वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ३३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

अथ दिवादिप्रकरणम् ।

दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु ॥ शषन्ताः परस्मै- पदिनः ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।३।१।६९ ॥ शपोऽपवादः । हलि चेति दीर्घः । दी- व्यति । दिदेव । देविता । देविष्यति । दीव्यतु । अदीव्यत् । दीव्येत् । दीव्यात् । अदे- वीत् । अदेविष्यत् ॥ १ ॥ षिवु तन्तुसन्ताने । परिषीव्यति । परिषिषेव । न्यषेवीत् । न्यसे- वीत् ॥ २ ॥ ष्विवु गतिशोषणयोः ॥ ३ ॥ ष्ठिवु निरसने । केचिदिहेमं न पठन्ति ॥ ॥ ४ ॥ ष्ण्णुसु अदने । आदान इत्येके । अदर्शन इत्यपरे । स्नुस्यति । सुष्णोस ॥ ५ ॥ ष्णसु निरसने । स्रस्यति । सस्त्रास ॥ ६ ॥ ऋसु हरणदीप्त्योः । हरणं कौटिल्यम् । चक्रास ॥ ७ ॥ व्युष दाहे । वि

धातोरवयवमिच्छन्ति"? Wait, look at line 22: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति - wait, is there an extra letter between र and व? Look at: वृताधातोरवयव... - wait, does it say वृताधातोरवयव... or वृताधातोरप्यवयव...? Wait, there is: र, then something, then व, य, व. Wait, look at footnote 6 (line 33-34): "६ पक्षान्तर इति । भाष्यस्वरसस्त्वत्र पक्षे न..." And look at line 23: ॥ पक्षा- न्तरम् । - wait, line 23 ends with: ॥ पक्षा- And line 24 footnote 6 explains: ६ पक्षान्तर इति । Wait, why does line 22 say: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति? Wait, is it "वृत् धातोः" or "वृतु धातोः"? In line 23: ॥ ११ ॥ वृतु वरणे । वृत्यते ॥ So before that: वृद्धातोः? No, वृताधातोः? Wait, look at line 22 again: केचित्तु वाग्रहणं वृताधातोरवयवमिच्छन्ति or वृताधातोरप्यवयवमिच्छन्ति

न्तरे तु वावृत्यते । ‘नतो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षतेति भट्टिः ॥ १२ ॥ क्रिश उप- तापे । क्रिश्यते । क्रशिता ॥ १३ ॥ काशृ दीप्तौ । काश्यते ॥ १४ ॥ वाशृ शब्दे । वाश्यते । ववाशे ॥ १५ ॥ अथ पञ्च स्वरितेतः ॥ मृष तितिक्षायाम् । मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष । ममृषे ॥ १ ॥ ईशुचिर् पूतीभावे । पूतीभावः क्लेदः । शुच्यति । शु- च्यते । शुशोच । शुशुचे । अशुचत् । अशोचीत् । अशोचिष्ट ॥ २ ॥ णह बन्धने । न- ह्यति । नह्यते । ननाह । ननह । नेहिथ । नेहे । नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् ॥ ३ ॥ रञ्ज रागे । रज्यति । रज्यते ॥ ४ ॥ शप आक्रोशे । शप्यति । शप्यते ॥ ५ ॥ अथै- कादशानुदात्तेतः ॥ पद् गतौ । पद्यते । पेदे । पत्ता । पत्स्ये । पत्सीष्ट ॥ चिण् ते

विव्याथ । विविध्यतुः । विव्यधुः । विव्यधिथ । व्यद्धा । व्यत्स्यति । विध्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् ॥ २ ॥ पुष पुष्टौ । पुष्यति । पुपोष । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वादङ् । अपुषत् ॥ ३ ॥ शुष शोषणे । अशुषत् ॥ ४ ॥ तुष प्रीतौ ॥ ५ ॥ दुष् वैकृत्ये ॥ ६ ॥ श्लिष आलिङ्गने । श्लिष्यति । शिश्लेष । श्लेष्टा । श्लेक्ष्यति ॥ श्लिषः । ३ । १ । ४६ ॥ अस्मात्परस्यानिटश्च्लेः क्सः स्यात् । पुषाद्यङोऽपवादो न तु चिणः । पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ आलिङ्गने । ३ । १ । ४६ ॥ श्लिषश्च्लेरालिङ्गन एव क्सो नान्यत्र । योगविभागसामर्थ्याच्छल इगुपधादित्यस्याप्ययं नियमः । अश्लिक्षत्कन्यां देवदत्तः ॥ आलिङ्गन एवेति किम् ? समश्लिषज्जतु काष्ठम् । अङ् । प्रत्यासत्तिरिह श्लिषिः

येथे दिलेल्या संस्कृत 'सिद्धान्तकौमुदी'च्या पृष्ठाचे ओळ-दर-ओळ लिप्यंतरण (transcription) खालीलप्रमाणे आहे:

अन्तग्रहणं भूतपूर्वप्रतिपत्त्यर्थम् । प्रनङ्क्ष्यति । नशिष्यति ॥ १३ ॥ तृप प्रीणने । प्रीणनं तृप्ति- स्तर्पणं च । 'नाभिम्रुप्यति काष्ठानाम्' । 'पितॄनताप्सीदिति भद्दिः । इत्युभयत्र दर्शनात् । ततर्पिथ । तत्रप्थ । ततर्प्य । तर्पिता । तर्ता । त्रप्ता ॥ स्पृशमृशकृपेति सिज्वा । अताप्सीत् । अत्रा- प्सीत् । अतर्पीत् । अतृपत् ॥ १६ ॥ दृप हर्षमोहनयोः । मोहनं गर्वः । दृप्यतीत्यादि । रधादित्वादिरौ वेट्कावमर्थमनुदात्तता ॥ १७ ॥ द्रुह जिघांसायाम् । ' वा द्रुहमुहेति वा घः । पक्षे ढः । दुद्रोह्थ । दुद्रोह । दुद्रोहिथ । द्रोहिता । द्रोग्धा । द्रोढा । द्रोहिष्यति । धो- क्ष्यति । ढत्वधत्व

कारिकासु"? Wait, the carikā is "अनिडिति"! "न कश्चिदन्तो विरमेत कश्चिद्..." or "आहुरनिडिति"? "अनिड्विकारिकासु" or "अनिडादिकारिकासु"? Wait! In grammar, the famous karikas listing anit roots: "अनिद्कारिकासु" / "अनिड्कारिकासु"! Since 'अनिद्' before 'क' becomes 'अनिड्' (or 'अनिद्') by sandhi/manuscript tradition? Wait, look at the letter: अ नि then a vertical letter with a repha? Wait, is that a 'ड्' with a dot? Or is it 'ट्'? "अनिरी..."? Wait, what are the verses that list anit roots? "अनुदात्तङित आत्मनेपदम्" / "अनिडिति कारिकासु"? The verses begin: "ऋदन्तैरौदन्तैर्यौतकः..." or "अनिडाकारिकासु"? Wait, let's look closely at the word in line 16: अ (a) नि (ni) then: ङ् ? ड् ? Wait, it has: top bar, short vertical, right loop, left loop (like ड), and a nukta/virama? Wait, could it be: "अनिड्कारिकासु"? Yes, in sandhi, अनिद् + कारिकासु -> अनिड्कारिकास

( ३३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ स्वादिप्रकरणम् । षुञ् अभिषवे । अभिषवः स्नपनं पीडनं स्नानं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ३।१।७३ ॥ सुनोति । सुनुतः ॥ 'हुश्नुवोरिति यण्—सुन्वन्ति । सुन्वः । सुनुवः । सुन्वहे । सुनुवहे । सुषाव । सुषुवे । सोता । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनु- यात् । सूयात् । 'स्तुसुधूञ्भ्य इतिट्—असावीत् । असोष्ट ॥ अभिषुणोति । अभ्यषुणोत् । अभिसुषाव ॥ सुनोतेः स्यसनोः । ८।३।११७ ॥ स्ये सनि च परे सुञः षो न स्यात् ॥ विसोष्यति ॥ १ ॥ षिञ् बन्धने । सिनोति । विसिनोति । सिषाय । सिष्ये । सेता ॥ २ ॥ शिञ् निशाने । तालव्यादिः । शेता ॥ ३ ॥ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ‘मीनातिमिनोती’त्यात्त्वम् ।

षिद्–अधार्षीत् । अधारिष्ट । अथोष्ट ॥ १० ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ ष्टुञ् उपतापे दुनोति ॥ १ ॥ हि गतौ वृद्धौ च ॥ हिनुमीना ।८।४।१५ ॥ उपसर्गस्थान्निमि- त्तात्परस्य एतयोर्नस्य णः स्यात्॥ प्रहिणोति॥ हेरचङि।७।४।५६ ॥ अभ्यासात्परस्य हि- नोतेर्हस्य कुत्वं स्यान्नतु चङि ॥ जिघाय ॥ २ ॥ पृ प्रीतौ। पृणोति। पर्ता ॥ ३ ॥ स्पृ प्रीति- पालयोः। प्रीतिचलनयोरित्यन्ये। चलनं जीवनमिति स्वामी। स्पृणोति। पस्पार ॥ ४॥ स्मृ इत्येके। स्मृणोति। पृणोत्यादयस्त्रयश्छान्दसा इत्याहुः ॥ ५ ॥ आपॢ व्याप्तौ । आप्नोति। आप्नुतः। आप्नुवन्ति। आप्नुवः। आप। आप्ता। आप्नुहि। लृदित्त्वाद्दङ्। आपत् ॥ ६ ॥ शक्लृ शक्तौ ॥ अशकत् ॥ ७ ॥ राध साध संसिद्धौ । राध्नोति ॥ राधो हिंसायाम् ।६।४।१२३ ॥ एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च ॥ अपरेधतुः। रेधुः। रेधिथ। रद्धा। साघ्नोति। साद्धा। असात्सीत्। असाद्धाम् ॥ ९ ॥ अथ द्वावनुदा- त्तेतौ ॥ अश् व्याप्तौ संघाते च । अश्नुते ॥ अश्नोतेश्च ।७।४।७२ ॥ दीर्घादभ्या- सावर्णान्परस्य नुद् स्यात्॥ आनशे । अशिता। अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत। अक्षीष्ट। अशिषीष्ट। आशिष्ट। आष्ट। आक्षाताम् ॥ १ ॥ षिध आस्कन्दने । स्तिघ्नुते। तिष्टिघे। स्तेघिता ॥ २ ॥ अथ आगणान्तात्परस्मैपदिनः ॥ तिक तिग गतौ च। चादास्कन्दने। तिक्नोति । तिग्नोति ॥ २ ॥ षध हिंसायाम् । सध्नोति ॥ जिधृषा प्रागल्भ्ये ॥ धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता ॥ ४ ॥ दम्भु दम्भने । दम्भनं दम्भः । दध्नोति । ददम्भ ॥ श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्यु- क्तम् । अनिदितामिति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्त्वाभ्यासलोपयोःप्राप्तौ ॥ दम्भेश्च* ॥

१ प्रहिणोतीति। गुणस्य स्थानिवत्त्वाद् हिनुशब्दोऽत्र बोध्यः॥ "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इति तु न, “तस्य दोषः संयोगादिलोप” इत्यादिना निषेधात्॥ २ "हेरचङि" इति। "अचङि" इति पर्युदासो न्याय्यः, इति शेखरकृत् । ण्यन्तस्य हिनोतिग्रहणेनाग्रहणाद् “अजीहयत्” इत्यत्र कुत्वाप्राप्ते "अचङि" इति प्रतिषेध एव “प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ननु "हिनोतेरभ्यासात्परस्य कुत्वम्" इति खलु सूत्रार्थः। ततश्च ण्यन्तेऽपि "अजीहयत्" इत्यत्र हिनोतेरेवाभ्यासो नान्यस्य। चङ्परक- धात्ववयवस्यैकाच एव द्वित्वविधानात् । एवं च कुत्वप्राप्तेरव्याघातात् कथं प्रतिषेधानर्थक्यमिति चेन्न, ण्वुल्तृन्- प्रकृतिकाचक्षाणण्यन्तात्सन "जिहायकयिषति" इत्यत्र कुत्ववारणाय हि "धातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तभूतप्रत्यय- प्रयुक्तद्वित्वनिमित्तकाभ्यासात् परस्य कुत्वम्" इत्यर्थस्य प्रत्यासत्तिमूलकस्य अवश्यमभ्युपेयतया प्रकृते द्वित्वनि- मित्तभूतस्य चङ्प्रत्ययस्य णिजन्तनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि हिधातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वाभावेन कुत्वाप्राप्तेः प्रतिषेधानर्थक्यमित्याशयात् । इयं च कुत्वविषयैव। तदुक्तं भाष्ये- "हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात्” ज्ञापकं तु "चङोऽन्यत्र ण्यन्तेऽपि कुत्वभावस्य" इति ॥ ३ "अश्नोतेः" इति । "अशोः" इति वक्तव्येऽ- श्रौतिव्यावृत्त्यर्थं श्नुनिर्देशः ॥ ४ इहाप्याश्रीयत इति । "सदेः परस्य लिटि" इति सूत्रस्थः "परि- षस्वज" इति भाष्यप्रयोगः, "देभतुः" इति "अत एक-" इति सूत्रस्थभाष्यप्रयोगश्चेह मानम् ॥ ५ "दम्भेश्च" इति । "अत एक-" इति सूत्रे भाष्ये वार्तिकम् ॥

॥ Wait, is thatवृत्orवृ? It is वृत् ॥`.

Now let's check Line 6:
`चम्नोति ॥ ३ ॥ रि क्षि चिरि जिरि दाश हृ हिंसायाम् ॥`
Wait, is the letter `हृ` or `ह`?
It has the shape of `हृ`. Let's look at `हृणोति` in line 8:
In line 8, it is `हृणोति` (or `दृणोति`? wait, let's look at `दृणोति` vs `हृणोति`).
Wait, in line 8, look at `हृणोति`:
Compare the first letter of `हृणोति` with `द` in `दाश्नोति`:
In `दाश्नोति`, `द` is round.
In `हृणोति`, the top is like `ह`, with an `ऋ` underneath: `हृ`.
Wait, what about in line 6: `दाश हृ हिंसायाम्`?
In line 6, the letter is `हृ` (or `ह`? It looks like `हृ`). Let's transcribe `हृ`.

Let's check the Tuḍādi section:
Line 11: `अथ तुदादिप्रकरणम् ।`

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । ( ३४१ ) अभष्ट । अक्षष्ट ॥ ४ ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिपति । क्षिपते । क्षेप्ता । अक्षैप्सीत् । अक्षिप्त । ॥ ५ ॥ कृष विलेखने ॥ कृषति । कृषते । क्रष्टा । कृष्यात् । कृषीष्ट । 'स्पृशमृशकृषेश्चेति सिज्वा पक्षे क्सः । सिचि अम्वा । अक्राङ्क्षीत् । अकार्क्षीत् । अकृक्षत् । तङि 'लिड्सि- चाविति कित्त्वान्न । अकृष्ट । अकृक्षाताम् । अकृक्षत । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृ- क्षन्त । ६ ॥ ऋषी गतौ । परस्मैपदी । ऋषति । आनर्ष ॥ ७ ॥ जुवी प्रीतिसेवनयोः ॥ आत्मनेपदिनश्चत्वारः । जुवते ॥ १ ॥ ओविजी भयचलनयोः । प्रायेणोद्पूर्वः । उद्वि- जते । विज इट् । १ । २ । २ ॥ विजेः पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता । उद्वि- जिष्यते ॥ २ ॥ ओलजी ओलस्जी व

The provided image is completely blank (contains no text or content to transcribe). Please upload an image that contains text.

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । (३४३) दित्याहुः ॥ ५० ॥ खुर छेदने ॥ ५१ ॥ मुर संवेष्टने ॥ ५२ ॥ क्षुर विलेखने ॥ ५३ ॥ धुर सामार्थशब्दयोः ॥ ५४ ॥ पुर अग्रगमने ॥ ५५ ॥ वृहू उद्यमे । दन्तोष्ठ्यादिः । पवर्ग्यादिरित्यन्ये ॥ ५६ ॥ तृहू स्तृहू वृंहू हिंसायाः । तृंहति । ततर्ह । स्तृहति । तस्तर्ह । स्तर्हिता । स्तर्हा । अतृहीत् । अतार्क्षीत् । आताढाम् ॥ ५९ ॥ इष इच्छायाम् । ‘इषुगमियमां छः’ । इच्छति । एषिता । एष्टा । एषिष्यति । इच्छ्यात् । ऐषीत् ॥ ६० ॥ मिष स्पर्धायाम् । मिषति । मेषिता ॥ ६१ ॥ किल श्वैत्यक्रीडनयोः ॥ ६२ ॥ तिल स्नेहने ॥ ॥ ६३ ॥ चिल वसने ॥ ६४ ॥ चल विलसने ॥ ६५ ॥ इल स्वप्नक्षेपयोः ॥ ६६ ॥ विल संवरणे । दन्तोष्ठ्यादिः ॥ ६७ ॥ बिल भेदने । ओष्ठ्यादि

रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । रिफति । रिरिफ ॥ रिहेत्येके । ' शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति' ॥ १६ ॥ तृप तृम्फ तृप्तौ ॥ आद्यः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । द्वावपि द्वितीयान्तावित्यन्ये । तृपति । ततर्प । तर्पिता ॥ 'स्पृशमृशेति सिज्विकल्पः पौपादिकस्यैव । अङपवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिच् । अतर्पीत् । तृम्फति । शस्य ङित्त्वादनदितामिति न- लोपे ॥ शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः * ॥ आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः । तृम्फति । ततृम्फ । तृफ्यात् ॥ १७ ॥ तुप तुम्प तुफ तुम्फ हिंसायाम् । तुपति । तुम्पति । तुफति । तुम्फति ॥ २१ ॥ दृप दृम्फ उत्क्लेशे । प्रथमः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । प्रथमो द्वितीयान्त इत्येके । दृपति । दृम्फति ॥ २३ ॥ ऋफ ऋम्फ हिंसायाम् । ऋफति । आनर्फ । ऋम्फति । ऋम्फांचकार ॥ २५ ॥ गुफ गुम्फ ग्रन्थे । गुफति । जुगोफ । गुम्फति । जुगुम्फ ॥ २७ ॥ उभ उम्भ पूरणे । उभति । उवोभ । उम्भति । उम्भांचकार ॥ २९ ॥ शुभ शुम्भ शोभार्थे । शुभति । शुम्भति ॥ ३१ ॥ दृभी ग्रन्थे । दृभति ॥ ३२ ॥ चृती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिता । सेसिचीति वेट् ॥ चर्तिष्यति । चर्त्स्यति । अचर्तीत् ॥ ३३ ॥ विध विधाने । विधति । वेधिता ॥ ३४ ॥ जुड गतौ । जुडति ॥ तवर्गपञ्चमान्त इत्येके । 'मरुतो जुनन्ति' ॥ ३५ ॥ मृड सुखने । मृडति । मर्डिता ॥ ३६ ॥ पृड च । पृडति ॥ ३७ ॥ पृण प्रीणने । पृणति । पपर्ण ॥ ॥ ३८ ॥ वृण च । वृणति ॥ ३९ ॥ मॄण हिंसायाम् ॥ ४० ॥ तुण कौटिल्ये । तु- तोण ॥ ४१ ॥ पुण कर्मणि शुभे । पुणति ॥ ४२ ॥ मुण प्रतिज्ञाने ॥ ४३ ॥ कुण शब्दोपकरणयोः ॥ ४४ ॥ शुन गतौ ॥ ४५ ॥ हूण हिंसागतिकौटिल्येषु ॥ ४६ ॥ घुण घूर्ण भ्रमणे ॥ ४८ ॥ षुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरति । सुषोर । आशिषि-सूर्यात् ॥ ४९ ॥ कुर शब्दे । कुरति । कुर्यात् । अत्र 'न मकुर्छुराम्' इति निषेधो न । कँरोतेरेव तत्र ग्रहणा-

१ रिह्धातोः सद्भावे वेदवाक्यं प्रमाणयति-शिशुं न विप्रा इति । अत्र "न" इत्युपमार्थीयः । "नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् ।" भाषायां लोके । यथा घटो नास्ति पटो नास्ति" इत्यत्र नश- ब्दोऽस्तित्वं प्रतिषेधति ॥ "उभयमन्वध्यायम्" । अन्वध्यायम्=छन्दसि वेदे, उभयम्=प्रतिषेधार्थीय उपमार्थीयश्च इत्यर्थः । "प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति ।" यो हि प्रतिषेधार्थीयो भवति, तस्य पुरस्तात्=प्रथमम्, उपचारः=प्रयोगो भवति । कस्मात् यत्प्रतिषेधति तस्मादित्यर्थः यथा "नेन्द्रं देवममंसत" इति । निषेधार्थीयः प्रथमं पाठात् । "उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते ।" येन=अर्थेन, उपमेयमर्थमुपमिमीते स उपमार्थीयः । तस्य उपरिष्टात्=उपरि, उपचारः= पाठ इत्यर्थः यथा प्रकृते । इति यास्कोक्तेः ॥ विप्राः=मेधाविनो ब्राह्मणा (इमं सोमम्) इति शेषः ॥ शिशुं न=शिशुमिव बालमिव, मतिभिः=मतिपूर्वाभिर्वाग्भिः, रिहन्ति=स्तुवन्ति । यथा बालं कश्चिल्लालयति तथा सोमं स्तोत्रशस्त्ररूपाभिर्वाग्भिः स्तुवन्तीति वेदवाक्यार्थः ॥ २ अङपवादत्वादिति । "उत्सर्गसमा- नदेशा अपवादाः" इति न्यायादिति भावः ॥ ३ आदिशब्दः प्रकारे इति । "आदिशब्दं तु मेधावी चतुर्ष्वर्थेषु भाषते । सामीप्ये च व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा" इत्यभियुक्तोक्तेरिति भावः । "प्रकारो भेदसादृश्ये" इत्यमरोक्तेरत्र नकारवत्त्वेन सादृश्यं गृह्यते तदाह-तेनेति ॥ ४ करोतेरेवेति । ननु करोतेः "कुर" इति रूपस्य लाक्षणिकत्वात् प्रतिपदोक्तत्वेन "कुर शब्दे" इत्यस्यैव तत्र ग्रहणमुचितमिति चेन्न, "विदाङ्कुर्वन्वित्यन्यतरस्याम्" इति निर्देशात् करोतेरेव तत्र ग्रहणमित्याशयात् ॥

(jihvamuliya) or a ष्? Wait, look at line 30: "नि" - then "ष्" - then "फ" - "ु" - "र" - "ति" । Wait, is there a ष् with a dot or something? Wait, look at line 31: First word: "निःष्फुरति ।" Second word: "निःस्फुरति ।" Third word: "निस्स्फुरति ।" Fourth word: "निस्फुरति ।" Count them: Line 30 has:

1. "निष्फुरति ।"
2. "निष्फुरति ।" (wait, look at the ष in the second word: it has an upper loop and lower loop, wait, is it "निष्फुरति" with a different sibilant? No, look at the first: "निष्फुरति ।", second: "निष्फुरति"? Wait, is that a jihvamuliya? Or is it "निःफुरति"? Wait, look at line 31:
3. "निःष्फुरति ।" (wait, it has visarga + ष् + फ?) Wait, look at line 21: "॥ षत्वं वा स्यात् ॥ ²निःᳵफुरति ।" Wait, in line 21, above the 'फ' or 'ष' there is a symbol: ँ (candra-bindu)? No

( ३४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- त्सर्गे । जुगुविष । जुगुथ । गुता । गुष्यति । अगुपीत् । 'ह्रस्वादङ्गात्' अगुताम् । अगुपूः ॥ ॥ ३ ॥ ध्रु गतिस्थैर्ययोः ॥ ध्रुव इति पाठान्तरम् । आद्यस्य ध्रुवतीत्यादि गुवतिवत् । द्विती- यस्तु सेट् । दुध्रुविथ । ध्रुविता । ध्रुविष्यति । ध्रुव्याम् । अध्रुवीत् । अध्रुविष्टाम् ॥ ४ ॥ कूड् शब्दे । दीर्घान्त इति कैयटादयः । कुविता । अकुविष्ट । ह्रस्वान्त इति न्यासकारः । कुता । अकुत ॥ १ ॥ वृत् ॥ कुटादयो वृत्ताः ॥ पृङ् व्यायामे । प्रायेण व्याङ्पूर्वः । रिङ् । इयङ् । व्याप्रीयते । व्यापप्रे । व्यापप्राते । व्यापरिष्यते । व्यापृत । व्यापृतास्ताम् ॥ १ ॥ मृङ् प्राण- त्यागे ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च १।३।६१ ॥ लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् ना- न्यत्र ॥ ङित

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । ( ३४५ ) टुमस्जो शुद्धौ । मज्जति । ममज्ज । 'मस्जिनशोर्झलीति नुम् ॥ मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्वाच्यः ॥*॥ संयोगादिलोपः । ममङ्क्थ । ममज्जिथ । मङ्क्ता । मङ्क्ष्यति । अमाङ्क्षीत् । अमाङ्क्ताम् । अमाङ्क्षुः ॥ ३ ॥ रुजो भङ्गे । रोक्ता । रोक्ष्यति । अरौक्षीत् । अरौक्ताम् ॥ ४ ॥ भुजो कौटिल्ये । रुजिवत् ॥ ५ ॥ छुप स्पर्शे । छोप्ता । अच्छौप्सीत् ॥ ६ ॥ रुश रिश हिंसा- याम् । तालव्यान्तौ । रोष्टा । रोक्ष्यति । रेटा । रेक्ष्यति ॥ ८ ॥ लिश गतौ । अलिक्षत् ॥ ९ ॥ स्पृश संस्पर्शने । स्प्रष्टा । स्पर्ष्टा । स्प्रक्ष्यति । स्पर्शति । अस्प्राक्षीत् । अस्पा- क्षीत् । अस्पृक्षत् ॥ १० ॥ विच्छ गतौ । 'गुपूधूपेत्यायः । आर्धधातुके वा । विच्छायति । विच्छायांचकार । विविच्छ ॥ ११ ॥ विश प्रवेशने । विश

। रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् । Wait, "रुन्धि" in line 5: "रुन्धात् । रुन्धि । रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् ।" Wait, after 'अरुणधम् ।': "अरुधत् । अरौत्सीत् । अरुद्ध ॥ १ ॥ भिदिँर् विदार॑णे । भिनत्ति । भिन्ते । भेत्ता । भेत्स्यति ।" Look at विदार॑णे: swara on 'र॑'.

Line 6: भेत्स्यते । अभिनत् । अभिन्ताम् । अभिन्नन् । अभिन्त । अभिदत् । अभैत्सीत् । अभित्त

Line 7: ॥ २ ॥ छिदिँर् द्वैधीकरणे । अच्छिदत् । अच्छेत्सीत् । अच्छित्त ॥ ३ ॥ रिचिँर् विरेच॑ने ॥ Note: swara on 'च॑' in विरेच॑ने.

Line 8: रिणक्ति । रिक्ते । रिरेच । रिरिचे । रेक्ता । अरिणक् । अरिचत् । अरैक्षीत् । अरिक्त ॥ ४ ॥

Line 9: विचिँर् पृथग्भावे । विनक्ति । विक्ते ॥ ५ ॥ क्षुदिँर् संपे

, the 'ो' has a slanted stroke to the left. In line 21, over 'या', is there a stroke? Wait, let's look at the pixel pattern: It's 'त्यात्रेयोदयः' or 'त्यात्रेयादयः'? It really looks like 'त्यात्रेयोदयः' because of a little mark, but wait! It could just be 'त्यात्रेयोदयः' printed by mistake, or 'त्यात्रेयादयः'. Wait, look at footnote 4: "४ आत्रेयादय इति ।" Notice how the footnote editor explicitly quotes "आत्रेयादय इति", not "आत्रेयोदय इति". Wait, could line 21 actually be "त्यात्रेयादयः"? Wait, look at the kana: yes, there's a kana after य. Is there an upper slant? Yes, there is a tiny slant, but wait, could it be "त्यात्रेयोदयः"? No Sanskrit commentator is called "आत्रेयोदयः", it's always "आत्रेयादयः" (आत्रेय, वामन, etc.). But if the book has a typo "त्यात्रेयोदयः", should we print what's in the text or "त्यात्रेयादयः"? Wait, let's look closer at line 21: Wait, is it 'यो' or 'या'? Look at 'या' in 'इत्यात्रेयादयः': Wait, the line above it is line 20: "विधि

करोति । अत उत्सार्वधातुके । कुरुतः । यण् । न भकुर्छुरामिति न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतेः । ६।४ । १०८ ॥ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपः स्यान्म्वोः परयोः ॥ कुर्वः । कुर्मः । चकर्ष । चक्रतुः । चक्रुषे । कर्ता । करिष्यति ॥ ये च । ६ । ४ । १०९ ॥ कृञ् उ- लोपः स्याद्यादौ प्रत्यये परे ॥ कुर्यात् । आशिषि । क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । 'तनादिभ्य इति लुकोऽभावे 'ह्रस्वादनङ्गादिति सिचो लोपः । अकृत । अकृथाः ॥ संपरिभ्यां करोतौ भूषणे ।६।१।१३७ ॥ समवाये च । ६ । १।१३८ ॥ संपरिपूर्र्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भू- षणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् । परिनिविभ्य इति षः । परिष्करोति ॥ सिवादीनां वा ॥ पर्यष्कार्षीत् । पर्यस्कार्षीत् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३९ ॥ उपात्कृञः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्प्रागुक्तयोरर्थयोः ॥ प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्यस्याध्याहार आकाङ्क्षितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । अलङ्कृतेत्यर्थः । उपस्कृता ब्राह्मणाः । समुदिता इत्यर्थः । एधो दकस्योपस्कुरुते । गुणाधानं करोतीत्यर्थः । उपस्कृतं भङ्क्ते । विकृतमित्यर्थः । उपस्कृतं ब्रूते । वाक्याध्याहारेण ब्रूत इत्यर्थः ॥ सुट्कात्पूर्वः ।६।१।१३५ ॥ "अडभ्यासव्यवायेऽपीत्युक्तम् । संचस्कार । कात्पूर्व इत्यादि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि । पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते । अन्तरङ्गत्वात्सुट् । ततो द्वित्वम् । एवं च 'ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' । संचस्करतुः ॥ 'कृतृभृ' इति सूत्रे 'ऋतो भार- द्वाजस्येति सूत्रे च 'कृञोऽसुट् इति वक्तव्यम् * ॥' तेन ससुट्कात्परस्येट् । संचस्कारिथ । १ “नित्यं करोतेः” । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे लब्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ २ समवाये चेति । समवायः सम्बन्धः, समूहश्च ॥ ३ सुट् कात् पूर्व इति । अत्र “सुट् कात् पूर्वः” इति सूत्रम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि" इति वार्तिकम् । अभ्यासस्यानर्थकत्वेन उत्तरखण्डस्यैवार्थवत्तया करोतित्वेन च तस्य समोऽभ्यासेन व्यवधानाद्, अङ्विषये विकरणान्तभक्ततया ऽटस्तेन व्यवधानात् सुटोऽप्राप्तौ “अड- भ्यासव्यवायेऽपि” इत्यारब्धम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि सुड् भवति, स च कात्पूर्वः” इत्यर्थः । भाष्यकृता तु “अडभ्यासव्यवायेऽपि” इति प्रत्याख्यातम्, तथा हि-“अत्र कात् पूर्वग्रहणं कालावधारणार्थम्, तदा सुड् भवति यदा कृतः कात् पूर्वो भवति” इति । तेनान्तरङ्गमपि द्वित्वादिकं बाधित्वा पूर्वं सुट् इति तस्यानावश्यकत्वात् ॥ ४ “कात् पूर्वः” इत्यपि प्रत्याख्यातमित्याह-पूर्वं धातुरिति । “उपसर्गेण” इत्यस्य “तदर्थेन” इत्यर्थः । अत एव “अनुभूयते” इति कर्मणि लकारः । एवं च-अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकत्वा- दङ्गाद्वित्वाद्यपेक्षया सुडन्तरङ्ग इत्याशयः ॥ “सुट्” इत्यंशस्तु “सम्परिभ्याम्-” इत्यत्रैव पाठ्य इति तदाशयः । ५ ऋतश्च संयोगादेरिति । ननु द्वित्वे समुदायस्यैवाङ्गत्त्वेन संयोगादित्वं दुरुपपादनम्, नित्यत्वेन गुणात् पूर्वं “शर्पूर्वाः खयः” इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेन्न, प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां संयोगादित्वस्य विवक्षणेनादोषात् । अत एव “सखरतुः” इत्यादिसिद्धिः । सूत्रं च सार्थकम् । सुट् तु सम्परिभ्यां परत्वयोग्यस्य सुड्विधानात् प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव ।

exactly as visible." Wait, if it looks like ?, I should represent it faithfully. I can use ? (or १? Wait, if someone searches for root 1, they might expect १. But if they want a faithful transcription, ? is what's literally printed. Let's look at ? vs १: wait, does Unicode Devanagari have a question mark? No, ? is ASCII). Wait, let's look at line 1 again: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते Wait, look at line 1 footnote marker: At the very bottom: १ नित्यमित्यनुवर्तते इति । इदं चिन्त्यम् । Notice that the footnote begins with १. Where does १ appear in the main text? Look at line 1: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते -> is the character between सूत्रा and नित्य actually त् and १? Wait! Let's zoom in 500% on सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते: सू त् र ा त् १ नि त् य... wait! Look at त्र्नि: There is a त्, with a tiny १ on top of it, and then नित्य