्राशयः) | १ | ✿ | ||
| ३ | नाभिः | १ | ✿ | ||
| ४ | हृदयम् | १ | ✿ | ||
| ५ | मातृकाः | ८ | ✿ | ||
| ६ | शंखौ | २ | |||
| ७ | शुक्राटकानि | ४ | ✿ | ✿ | |
| ८ | अधिपतिः (रोमावर्तः) | १ | |||
| (२) कालान्तर प्राणहराणि ३० | |||||
| ९ | तलहृदयानि | ४ | ✿ | ||
| १० | क्षिप्राणि | ४ | ✿ | ||
| ११ | इन्द्रवस्तयः | ४ | ✿ | ||
| १२ | स्तनमूले | २ | ✿ | ||
| १३ | स्तनरोहिते | २ | ✿ | ||
| १४ | अपस्तम्भौ | २ |
३७६
सुश्रुतसंहिता
| क्रमिक | सर्मनाम | सर्मनाम | सर्मणां प्रकाराः | स्थानम् | विशेषः |
|---|---|---|---|---|---|
| मांससम् | स्निग्धसम् | सूक्ष्मसम् | अस्निग्धसम् | सूक्ष्मसम् | |
| १५ | अपालापौ | २ | ✧ | ||
| १६ | कटिकतरुणे | २ | |||
| १७ | नितम्बो | २ | |||
| १८ | पाशर्वसन्धौ | २ | ✧ | ||
| १९ | बृहत्योः | २ | |||
| २० | सीमन्ताः | ५ | |||
| २१ | (३) विशल्य- | ||||
| घ्नानि ३ | |||||
| उत्क्षेपौ | २ | ||||
| २२ | स्थपनी | १ | ✧ | ||
| २३ | (४) विकलत्व- | ||||
| कराणि ४४ | |||||
| कृचाः | ४ | ✧ | |||
| २४ | जानुनी | २ | |||
| २५ | कूर्परो | २ | |||
| २६ | आण्यः | ४ | ✧ | ||
| २७ | ऊर्ध्वः | ४ | ✧ | ||
| २८ | लोहिताश्वाणि | ४ | ✧ | ||
| २९ | विरुपौ | २ | ✧ | ||
| ३० | कक्षाघरी | २ | ✧ | ||
| ३१ | कुकुन्दरो | २ |
४८
आरोग्यस्थानम्
३७७
| क्रमिक | सर्गनाम | सर्गसं. | सर्गणां प्रकाराः | स्थानम् | विशेषः |
|---|---|---|---|---|---|
| मसिषम | सिन्धम | सैन्धम | असैन्धम | सिन्धिम | |
| ३२ | अंखौ | २ | ✿ | ||
| स्कंधवन्धनौ | स्तब्धवाहुता | ||||
| ३३ | अंसफलकौ | २ | |||
| संबद्धे | बहुस्वापशोषौ | ||||
| ३४ | नीले | २ | ✿ | ||
| ग्राहिता वा | |||||
| ३५ | मन्ये | २ | ✿ | ||
| ३६ | कुकटिके | २ | ✿ | ||
| ३७ | विधुरे | २ | ✿ | ||
| ३८ | फणौ | २ | ✿ | ||
| प्रतिबद्धौ अभ्यन्तरतः | गन्वाज्ञानम् | ||||
| ३९ | अपांगौ | २ | ✿ | ||
| बाह्यतः | आन्ध्यम् दृष्ट्युपघातो वा | ||||
| ४० | आवतो | २ | ✿ | ||
| ४१ | (४) रूजाकराणि | ||||
| कुचविरांसि | ४ | ||||
| ४२ | गुल्फौ | २ | ✿ | ||
| वा | |||||
| ४३ | मणिबन्धौ | २ |
३७४
सुश्रुतसंहिता
धमन्यः चतुर्विंशतिः (सु० शा० ६-४-६)
(नाभिप्रभवः)
ऊर्ध्वगाः १०
अधोगामिन्यः १०
तिर्यग्गाः ४
हृदयमभिप्रपन्नाः त्रिधा जायन्ते ताः त्रिशत्
पित्ताशयमभिप्रपन्नाः आमपकाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते ताः त्रिशत्
एकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विम- ज्यन्ते तास्त्वसंख्येयाः तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेदं अभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्त- र्बहिश्च तैरेव चाभ्यङ्गपरिवेकावगाहालेपन- वीर्याण्यन्तः शरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वच्चि विपक्वान्नि, तैरेव च स्पर्शं मुखममुखं वा यद्वाति, तास्त्वैताश्चतस्रो धमन्यः सर्वोगगताः ।
वातवहे २
वातवहे २
पित्तवहे २
पित्तवहे २
कफवहे २
कफवहे २
शोणितवहे २
शोणितवहे २
रसवहे २
रसवहे २
शब्दवहे २
अन्नवाहिन्यौ २
रूपवहे २
रसवहे २
(अत्राश्रिते)
गन्धवहे २
तोयवहे २
द्वाम्यां भाषते २
मूत्रवहे २
द्वाम्यां घोषं करोति २
(मूत्रवस्तिनाभिप्रपन्ने)
द्वाम्यां स्वपिति २
शुक्रवहे
द्वाम्यां प्रतिबुध्यते २
(शुक्रप्रादुर्भावय)
द्वे अश्रुवाहिन्यौ २
शुक्रवहे
द्वे स्तन्यं स्त्रियां वहतः २
(विसर्गय)
ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यां
वर्चोनिरसन्यौ
अभिबहतः
(स्थूलान्प्रतिबद्धे)
द्वे तिर्यग्गाणां धमनीनां ८
स्वेदं अपश्यन्ति
३०
३०
ते एव रक्तमभिबहती (विसृजतश्च)
नारीणामार्तर्वसंज्ञम्
अथ चिकित्सास्थानम्
प्रथमोऽध्यायः
अथातो द्विब्रणीयं चिकित्सतं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥
अब इसके बाद द्विब्रणीय चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे— जैसा भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ।
वि० मन्तव्य—दो प्रकार के ब्रणों को ध्यान में रखकर लिखी चिकित्सा अर्थात् व्याधि प्रतिकार ॥ १, २ ॥
द्वौ ब्रणौ भवतः—शारीरः आगन्तुश्च । तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्तः, आगन्तुरपि पुरुष-पशुपक्षिग्यालसरोस्त्रपप्रतनपीडनप्रहाराग्निक्षारविषघती-क्षोणषशकलकपालशृङ्गचक्रेषु परशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभि-जातनिमित्तः । तेन तुल्ये ब्रणसामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् 'द्विब्रणीयं' इत्युच्यते ॥ ३ ॥
दो प्रकार के ब्रण होते हैं—शारीर और आगन्तुक । इनमें शारीरिक ब्रण—वायु, पित्त, कफ, रक्त, सन्निपातजन्य हैं, आगन्तुक ब्रण भी—पुरुष, पक्षि, हिंसकपशु, सर्प आदि के गिरने से, पीडन-प्रहार अग्नि-क्षार विष-तीक्ष्णोषध-काष्ठ आदि के टुकड़ों, कपाल, सौग, चक्र, बाण, परशु, शक्ति, कुन्त, आदि शस्त्रों के अभिघात से उत्पन्न होते हैं । इन दोनों में ब्रणत्व सामान्य होने से, दो कारणों के कारण उत्पन्न होने के उद्देश्य से इस अध्याय को द्विब्रणीय कहते हैं । जैसा कि चरक में भी इस अध्याय का नाम "द्विब्रणीय" रक्खा है । यथा—'यो ब्रणो पूर्वमुद्दिष्टो निजश्रान्तुरेव च । श्रूयतां विधिवत्सौम्यं तयोर्लिङ्गं सपेक्षम्' चरक ॥ ३ ॥
सर्वसिन्धेवागन्तुब्रणे तत्कालमेव क्षतोऽमणः प्रसूतस्योपशमार्थं पित्तवच्छीतक्रियावचारणविधिविशेषसन्धानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतद्द्विकारणोत्थानप्रयोजनम्, उत्तरकालं तु दोषोपलब्धविशेषाच्छारीरवत् प्रतीकारः ॥ ४ ॥
सभी प्रकार के आगन्तुक ब्रणों में उसी समय क्षत की उणिमा को आगे न फैलने देने के लिये, पित्त की भाँति शीतल किया को करने तथा ब्रण को मिलाने के लिये मधु और घृत का उपयोग करना, ये दो कारणों के उत्पन्न होने के उद्देश्य हैं । पीछे से दोषों के कोप होने पर शरीरजन्य ब्रणों की भाँति चिकित्सा है ।
वक्तव्य—दो उद्देश्य होने से इसे द्विब्रणीय कहा है । आगन्तुक ब्रण पीछे दोषों से मिल जाता है, यथा—आगन्तुर-वैति निजं विकारं, निजस्तथागन्तुमपि प्रबुद्धः । तत्रानुबन्धं
प्रकृतिं च सम्यक्, ज्ञात्वा ततः कर्म समादिशेत् ॥ इल्लुण ने उत्तरकाल से सात दिन पीछे का समय माना है । सात दिन के पीछे आगन्तुक ब्रणों में दोष की अधिकता से शारीरिक ब्रणों की भाँति चिकित्सा करे ।
वि० मन्तव्य—आगन्तुक ब्रण में तत्काल उक्त उपचार करने से पाक आदि का प्रारम्भ नहीं होता, परन्तु यदि हो ही जाय तो शारीर ब्रण के समान शोचन रोपण आदि उपचार करे । जब तक—पाकादि का प्रारम्भ नहीं होता तब तक ब्रण को आगन्तु समझा जाता है और उक्त उपचार किया जाता है, सन्धान के लिए—मधु १ तोला, गो घृत २ तोला मिला फेंटकर लेप करे और आवश्यकता हो तो सोवन कर्म करे । तदर्थ देखिये सू० अ० २५ के श्लोक १६ से २६ । यही विशिष्ट कर्म का उपदेश करने के लिए ब्रण को दो प्रकार का कहा—लिखा गया है । क्योंकि उसके पश्चात् दोषों का प्रवेश हो जाने पर—पाक आदि का प्रारम्भ हो जाने पर तो आगन्तु तथा शारीर दोनों ब्रण समान ही होते हैं अर्थात् उनके लक्षण एवं चिकित्सा दोनों समान होते हैं ॥ ४ ॥
दोषोपलब्धविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः प्रसरणसामर्थ्यात्, यथोक्तो ब्रणप्रभाधिकारे, शुद्धत्वात्षोडशप्रकार इत्येके ॥ ५ ॥
दोषों का उपलब्ध भेद संक्षेप में पन्द्रह प्रकार का है, यह भेद इन दोषों के फैलने के अनुसार है, इसको ब्रण प्रश्नाधिकार में कह चुके हैं । एक भेद शुद्ध ब्रण होने से ब्रण साल्ह प्रकार का है ऐसा कई मानते हैं ।
वक्तव्य—दोष से बात, पित्त, कफ और रक्त चारों ही का यहाँ ग्रहण है, इसी से कहा है, "नत्तं देहः कफादस्ति, न पित्तान्नं च मास्तात् । शोणितादपि वा नित्यं देह एतेस्तु धार्यते ॥" ॥ ५ ॥
तस्य लक्षणं द्विविधं—सामान्यं वैशेषिकं च । तत्र सामान्यं रक्त । 'ब्रणं' गात्रविचूर्णने, ब्रणयतीति ब्रणः । विशेषलक्षणं पुनर्वार्तादिलिङ्गविशेषः ॥ ६ ॥
ब्रण के लक्षण दो प्रकार के हैं, सामान्य और वैशेषिक (विशिष्टता के सूचक) । इनमें सामान्य लक्षण दर्द होना है । ब्रण-गात्रविचूर्णने इस धातु से ब्रण शब्द बनता है, जिसका अर्थ शरीर में विचूर्णता करना है । विशेष-लक्षण—वातादि दोषों से लक्षणों की भिन्नता है ।
३८०
सुश्रुतसंहिता
[ अ० १ ]
वक्तव्य—वृणोति यस्माद् रुठेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति । आदेहधारणात्सत्मात् व्रण इत्युच्यते बुधेः ॥ सु० सू० अ० २१ । शरीर जव तक रहता है, तब तक विवर्णता रहती है ।
वि० मन्तव्य—व्रण में रुजा—वेदना होना सामान्य लक्षण है अर्थात् रुजा सब व्रणों में होती है । व्रण गात्रविचूर्णन धातु है—व्रणयति गात्रं विचूर्णयति इति व्रणः—अर्थात् जो गात्र को चूर्न २ कर देता है वह व्रण कहलाता है । जितने स्थान में व्रण होता है उतना स्थान चूर्न २ हो जाता है । देखिये सू० स्था० अ० २१-२२ तथा भगन्दर आदि के प्रकरण । व्रण का नाम है घाव । वह आगन्तु व्रण छः प्रकार का होता है—“छिन्नं मिन्नं तथा विद्वं क्षतं पिचितमेव च । घुष्टं आहुः तथा षष्ठं” और शारीर व्रण—वह है जो प्रथम शीथ उत्पन्न होता है और फिर उसके पककर फटने पर घाव बनता है । इन सब में गात्र का विचूर्णन होता है, अतः “व्रण” कहलाता है ॥ ६ ॥
तत्र श्यावारुणाभस्तमुः शीतः पिच्छिलोऽल्पस्त्रावी रुक्षरुचटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनावहुलो निमांसश्चेति वातात् , क्षिप्रजः पीतनीलाभः किमुकोदकाभोणस्त्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पिप्सात् , प्रततचण्डकण्डुबहुलः स्थूलौष्टः सत्व्यसिरास्तायुजालावततः कठिनः पाण्डुवृषभासो मन्दवेदनः शुक्लशीत-सान्द्रपिच्छिलास्त्रावी गुरुश्चेति कफात् , प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदो धूमायनशीलो रक्तस्त्रावी पिचलिलङ्गश्चेति रक्तात् , तोददाहधूमायनप्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्त्रावी चेति वातपिप्ताभ्यां, कण्डुयनशीलः सनिस्तोदो रुक्षो गुरुदर्शणो सुदुर्मुदः शीतपिच्छिलालपस्त्रावी चेति वातरुलेष्मभ्यां, गुरुः सदाह उष्णः शीतपाण्डुस्त्रावी चेति पिचरुलेष्मभ्यां, रुक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णस्त्रावी चेति वातशोणिताभ्यां, घृतमप्लाभो मीनधावनतोयगन्धिमुदु-विसर्प्युष्णकृष्णस्त्रावी चेति पिचशोणिताभ्यां, रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कण्डुप्रायः स्थिरो सरक्तपाण्डुस्त्रावी चेति रुलेष्मशोणिताभ्यां, स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्त्रावी चेति वातपित्तशोणितेभ्यः, कण्डुस्फुरण-चुमचुमायमानप्रायः पाण्डुधनुरक्तस्त्रावी चेति वातरुलेष्मशोणितेभ्यः, दाहपाकरागकण्डुप्रायः पाण्डुधनस्त्रावी चेति वातरुलेष्मशोणितेभ्यः, त्रिविधवर्णवेदनास्त्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः, निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डुस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्त्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः, जिह्वातलाभो भुदुः स्निग्धः रक्तर्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्त्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति ॥ ७ ॥
वातजन्य व्रण—श्याव या अरुण वर्ण, पतला, या शीतल, पिच्छिल, थोड़े खाववाला, रुक्ष, चटचट करनेवाला ( फटने-चिरने के स्वभाव का ), स्फुरण ( फड़कन ), खिचाव, तोद, भेद की अधिक वेदनावाला और मांस रहित ( कम मांस का ) होता है । पित्तजन्य व्रण-जल्दी उत्पन्न होता है, पीली झाँकेवाला, ढाक के फूल के पानी के समान, उष्ण खाव युक्त दाह पाक सुखी एवं विकारकारी, पीली पिडकाओं से भरा होता है । कफजन्य व्रण—निरन्तर भयानक, कण्डु बहुल, मोटे किनारों का, सिंरा स्तायु के जालों से भरा, कठिन, पाण्डु ( श्वेत ) वर्ण की झाँके का, मन्द वेदना युक्त, श्वेत, शीतल, सान्द्र, पिच्छिल खाव युक्त और गुरु होता है । रक्तजन्य व्रण—मूंगे की शाखा के समान कान्तिवाला, काले छाले, एवं पिडिकाओं के जाल से भरा, घुड़साल के समान तीक्ष्ण गन्धवाला, वेदना युक्त अतिशय धूमोद्गार करने जैसा, रक्त का खाव करनेवाला और पिच वर्ण के लक्षणोंवाला होता है । वात-पित्तजन्य व्रण-तोद, दाह, धूमोद्गार की प्रधानतावाला, पीली या लाल झाँके का, वात-पित्त के व्रण के समान वर्ण एवं खाव युक्त होता है । वात-कफजन्य व्रण—कण्डु युक्त, चुमने की दर्द, रुक्ष, भारी, कठोर, बार-बार शीतल-पिच्छिल और थोड़ा खाव करनेवाला होता है । पित्त रक्त के कारण व्रण गुरु, दाहयुक्त, उष्ण, पीला और पाण्डुव्रण का खाववाला होता है । वातरक्तजन्य वर्ण-रुक्ष, पतला, तोद ( चुमने की दर्द ) की अधिकता का, सोया हुआ सा, लाल—धरुण झाँके का, वात-रक्त के समान वर्ण एवं खाव युक्त होता है । पिच रक्त के कारण—धी के मण्ड ( उपरिभाग ) के समान कान्ति का, मछली के घोंये हुए पानी के समान गन्ध का, कोमल, फैलनेवाला, उष्ण एवं काला खाव करनेवाला होता है । कफ रक्तजन्य व्रण—लाल, गुरु, स्निग्ध, पिच्छिल, कण्डु बहुल, स्थिर, रक्त ( लाल ) एवं पाण्डु वर्ण का खाव करता है । वात-पित्त-रक्तजन्य व्रण—स्फुरण, तोद, दाह, धूमोद्गमन बहुल, पीला-पतला रक्त खाव करनेवाला होता है । वात कफ-रक्तजन्य-कण्डु, स्फुरण, चुमचुमायमान, तथा-पाण्डुषट्ट रक्त खाववाला होता है । पित्तकफ रक्त-जन्य व्रण-दाह-सुखी-पाक-कण्डुबहुल, पाण्डु षट्ट रक्त खाववाला होता है । वात पित्त-कफ के कारण व्रण तीनों दोषों के वर्ण, खाव, वेदना के लक्षणों से युक्त होता है । वायु-पित्त, कफ और रक्त के कारण व्रण—जलाने की भांति, मथने की भांति, स्फुरण, तोद, दाह, पाक, सुखी, कण्डु, सुन्नता बहुल, नाना प्रकार की वेदना, वर्ण, खाव से युक्त होता है । शुद्ध व्रण—जिह्वा तल के समान ( दोनों से भरा-लाल ) कोमल, स्निग्ध, चिकना, वेदना रहित, भली प्रकार स्थित, बिना खाव का होता है ।