वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

smudged word: Wait, look at L32: ...तस्यैव प्रसक्त्या L33: [smudged word] णकारश्रवणं दुर्वारमेवेति चेन्न... Wait, what is that crossed-out / smudged part under L32? It looks like "प्रकृते णकारश्रवणं" was misprinted and crossed out, or is it: "प्रकृते" smudged? Look closely: The smudged area is about 4-5 aksharas, then "णकारश्रवणं दुर्वारमेवेति चेन्न". Wait, inside the smudged area, it looks like "प्रकृते" or "इहापि"? Wait, look at the letters: प, र, क, ृ, त, े - "प्रकृते"! It was printed twice or corrected? Wait, look at the letters in the smudge: It looks like "प्रकृते" or "द्वितीये"? Wait, द् + वि = द्वि, त + ी = ती, य + े = ये : "द्वितीये"? Wait: "प्रसक्त्या द्वितीये णकारश्रवणं"? Let's zoom in on the smudged word at the start of L33: It has: first akshara: द् or प्? Then: क or त? It has e-matra at the end? Wait, look: "प्रसक्त

द्वित्वम् । णत्वस्यासिद्धत्वात् । ' पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने ' इति त्वनित्यम् । ' उभौ साभ्यास- स्येति लिङ्गात् । ऊर्णुनाव । ऊर्णुनुवतुः । ऊर्णुनुवुः ॥ विभाषोर्णोः ॥ १।२।३ ॥ इडादि- प्रत्ययो वा ङित्स्यात् । ऊर्णुनुविथ । ऊर्णुनविथ । ऊर्णुविता । ऊर्णविता । ऊर्णोतु । ऊर्णुतात् । ऊर्णवानि । ऊर्णवै ॥ गुणोऽपृक्ते ॥ ७।३।९१ ॥ ऊर्णोतेर्गुणः स्यादपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके । वृद्धयपवादः ॥ और्णोत् । और्णोः । ऊर्णुयात् । ऊर्णुयाः । इह वृद्धिर्न-ङिश्च पिन्नेति भाष्यात् । ऊर्णूयात् । ऊर्णुविषीष्ट । ऊर्णविषीष्ट । और्णुवीत् । और्णुविष्टाम् । ऊर्णोतेर्विभाषा ॥ ७।२।६ ॥ इडादौ सिचि परस्मैपदे परे वा वृद्धिः स्यात् ॥ पक्षे गुणः । और्णावीत् । और्णाविष्टाम् । और्णाविषुः । और्णवीत् ॥ ८ ॥ ष्णु अभिगमने । ष्णौति । ष्णोता ॥ ९ ॥ षु प्रसवैश्वर्ययोः । प्रसवोऽभ्यनुज्ञानम् । सोता । असौषीत् ॥ १० ॥ कु शब्दे । कोता ॥ ११ ॥ ष्टुञ् स्तुतौ । स्तौति । स्तवीति । स्तुतः । स्तुवन्ति । स्तुते । स्तुवीते । ' स्तुसुधूञ्भ्य ईटीट् । अस्तावीत् । प्राक्सितादिति षत्वम् । अभ्यष्टौत् । सिवादीनां वा पर्यष्टौत् । पर्यस्तौत् ॥ १२ ॥ ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि ॥ १ ननु "णत्वस्यासिद्धत्वात्" इत्यनुपपन्नम्, "पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने" इति परिभाषया द्वित्वभिन्ने एवासिद्धत्वबोधनादत आह-पूर्वत्रासिद्धीयमिति । पूर्वत्रासिद्धशब्दोऽधिकारपरः । ततो गहादेराकृतिगण- त्वाद् भवार्थे छप्रत्ययः । ततश्च "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यधिकारे यच्छास्त्रं तत्र "अद्वित्वे" इत्युपतिष्ठते" इत्यक्षरार्थः। "द्वित्वभिन्ने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धम्" इति प्रदेशेषु तादृशाधिकारे चैकवाक्यतया लब्धोऽर्थः । अस्यां च परिभाषायाम् । षाष्ठं धातुद्वित्वमाश्रित्येकं पदद्वित्वं वर्णद्वित्वञ्च गृह्यते विनिगमनाविरहादिति स्पष्टं प्रदीपोद्द्यो- तयोः । अत एव " वाक् वाक्" इति भाष्योक्तं द्वित्वोदाहरणं संगच्छते । अन्यथा चर्वस्यासिद्धत्वाद् गकारस्य द्वित्वे परस्यावसानिकचवें ककारेऽपि पूर्वत्र गकारश्रवणापत्त्या तदसङ्गतिरेव । "खरि च" इत्यनेन तु न निर्वाहः । तद्दृष्ट्या " वावसाने" इत्यस्यासिद्धत्वात् । नच वर्णद्वित्वेऽप्यस्याः प्रवृत्त्यङ्गीकारे " द्वित्वे परसव- र्णस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् " इति वार्तिकवैफल्यमिति वाच्यम्, तादृशवार्तिकस्यापूर्वत्वकल्पनापेक्षया प्रकृतपारि- भाष्यांशविशेषानुवादरूपत्वे लाघवात् । " कृष्णर्द्धिः " इत्यादौ जश्त्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्वे रूपे विशेषाभा- वेन नास्याः प्रवृत्तिः, यत्र सिद्धत्वासिद्धत्वयोः फले विशेषस्तत्रैव प्रवृत्त्यङ्गीकारात् । अस्यां च परिभाषायाम्- "अणुदित्-" इति ग्राहकसूत्रस्थमणग्रहणं ज्ञापकम्, परणकारेण प्रत्याहाराश्रयणं हि " सँय्यन्ता " विद्धाँल्लि- खति" इत्यादावनुनासिकयवलानां यर्त्वेन द्वित्वार्थम् । प्रकृतपरिभाषाया अभावे द्वित्वात्पूर्वं परसवर्णस्य दौर्ब- ल्यात् तद्वैयर्थ्यमेवेति ज्ञापकत्वसम्भवः । यदि तु जातिपक्षावलम्बेन ग्राहकसूत्रस्थमणग्रहणं भगवता भाष्यका- रेण प्रत्याख्यात इति विभाव्यते तदा वाचनिक्यैवैषा परिभाषेति निष्कर्षः ॥ २ अनित्यत्वे प्रमाणमुपन्य- स्यति-उभौ साभ्यासस्येति । तद्धि "प्राणिणत्" इत्यादौ उभयोरपि नकारयोर्णत्वार्थं सूत्रकृता व्यरचि, प्रकृतपरिभाषावशाद् "अनितेः" इत्यस्य प्रवृत्त्युत्तरमेव द्वित्वे व्यर्थमेव तत्स्यादित्येतदनित्यत्वं ज्ञापयतीति भावः ॥ नच ज्ञापितेऽपि प्रकृतपरिभाषाया अनित्यत्वे व्यर्थं तत्रोभौग्रहणम्, आरम्भसामर्थ्या

: Wait, before ब्रवाणि, is it: अपित्त्वान्नेट्? Wait! "ब्रुव ईट्" (7.3.93) applies to हलादि पित्! तातङ् is हलादि. But तातङ् is ङित्, not पित्! Wait, is तातङ् पित्? "तातङ् ङित्" - so because of ङित्त्व, it is not पित्! Hence no ईट्! Wait, what about 'ब्रूहि'? 'हि' is हलादि, but अपित्, so no ईट्! Wait, what about 'अपित्त्वान्न...'? Wait, let's look at the letters: ङित्त्वान्नेट् । अपित्त्वान्न ईट्? No: ङित्त्वान्नेट् ।thenअपित्त्वान्न... wait, look at the glyphs: अ पि त्त्व ा न् ने ट्?? Wait! There is NO second अपित्त्वा...! Let's look at line 7 again: वक्ता । ब्रवीतु । ब्रूतात् ।Then:ङि त्त्व ा न् ने ट् ।Wait, is that a danda? Let's look betweenब्रूता

: इ त्य त्रा ण् व द्भा वा द्ध्र स्व त्वं Wait, look at ण्व: could it be ण्व? Or ङ्व? Or न्व? Wait, look at इत्यत्राण्वद्भाव्रस्वत्वं: Wait, what about सार्वधातुक? Wait, could it be इत्यत्र सार्वधातुक? No, no स. Look at: इत्यत्राण्वद्भावाद्ध्रस्वत्वं - wait, could it be a typo in the original book? Let's transcribe EXACTLY what is printed! Let's inspect the printed letters in FN 2: २ ननु “समीयात्” इत्यत्राण्वद्भावाद्ध्रस्वत्वं दुर्वारमत आह-भौवादिकस्येति । Wait, look at ण्वद्भावाद्ध्रस्वत्वं: Letter 1: इ Letter 2: त्य Letter 3: त्रा (trā) Letter 4: ण्व (ṇva) or न्व (nva)? The left part has a loop like ण with a vertical line, joined to व. It looks like ण्व. Letter 5: द्भा (dbhā) Letter 6: वा (vā) Letter 7

॥ १३ ॥ रा दाने ॥ १४ ॥ ला आदाने । द्वावपि दाने इति चन्द्रः ॥ १५ ॥ दाप् लवने । प्रणिदाति । प्रनिदाति । दायास्ताम् । अदासीत् ॥ १६ ॥ ख्या प्रकथने । अयं सार्वधातुकमात्रविषयः । “सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे” इति वार्तिकं तद्भाष्यं चेह लिङ्गम् । सं- स्थानो जिह्वामूलीयः स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः । संपूर्वस्यै ख्यातेः प्रयोगो नेति न्यासकारः ॥ १७ ॥ प्रा पूरणे ॥ १८ ॥ मा माने । अकर्मकः । 'तनौ ममु- स्तत्र न कैटभद्विषः ' इति माघः ॥ उपसर्गवशेनार्थान्तरे सकर्मकः—'उदरं परिमाति मुष्टिना' । 'नेर्गदेत्यत्र नास्य ग्रहणम् । प्रतिमाति । प्रणिमाति ॥ १९ ॥ वच परिभाषणे । वक्ति । वक्तः । अयमन्तिपरो न प्रयुज्यते । बहुवचनपर इत्यन्ये । झिपर इत्यपरे । वच्मि । वच्यात् । उच्यात् । अवोचत् ॥ २० ॥ विद् ज्ञाने ॥ विदो लटो वा । ३ । ४ । ८३ ॥ वेत्तेर्लटः परस्मैपदानां णलादयो वा स्युः ॥ वेद । विदतुः । विदुः । वेत्थ । विदथुः । विद । वेद । विद्व । विद्म । पक्षे । वेत्ति । वित्तः । इत्यादि । विवेद । विविदतुः । ' उषविदस्त्याम्पक्षे विदेत्यकारान्तनिपातनान्न लघूपधगुणः । विदांचकार । वेदिता ॥ विदांकुर्वन्त्व- त्यन्यतरस्याम् । ३ । १ । ४१ ॥ वेत्तेर्लोट्याम् गुणाभावो लोटो लुक् लोडन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च वा निपात्यते ॥ पुरुषवचने न विवक्षिते इतिशब्दात् ॥ तनादिकृञ्भ्य उः । ३ । १ । ७९ ॥ तनादेः कृञश्च उप्रत्ययः स्यात् । शपोऽपवादः ॥ तनादित्वादेव सिद्धे कृञ्ग्रहणं गणकार्य- १ सस्थानत्वशब्दे सस्थानशब्दो जिह्वामूलीयवाची पूर्वाचार्याणां तथैव व्यवहारात् । तदाह- सस्थानो जिह्वामूलीय इति । ख्शादेशाङ्गीकारे “नमः ख्यात्रे” इत्यत्र सस्थानप्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति “शर्परे विसर्जनीयः” इत्यनेन विसर्गस्य जिह्वामूलीयबाधकत्वादिति वार्तिकाशयः ॥ यद्ययमार्धधातुकेऽपि प्रयुज्येत, तर्हि तृजन्तेऽस्मिन् “शर्परे विसर्जनीयः” इत्यस्याप्राप्तौ जिह्वामूलीयाबाधे तद्वारणाय यत्ने करणीये “सस्थानत्वं न भवति” इति मुधैव स्याद् भाष्यवार्तिकोक्तिरिति भावः ॥ नच “शर्परे विसर्जनीय” इत्यस्य “कुप्वोः—”इत्येतदपवादत्वमजानतो वार्तिककारस्येयमुक्तिरिति वाच्यम्, ख्याञादेशस्य ख्शादित्वप्रयोजनगणनावसर एव तदुक्तेः । वार्तिकवैयर्थ्यान्यथानुपपत्त्या “असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः” इति न्यायाच्च सामान्यापेक्षाज्ञापकाश्रयणेनार्धधातुकमात्रे प्रयोगाभावः । एवं हि “न ध्याख्यापॄ- मूर्च्छिं” इति सूत्रे ख्याग्रहणं न कार्यम्, यत्वस्यासिद्धतया यण्वत्ताविरहादिति लाघवमप्यस्यां कल्पनाया- मस्तीति बोध्यमिति भैरवमिश्राः ॥ “नटः ख्याति” इत्यादौ तु जिह्वामूलीयो भवत्येव ॥ २ संपूर्व- स्येति । सार्वधातुकेऽपि नेति भावः ॥ “संख्या” इति प्रयोगस्तु चक्षिङ एव ॥ ३ अयमन्तिपर इति । अत्र “अयम्” इत्यनेनादादिकस्यैव तत्राप्रयोगः, यस्तु चुरादिपठित आधृषीयस्तस्य णिजभावे- ऽपि तत्र प्रयोगो भवत्येवेति सूचितम् । “शिष्टैः” इति शेषः । अत्रार्थे न भाष्यानुग्रहः ॥ ४ अकारान्तनिपातनादिति । “आम्संनियोगेन” इति शेषः । तदुक्तं भाष्ये-“निपातनादगुणत्वम्” इति॥ ५ “विदाङ्कुर्वन्तु” इति सूत्रे इतिशब्दः प्रकारे “एवंजातीयकम्” इत्यर्थस्तदाह-पुरुषवचने इति । तयोर्नान्तरीयकमुच्चारणमिति भावः ॥ ६ “गणनिर्देशप्रयुक्तं कार्यमनित्यम्” इति “गणकार्यमनित्यम्” इति परिभाषार्थः । “विश्वसेत्” इत्यत्र अदादिकत्वप्रयुक्तस्य शब्लुकः प्रवृत्त्यभावः ॥ ननु कृञ्ग्रहणेन “कृञ् हिंसायाम्” इत्यस्य स्वादौ पठितस्य ग्रहणमिति वक्तुं शक्यमिति कथं कृञ्ग्रहणस्य गणकार्यानित्यत्वज्ञापकत्व- मिति चेन्न, तनादिसाहचर्येण तद्गणस्थस्यैव कृञो ग्रहणेन ज्ञापकत्वस्य सुस्थत्वात् ॥ भाष्ये कृञ्ग्रहणस्य प्रत्या- ख्यानादत्रार्थे तात्पर्यमयुक्तम् । “न विश्वसेत्” इत्याद्यार्षमेव । ज्ञापितेऽपि तच्चारितार्थ्याभावाद्वेति शेखरकृत् ॥

त्" -> wait, is that "अमार्क्षीत्"? Let's look at the characters: अ - मा - र् - क्षी - त् -> "अमार्क्षीत्"! Line 20: "॥ २३ ॥ रुदिर् अश्रुविमोचने ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके । ७ । २ । ७६ ॥ रुद् स्वप्" Line 21: "श्वस् अन् जक्ष एभ्यो वलादेः सार्वधातुकस्येड् स्यात् । रोदिति । रुदितः । ⁵हौ परत्वादिटि" Look at before 'हौ': superscript ⁵! Matches footnote 5: "५ परत्वादिति ।" Line 22: "धित्वं न । रुदिहि ॥ रुदश्च पञ्चभ्यः । ७।३।९८ ॥ हलादेः पितः सार्वधातुकस्यापृक्तस्य" Line 23: "ईट् स्यात् ॥ अड्ड्गार्ग्यगालवयोः । ७।३।९९ ॥ अरोदीत् । अरोदत् । अरुदिताम् । अरु-"

Let's check Footnotes carefully: Line 1 of footnotes (image line [F1]): "१ भाव्यमानत्वेन सवर्णाग्राहक तया तपरत्वमत्र व्यर्थमिति तस्योत्तरकालिकविकाराभावार्थत्वमस्त्वि-" Wait: "सवर्णाग्राहक तया" or

धा त्व धि का री य त या -> धात्वधिकारीयतया. Line 18: न्यावरुद्धरुदादित्वरूपविशेषधर्मसापेक्षत्वाद् बहिरङ्गत्वम् इति निष्कर्षः । वस्तुतस्तु एतादृशबहिरङ्गत्वस्य भाष्ये Line 19: क्वाप्यनाश्रयणेन चिन्त्यमिदम् । अत्रत्यं तत्त्वं परिभाषेन्दुशेखरे स्पष्टम्, विस्तारभिया विरम्यतेऽधिकप्रपञ्चेन ॥ Line 20: तस्मात्-नित्यत्वादत्र यासुटि कृतेऽपृक्तत्वाभावेन नाडीटोः प्राप्तिरिति समाधिर्युक्तः ॥ २ द्वित्वात् पूर्वं षत्व- Wait, look at "नाडीटोः" in line 20: Is it "नाडीटोः" or "नेडीटोः"? Wait! न + ईटोः = नेडीटोः! Look closely at line 20: "नाडीटोः" or "नेडीटोः"? There is an e-kara matra on न! Yes, "नेडीटोः"! न + ईटोः = नेडीटोः (neither of the two It-s applies)! That makes 100% sense! "नेडीटोः प्राप्तिरिति समाधिर्युक्तः ॥"

Line 20 continues with footnote 2

" इति । In line 12: इदरिद्रस्य ३ (the mark is superscript ३, which looks like an ai-matra or ३). Where is footnote 4? ४ श्राभ्यस्तयोरात इति । In line 13: श्नाभ्यस्तयोरातः (or श्राभ्यस्तयोरातः). Where is footnote 5? ५ ओ इत्येवेति । In line 14: ओ५ इत्येव सिद्धे (superscript ५ after ओ). Where is footnote 6? ६ आलोपे इति । In line 16: आलोपो वाच्यः (or आलोपे). Where is footnote 7? ७ आम् नेति । In line 15: अत एव ज्ञापकाद्दामन्नेत्येके (ज्ञापकादाम् न इत्येके). Where is footnote 8? ८ सनि ण्यङिति । In line 17: सनि ण्यङ्लि ल्युटि च न* (or * is footnote 8).

Let's check line 8 again: 'अतो हलादेरिति बाधित्वा 'अतो ल्रान्त- Wait, let's look at the exact characters in line 8: ततो ' अतो हलादेरिति बाधित्वा ' अतो ल्रान्त- Wait, is it 'अतो ल्रान्त-' or 'अतोल्लान्त-'? Look at: ' अ

( ३२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- दीप्तौ । चकास्ति । झस्य अत् । चकासति । चकासांचकार । धि चेति सलोपः । सिञ्च एवेत्येके । चकाद्धि ॥ चकाधीत्येव भाष्यम् ॥ तिप्यनस्तेः ।८।२।७३ ॥ पदान्तस्य सस्य दः स्यात्तिपि न त्वस्तेः । अचकात् । अचकाद् । अचकासुः ॥ सिपि धातोरुर्वा ।८।२।७४ ॥ पदान्तस्य धातोः सस्य रुः स्याद्वा । पक्षे दः । अचकाः । अचकात् ॥ ३ ॥ शासु अनुशिष्टौ । शास्ति ॥ शास इदङ्हलोः ।६।४।३४ ॥ शास उपधाया इत्स्या- दङि हलादौ क्ङिति च । शासिवसीति षः । शिष्टः । शासति । शशासतुः । शास्तु । शिष्टात् । शिष्टाम् । शासतु ॥ शाँ हौ ।६।४।३५ ॥ शास्तेः शादेशः स्याद्धौ परे । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वाद्वैधिः । शाधि । अशात् । अशिष्टाम् । अशासुः

तिङन्ते जुहोत्यादिप्रकरणम् । (३२९) चर्करीतं च ॥ यङ्लुगन्तमदादौ बोध्यम् * ॥ ह्वृङ् अपनयने । ह्वते । जुह्वे । ह्ववीत । होषीष्ट । अह्वोष्ट ॥ ४ ॥ इत्यदादिप्रकरणम् । अथ जुहोत्यादिप्रकरणम् । हु दानादनयोः ॥ आदाने चेत्येके । प्रीगनेऽपीति भाष्यम् । दानं चेह प्रक्षेपः । स च वैधे आधारे हविषश्चेति स्वभावाल्लभ्यते ॥ इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः ॥ जुहोत्या- दिभ्यः श्लुः । २।४।७५ ॥ शपः श्लुः स्यात् ॥ श्लौ । ६।१।१० ॥ धातोरद्वे स्तः ॥ जुहोति । जुहुतः । 'अदभ्यस्तादित्यत् । 'हुश्नुवो'रिति यण् । जुह्वति ॥ भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च । ३ । १ । ३९ ॥ श्लौ लित्यभ्या स्यादामि श्लु

: Is it possible the typesetter accidentally used 'द्रि' instead of 'वि'? Let's look at 'द्रि': a 'द' with 'र-फला' and 'ि'? Wait, look at L2: "भ्रियात्" - that's भ + र + ि. Look at L13: "द्विरुक्तस्य" - that's द् + व + ि. In L17: after "नि", there is "ज्" (half ja). Then there is a letter with 'ि' (i-matra). The consonant is 'द्र'? Wait, let's look at the loop: It has a top bar, a short vertical down, a round belly, and a bottom tail curving down-left... that is 'द्र'! Wait, why would it be 'द्रि'? Wait! Could it be "निज्" then "द्रि"? But wait, could the root be "विज्" with some conjunct? Wait! In some Devanagari fonts, 'वि' with a previous consonant or 'द्वि'? Wait, could it be "द्विषाम्"? Wait! Where did "विज्" go? What if the text has: "निज्द्रिविषाम्"? No! Wait, could the three roots be: निज्, विज्, विष्? Wait, look at the letters: नि (ni) ज् (j) then: looks like 'वि' or 'द्रि'? Wait,

नेनिग्ध ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके । ७।३।८७ ॥ लघूपधगुणो न स्यात् । नेनिजानि । अनेनेक् । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । नेनिज्यात् । निज्यात् । अनिञ्जत् । अनैक्षीत् । अनिक्त ॥ १ ॥ विजिर् पृथग्भावे । वेवेक्ति । वेविक्ते । विवेजिथ । अत्र 'विज इडिति ङित्त्वं न । ओविजी इत्यस्यैव तत्र ग्रहणात् ॥ णिँजिविजी रुधादावपि ॥ २ ॥ विष्लृ व्याप्तौ । वेवेष्टि । वेविष्टे । लृदित्त्वादङ् । अविपत् । तङि क्सः । अजादौ 'क्सस्याचीति अल्लोपः । अविक्षत । अविक्षाताम् । अविक्षन्त ॥ ३ ॥ अथ आगणान्ताः परस्मैपदिनश्छान्दसाश्च ॥ घृ क्षरणदीप्त्योः । 'जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन' ॥ जघर्त्ति । 'बहुलं छन्दसीति इत्त्वम् ॥ १ ॥ हृ प्रसद्यकरणे । 'अयं सुवो अभिजिहर्त्ति होमान्

( ३३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

अथ दिवादिप्रकरणम् ।

दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु ॥ शषन्ताः परस्मै- पदिनः ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।३।१।६९ ॥ शपोऽपवादः । हलि चेति दीर्घः । दी- व्यति । दिदेव । देविता । देविष्यति । दीव्यतु । अदीव्यत् । दीव्येत् । दीव्यात् । अदे- वीत् । अदेविष्यत् ॥ १ ॥ षिवु तन्तुसन्ताने । परिषीव्यति । परिषिषेव । न्यषेवीत् । न्यसे- वीत् ॥ २ ॥ ष्विवु गतिशोषणयोः ॥ ३ ॥ ष्ठिवु निरसने । केचिदिहेमं न पठन्ति ॥ ॥ ४ ॥ ष्ण्णुसु अदने । आदान इत्येके । अदर्शन इत्यपरे । स्नुस्यति । सुष्णोस ॥ ५ ॥ ष्णसु निरसने । स्रस्यति । सस्त्रास ॥ ६ ॥ ऋसु हरणदीप्त्योः । हरणं कौटिल्यम् । चक्रास ॥ ७ ॥ व्युष दाहे । वि

धातोरवयवमिच्छन्ति"? Wait, look at line 22: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति - wait, is there an extra letter between र and व? Look at: वृताधातोरवयव... - wait, does it say वृताधातोरवयव... or वृताधातोरप्यवयव...? Wait, there is: र, then something, then व, य, व. Wait, look at footnote 6 (line 33-34): "६ पक्षान्तर इति । भाष्यस्वरसस्त्वत्र पक्षे न..." And look at line 23: ॥ पक्षा- न्तरम् । - wait, line 23 ends with: ॥ पक्षा- And line 24 footnote 6 explains: ६ पक्षान्तर इति । Wait, why does line 22 say: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति? Wait, is it "वृत् धातोः" or "वृतु धातोः"? In line 23: ॥ ११ ॥ वृतु वरणे । वृत्यते ॥ So before that: वृद्धातोः? No, वृताधातोः? Wait, look at line 22 again: केचित्तु वाग्रहणं वृताधातोरवयवमिच्छन्ति or वृताधातोरप्यवयवमिच्छन्ति

न्तरे तु वावृत्यते । ‘नतो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षतेति भट्टिः ॥ १२ ॥ क्रिश उप- तापे । क्रिश्यते । क्रशिता ॥ १३ ॥ काशृ दीप्तौ । काश्यते ॥ १४ ॥ वाशृ शब्दे । वाश्यते । ववाशे ॥ १५ ॥ अथ पञ्च स्वरितेतः ॥ मृष तितिक्षायाम् । मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष । ममृषे ॥ १ ॥ ईशुचिर् पूतीभावे । पूतीभावः क्लेदः । शुच्यति । शु- च्यते । शुशोच । शुशुचे । अशुचत् । अशोचीत् । अशोचिष्ट ॥ २ ॥ णह बन्धने । न- ह्यति । नह्यते । ननाह । ननह । नेहिथ । नेहे । नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् ॥ ३ ॥ रञ्ज रागे । रज्यति । रज्यते ॥ ४ ॥ शप आक्रोशे । शप्यति । शप्यते ॥ ५ ॥ अथै- कादशानुदात्तेतः ॥ पद् गतौ । पद्यते । पेदे । पत्ता । पत्स्ये । पत्सीष्ट ॥ चिण् ते

विव्याथ । विविध्यतुः । विव्यधुः । विव्यधिथ । व्यद्धा । व्यत्स्यति । विध्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् ॥ २ ॥ पुष पुष्टौ । पुष्यति । पुपोष । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वादङ् । अपुषत् ॥ ३ ॥ शुष शोषणे । अशुषत् ॥ ४ ॥ तुष प्रीतौ ॥ ५ ॥ दुष् वैकृत्ये ॥ ६ ॥ श्लिष आलिङ्गने । श्लिष्यति । शिश्लेष । श्लेष्टा । श्लेक्ष्यति ॥ श्लिषः । ३ । १ । ४६ ॥ अस्मात्परस्यानिटश्च्लेः क्सः स्यात् । पुषाद्यङोऽपवादो न तु चिणः । पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ आलिङ्गने । ३ । १ । ४६ ॥ श्लिषश्च्लेरालिङ्गन एव क्सो नान्यत्र । योगविभागसामर्थ्याच्छल इगुपधादित्यस्याप्ययं नियमः । अश्लिक्षत्कन्यां देवदत्तः ॥ आलिङ्गन एवेति किम् ? समश्लिषज्जतु काष्ठम् । अङ् । प्रत्यासत्तिरिह श्लिषिः

येथे दिलेल्या संस्कृत 'सिद्धान्तकौमुदी'च्या पृष्ठाचे ओळ-दर-ओळ लिप्यंतरण (transcription) खालीलप्रमाणे आहे:

अन्तग्रहणं भूतपूर्वप्रतिपत्त्यर्थम् । प्रनङ्क्ष्यति । नशिष्यति ॥ १३ ॥ तृप प्रीणने । प्रीणनं तृप्ति- स्तर्पणं च । 'नाभिम्रुप्यति काष्ठानाम्' । 'पितॄनताप्सीदिति भद्दिः । इत्युभयत्र दर्शनात् । ततर्पिथ । तत्रप्थ । ततर्प्य । तर्पिता । तर्ता । त्रप्ता ॥ स्पृशमृशकृपेति सिज्वा । अताप्सीत् । अत्रा- प्सीत् । अतर्पीत् । अतृपत् ॥ १६ ॥ दृप हर्षमोहनयोः । मोहनं गर्वः । दृप्यतीत्यादि । रधादित्वादिरौ वेट्कावमर्थमनुदात्तता ॥ १७ ॥ द्रुह जिघांसायाम् । ' वा द्रुहमुहेति वा घः । पक्षे ढः । दुद्रोह्थ । दुद्रोह । दुद्रोहिथ । द्रोहिता । द्रोग्धा । द्रोढा । द्रोहिष्यति । धो- क्ष्यति । ढत्वधत्व

कारिकासु"? Wait, the carikā is "अनिडिति"! "न कश्चिदन्तो विरमेत कश्चिद्..." or "आहुरनिडिति"? "अनिड्विकारिकासु" or "अनिडादिकारिकासु"? Wait! In grammar, the famous karikas listing anit roots: "अनिद्कारिकासु" / "अनिड्कारिकासु"! Since 'अनिद्' before 'क' becomes 'अनिड्' (or 'अनिद्') by sandhi/manuscript tradition? Wait, look at the letter: अ नि then a vertical letter with a repha? Wait, is that a 'ड्' with a dot? Or is it 'ट्'? "अनिरी..."? Wait, what are the verses that list anit roots? "अनुदात्तङित आत्मनेपदम्" / "अनिडिति कारिकासु"? The verses begin: "ऋदन्तैरौदन्तैर्यौतकः..." or "अनिडाकारिकासु"? Wait, let's look closely at the word in line 16: अ (a) नि (ni) then: ङ् ? ड् ? Wait, it has: top bar, short vertical, right loop, left loop (like ड), and a nukta/virama? Wait, could it be: "अनिड्कारिकासु"? Yes, in sandhi, अनिद् + कारिकासु -> अनिड्कारिकास

( ३३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ स्वादिप्रकरणम् । षुञ् अभिषवे । अभिषवः स्नपनं पीडनं स्नानं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ३।१।७३ ॥ सुनोति । सुनुतः ॥ 'हुश्नुवोरिति यण्—सुन्वन्ति । सुन्वः । सुनुवः । सुन्वहे । सुनुवहे । सुषाव । सुषुवे । सोता । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनु- यात् । सूयात् । 'स्तुसुधूञ्भ्य इतिट्—असावीत् । असोष्ट ॥ अभिषुणोति । अभ्यषुणोत् । अभिसुषाव ॥ सुनोतेः स्यसनोः । ८।३।११७ ॥ स्ये सनि च परे सुञः षो न स्यात् ॥ विसोष्यति ॥ १ ॥ षिञ् बन्धने । सिनोति । विसिनोति । सिषाय । सिष्ये । सेता ॥ २ ॥ शिञ् निशाने । तालव्यादिः । शेता ॥ ३ ॥ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ‘मीनातिमिनोती’त्यात्त्वम् ।

षिद्–अधार्षीत् । अधारिष्ट । अथोष्ट ॥ १० ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ ष्टुञ् उपतापे दुनोति ॥ १ ॥ हि गतौ वृद्धौ च ॥ हिनुमीना ।८।४।१५ ॥ उपसर्गस्थान्निमि- त्तात्परस्य एतयोर्नस्य णः स्यात्॥ प्रहिणोति॥ हेरचङि।७।४।५६ ॥ अभ्यासात्परस्य हि- नोतेर्हस्य कुत्वं स्यान्नतु चङि ॥ जिघाय ॥ २ ॥ पृ प्रीतौ। पृणोति। पर्ता ॥ ३ ॥ स्पृ प्रीति- पालयोः। प्रीतिचलनयोरित्यन्ये। चलनं जीवनमिति स्वामी। स्पृणोति। पस्पार ॥ ४॥ स्मृ इत्येके। स्मृणोति। पृणोत्यादयस्त्रयश्छान्दसा इत्याहुः ॥ ५ ॥ आपॢ व्याप्तौ । आप्नोति। आप्नुतः। आप्नुवन्ति। आप्नुवः। आप। आप्ता। आप्नुहि। लृदित्त्वाद्दङ्। आपत् ॥ ६ ॥ शक्लृ शक्तौ ॥ अशकत् ॥ ७ ॥ राध साध संसिद्धौ । राध्नोति ॥ राधो हिंसायाम् ।६।४।१२३ ॥ एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च ॥ अपरेधतुः। रेधुः। रेधिथ। रद्धा। साघ्नोति। साद्धा। असात्सीत्। असाद्धाम् ॥ ९ ॥ अथ द्वावनुदा- त्तेतौ ॥ अश् व्याप्तौ संघाते च । अश्नुते ॥ अश्नोतेश्च ।७।४।७२ ॥ दीर्घादभ्या- सावर्णान्परस्य नुद् स्यात्॥ आनशे । अशिता। अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत। अक्षीष्ट। अशिषीष्ट। आशिष्ट। आष्ट। आक्षाताम् ॥ १ ॥ षिध आस्कन्दने । स्तिघ्नुते। तिष्टिघे। स्तेघिता ॥ २ ॥ अथ आगणान्तात्परस्मैपदिनः ॥ तिक तिग गतौ च। चादास्कन्दने। तिक्नोति । तिग्नोति ॥ २ ॥ षध हिंसायाम् । सध्नोति ॥ जिधृषा प्रागल्भ्ये ॥ धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता ॥ ४ ॥ दम्भु दम्भने । दम्भनं दम्भः । दध्नोति । ददम्भ ॥ श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्यु- क्तम् । अनिदितामिति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्त्वाभ्यासलोपयोःप्राप्तौ ॥ दम्भेश्च* ॥

१ प्रहिणोतीति। गुणस्य स्थानिवत्त्वाद् हिनुशब्दोऽत्र बोध्यः॥ "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इति तु न, “तस्य दोषः संयोगादिलोप” इत्यादिना निषेधात्॥ २ "हेरचङि" इति। "अचङि" इति पर्युदासो न्याय्यः, इति शेखरकृत् । ण्यन्तस्य हिनोतिग्रहणेनाग्रहणाद् “अजीहयत्” इत्यत्र कुत्वाप्राप्ते "अचङि" इति प्रतिषेध एव “प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ननु "हिनोतेरभ्यासात्परस्य कुत्वम्" इति खलु सूत्रार्थः। ततश्च ण्यन्तेऽपि "अजीहयत्" इत्यत्र हिनोतेरेवाभ्यासो नान्यस्य। चङ्परक- धात्ववयवस्यैकाच एव द्वित्वविधानात् । एवं च कुत्वप्राप्तेरव्याघातात् कथं प्रतिषेधानर्थक्यमिति चेन्न, ण्वुल्तृन्- प्रकृतिकाचक्षाणण्यन्तात्सन "जिहायकयिषति" इत्यत्र कुत्ववारणाय हि "धातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तभूतप्रत्यय- प्रयुक्तद्वित्वनिमित्तकाभ्यासात् परस्य कुत्वम्" इत्यर्थस्य प्रत्यासत्तिमूलकस्य अवश्यमभ्युपेयतया प्रकृते द्वित्वनि- मित्तभूतस्य चङ्प्रत्ययस्य णिजन्तनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि हिधातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वाभावेन कुत्वाप्राप्तेः प्रतिषेधानर्थक्यमित्याशयात् । इयं च कुत्वविषयैव। तदुक्तं भाष्ये- "हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात्” ज्ञापकं तु "चङोऽन्यत्र ण्यन्तेऽपि कुत्वभावस्य" इति ॥ ३ "अश्नोतेः" इति । "अशोः" इति वक्तव्येऽ- श्रौतिव्यावृत्त्यर्थं श्नुनिर्देशः ॥ ४ इहाप्याश्रीयत इति । "सदेः परस्य लिटि" इति सूत्रस्थः "परि- षस्वज" इति भाष्यप्रयोगः, "देभतुः" इति "अत एक-" इति सूत्रस्थभाष्यप्रयोगश्चेह मानम् ॥ ५ "दम्भेश्च" इति । "अत एक-" इति सूत्रे भाष्ये वार्तिकम् ॥