वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ३३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ स्वादिप्रकरणम् । षुञ् अभिषवे । अभिषवः स्नपनं पीडनं स्नानं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ३।१।७३ ॥ सुनोति । सुनुतः ॥ 'हुश्नुवोरिति यण्—सुन्वन्ति । सुन्वः । सुनुवः । सुन्वहे । सुनुवहे । सुषाव । सुषुवे । सोता । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनु- यात् । सूयात् । 'स्तुसुधूञ्भ्य इतिट्—असावीत् । असोष्ट ॥ अभिषुणोति । अभ्यषुणोत् । अभिसुषाव ॥ सुनोतेः स्यसनोः । ८।३।११७ ॥ स्ये सनि च परे सुञः षो न स्यात् ॥ विसोष्यति ॥ १ ॥ षिञ् बन्धने । सिनोति । विसिनोति । सिषाय । सिष्ये । सेता ॥ २ ॥ शिञ् निशाने । तालव्यादिः । शेता ॥ ३ ॥ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ‘मीनातिमिनोती’त्यात्त्वम् ।

षिद्–अधार्षीत् । अधारिष्ट । अथोष्ट ॥ १० ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ ष्टुञ् उपतापे दुनोति ॥ १ ॥ हि गतौ वृद्धौ च ॥ हिनुमीना ।८।४।१५ ॥ उपसर्गस्थान्निमि- त्तात्परस्य एतयोर्नस्य णः स्यात्॥ प्रहिणोति॥ हेरचङि।७।४।५६ ॥ अभ्यासात्परस्य हि- नोतेर्हस्य कुत्वं स्यान्नतु चङि ॥ जिघाय ॥ २ ॥ पृ प्रीतौ। पृणोति। पर्ता ॥ ३ ॥ स्पृ प्रीति- पालयोः। प्रीतिचलनयोरित्यन्ये। चलनं जीवनमिति स्वामी। स्पृणोति। पस्पार ॥ ४॥ स्मृ इत्येके। स्मृणोति। पृणोत्यादयस्त्रयश्छान्दसा इत्याहुः ॥ ५ ॥ आपॢ व्याप्तौ । आप्नोति। आप्नुतः। आप्नुवन्ति। आप्नुवः। आप। आप्ता। आप्नुहि। लृदित्त्वाद्दङ्। आपत् ॥ ६ ॥ शक्लृ शक्तौ ॥ अशकत् ॥ ७ ॥ राध साध संसिद्धौ । राध्नोति ॥ राधो हिंसायाम् ।६।४।१२३ ॥ एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च ॥ अपरेधतुः। रेधुः। रेधिथ। रद्धा। साघ्नोति। साद्धा। असात्सीत्। असाद्धाम् ॥ ९ ॥ अथ द्वावनुदा- त्तेतौ ॥ अश् व्याप्तौ संघाते च । अश्नुते ॥ अश्नोतेश्च ।७।४।७२ ॥ दीर्घादभ्या- सावर्णान्परस्य नुद् स्यात्॥ आनशे । अशिता। अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत। अक्षीष्ट। अशिषीष्ट। आशिष्ट। आष्ट। आक्षाताम् ॥ १ ॥ षिध आस्कन्दने । स्तिघ्नुते। तिष्टिघे। स्तेघिता ॥ २ ॥ अथ आगणान्तात्परस्मैपदिनः ॥ तिक तिग गतौ च। चादास्कन्दने। तिक्नोति । तिग्नोति ॥ २ ॥ षध हिंसायाम् । सध्नोति ॥ जिधृषा प्रागल्भ्ये ॥ धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता ॥ ४ ॥ दम्भु दम्भने । दम्भनं दम्भः । दध्नोति । ददम्भ ॥ श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्यु- क्तम् । अनिदितामिति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्त्वाभ्यासलोपयोःप्राप्तौ ॥ दम्भेश्च* ॥

१ प्रहिणोतीति। गुणस्य स्थानिवत्त्वाद् हिनुशब्दोऽत्र बोध्यः॥ "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इति तु न, “तस्य दोषः संयोगादिलोप” इत्यादिना निषेधात्॥ २ "हेरचङि" इति। "अचङि" इति पर्युदासो न्याय्यः, इति शेखरकृत् । ण्यन्तस्य हिनोतिग्रहणेनाग्रहणाद् “अजीहयत्” इत्यत्र कुत्वाप्राप्ते "अचङि" इति प्रतिषेध एव “प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ननु "हिनोतेरभ्यासात्परस्य कुत्वम्" इति खलु सूत्रार्थः। ततश्च ण्यन्तेऽपि "अजीहयत्" इत्यत्र हिनोतेरेवाभ्यासो नान्यस्य। चङ्परक- धात्ववयवस्यैकाच एव द्वित्वविधानात् । एवं च कुत्वप्राप्तेरव्याघातात् कथं प्रतिषेधानर्थक्यमिति चेन्न, ण्वुल्तृन्- प्रकृतिकाचक्षाणण्यन्तात्सन "जिहायकयिषति" इत्यत्र कुत्ववारणाय हि "धातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तभूतप्रत्यय- प्रयुक्तद्वित्वनिमित्तकाभ्यासात् परस्य कुत्वम्" इत्यर्थस्य प्रत्यासत्तिमूलकस्य अवश्यमभ्युपेयतया प्रकृते द्वित्वनि- मित्तभूतस्य चङ्प्रत्ययस्य णिजन्तनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि हिधातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वाभावेन कुत्वाप्राप्तेः प्रतिषेधानर्थक्यमित्याशयात् । इयं च कुत्वविषयैव। तदुक्तं भाष्ये- "हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात्” ज्ञापकं तु "चङोऽन्यत्र ण्यन्तेऽपि कुत्वभावस्य" इति ॥ ३ "अश्नोतेः" इति । "अशोः" इति वक्तव्येऽ- श्रौतिव्यावृत्त्यर्थं श्नुनिर्देशः ॥ ४ इहाप्याश्रीयत इति । "सदेः परस्य लिटि" इति सूत्रस्थः "परि- षस्वज" इति भाष्यप्रयोगः, "देभतुः" इति "अत एक-" इति सूत्रस्थभाष्यप्रयोगश्चेह मानम् ॥ ५ "दम्भेश्च" इति । "अत एक-" इति सूत्रे भाष्ये वार्तिकम् ॥

॥ Wait, is thatवृत्orवृ? It is वृत् ॥`.

Now let's check Line 6:
`चम्नोति ॥ ३ ॥ रि क्षि चिरि जिरि दाश हृ हिंसायाम् ॥`
Wait, is the letter `हृ` or `ह`?
It has the shape of `हृ`. Let's look at `हृणोति` in line 8:
In line 8, it is `हृणोति` (or `दृणोति`? wait, let's look at `दृणोति` vs `हृणोति`).
Wait, in line 8, look at `हृणोति`:
Compare the first letter of `हृणोति` with `द` in `दाश्नोति`:
In `दाश्नोति`, `द` is round.
In `हृणोति`, the top is like `ह`, with an `ऋ` underneath: `हृ`.
Wait, what about in line 6: `दाश हृ हिंसायाम्`?
In line 6, the letter is `हृ` (or `ह`? It looks like `हृ`). Let's transcribe `हृ`.

Let's check the Tuḍādi section:
Line 11: `अथ तुदादिप्रकरणम् ।`

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । ( ३४१ ) अभष्ट । अक्षष्ट ॥ ४ ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिपति । क्षिपते । क्षेप्ता । अक्षैप्सीत् । अक्षिप्त । ॥ ५ ॥ कृष विलेखने ॥ कृषति । कृषते । क्रष्टा । कृष्यात् । कृषीष्ट । 'स्पृशमृशकृषेश्चेति सिज्वा पक्षे क्सः । सिचि अम्वा । अक्राङ्क्षीत् । अकार्क्षीत् । अकृक्षत् । तङि 'लिड्सि- चाविति कित्त्वान्न । अकृष्ट । अकृक्षाताम् । अकृक्षत । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृ- क्षन्त । ६ ॥ ऋषी गतौ । परस्मैपदी । ऋषति । आनर्ष ॥ ७ ॥ जुवी प्रीतिसेवनयोः ॥ आत्मनेपदिनश्चत्वारः । जुवते ॥ १ ॥ ओविजी भयचलनयोः । प्रायेणोद्पूर्वः । उद्वि- जते । विज इट् । १ । २ । २ ॥ विजेः पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता । उद्वि- जिष्यते ॥ २ ॥ ओलजी ओलस्जी व

The provided image is completely blank (contains no text or content to transcribe). Please upload an image that contains text.

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । (३४३) दित्याहुः ॥ ५० ॥ खुर छेदने ॥ ५१ ॥ मुर संवेष्टने ॥ ५२ ॥ क्षुर विलेखने ॥ ५३ ॥ धुर सामार्थशब्दयोः ॥ ५४ ॥ पुर अग्रगमने ॥ ५५ ॥ वृहू उद्यमे । दन्तोष्ठ्यादिः । पवर्ग्यादिरित्यन्ये ॥ ५६ ॥ तृहू स्तृहू वृंहू हिंसायाः । तृंहति । ततर्ह । स्तृहति । तस्तर्ह । स्तर्हिता । स्तर्हा । अतृहीत् । अतार्क्षीत् । आताढाम् ॥ ५९ ॥ इष इच्छायाम् । ‘इषुगमियमां छः’ । इच्छति । एषिता । एष्टा । एषिष्यति । इच्छ्यात् । ऐषीत् ॥ ६० ॥ मिष स्पर्धायाम् । मिषति । मेषिता ॥ ६१ ॥ किल श्वैत्यक्रीडनयोः ॥ ६२ ॥ तिल स्नेहने ॥ ॥ ६३ ॥ चिल वसने ॥ ६४ ॥ चल विलसने ॥ ६५ ॥ इल स्वप्नक्षेपयोः ॥ ६६ ॥ विल संवरणे । दन्तोष्ठ्यादिः ॥ ६७ ॥ बिल भेदने । ओष्ठ्यादि

रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । रिफति । रिरिफ ॥ रिहेत्येके । ' शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति' ॥ १६ ॥ तृप तृम्फ तृप्तौ ॥ आद्यः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । द्वावपि द्वितीयान्तावित्यन्ये । तृपति । ततर्प । तर्पिता ॥ 'स्पृशमृशेति सिज्विकल्पः पौपादिकस्यैव । अङपवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिच् । अतर्पीत् । तृम्फति । शस्य ङित्त्वादनदितामिति न- लोपे ॥ शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः * ॥ आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः । तृम्फति । ततृम्फ । तृफ्यात् ॥ १७ ॥ तुप तुम्प तुफ तुम्फ हिंसायाम् । तुपति । तुम्पति । तुफति । तुम्फति ॥ २१ ॥ दृप दृम्फ उत्क्लेशे । प्रथमः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । प्रथमो द्वितीयान्त इत्येके । दृपति । दृम्फति ॥ २३ ॥ ऋफ ऋम्फ हिंसायाम् । ऋफति । आनर्फ । ऋम्फति । ऋम्फांचकार ॥ २५ ॥ गुफ गुम्फ ग्रन्थे । गुफति । जुगोफ । गुम्फति । जुगुम्फ ॥ २७ ॥ उभ उम्भ पूरणे । उभति । उवोभ । उम्भति । उम्भांचकार ॥ २९ ॥ शुभ शुम्भ शोभार्थे । शुभति । शुम्भति ॥ ३१ ॥ दृभी ग्रन्थे । दृभति ॥ ३२ ॥ चृती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिता । सेसिचीति वेट् ॥ चर्तिष्यति । चर्त्स्यति । अचर्तीत् ॥ ३३ ॥ विध विधाने । विधति । वेधिता ॥ ३४ ॥ जुड गतौ । जुडति ॥ तवर्गपञ्चमान्त इत्येके । 'मरुतो जुनन्ति' ॥ ३५ ॥ मृड सुखने । मृडति । मर्डिता ॥ ३६ ॥ पृड च । पृडति ॥ ३७ ॥ पृण प्रीणने । पृणति । पपर्ण ॥ ॥ ३८ ॥ वृण च । वृणति ॥ ३९ ॥ मॄण हिंसायाम् ॥ ४० ॥ तुण कौटिल्ये । तु- तोण ॥ ४१ ॥ पुण कर्मणि शुभे । पुणति ॥ ४२ ॥ मुण प्रतिज्ञाने ॥ ४३ ॥ कुण शब्दोपकरणयोः ॥ ४४ ॥ शुन गतौ ॥ ४५ ॥ हूण हिंसागतिकौटिल्येषु ॥ ४६ ॥ घुण घूर्ण भ्रमणे ॥ ४८ ॥ षुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरति । सुषोर । आशिषि-सूर्यात् ॥ ४९ ॥ कुर शब्दे । कुरति । कुर्यात् । अत्र 'न मकुर्छुराम्' इति निषेधो न । कँरोतेरेव तत्र ग्रहणा-

१ रिह्धातोः सद्भावे वेदवाक्यं प्रमाणयति-शिशुं न विप्रा इति । अत्र "न" इत्युपमार्थीयः । "नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् ।" भाषायां लोके । यथा घटो नास्ति पटो नास्ति" इत्यत्र नश- ब्दोऽस्तित्वं प्रतिषेधति ॥ "उभयमन्वध्यायम्" । अन्वध्यायम्=छन्दसि वेदे, उभयम्=प्रतिषेधार्थीय उपमार्थीयश्च इत्यर्थः । "प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति ।" यो हि प्रतिषेधार्थीयो भवति, तस्य पुरस्तात्=प्रथमम्, उपचारः=प्रयोगो भवति । कस्मात् यत्प्रतिषेधति तस्मादित्यर्थः यथा "नेन्द्रं देवममंसत" इति । निषेधार्थीयः प्रथमं पाठात् । "उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते ।" येन=अर्थेन, उपमेयमर्थमुपमिमीते स उपमार्थीयः । तस्य उपरिष्टात्=उपरि, उपचारः= पाठ इत्यर्थः यथा प्रकृते । इति यास्कोक्तेः ॥ विप्राः=मेधाविनो ब्राह्मणा (इमं सोमम्) इति शेषः ॥ शिशुं न=शिशुमिव बालमिव, मतिभिः=मतिपूर्वाभिर्वाग्भिः, रिहन्ति=स्तुवन्ति । यथा बालं कश्चिल्लालयति तथा सोमं स्तोत्रशस्त्ररूपाभिर्वाग्भिः स्तुवन्तीति वेदवाक्यार्थः ॥ २ अङपवादत्वादिति । "उत्सर्गसमा- नदेशा अपवादाः" इति न्यायादिति भावः ॥ ३ आदिशब्दः प्रकारे इति । "आदिशब्दं तु मेधावी चतुर्ष्वर्थेषु भाषते । सामीप्ये च व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा" इत्यभियुक्तोक्तेरिति भावः । "प्रकारो भेदसादृश्ये" इत्यमरोक्तेरत्र नकारवत्त्वेन सादृश्यं गृह्यते तदाह-तेनेति ॥ ४ करोतेरेवेति । ननु करोतेः "कुर" इति रूपस्य लाक्षणिकत्वात् प्रतिपदोक्तत्वेन "कुर शब्दे" इत्यस्यैव तत्र ग्रहणमुचितमिति चेन्न, "विदाङ्कुर्वन्वित्यन्यतरस्याम्" इति निर्देशात् करोतेरेव तत्र ग्रहणमित्याशयात् ॥

(jihvamuliya) or a ष्? Wait, look at line 30: "नि" - then "ष्" - then "फ" - "ु" - "र" - "ति" । Wait, is there a ष् with a dot or something? Wait, look at line 31: First word: "निःष्फुरति ।" Second word: "निःस्फुरति ।" Third word: "निस्स्फुरति ।" Fourth word: "निस्फुरति ।" Count them: Line 30 has:

1. "निष्फुरति ।"
2. "निष्फुरति ।" (wait, look at the ष in the second word: it has an upper loop and lower loop, wait, is it "निष्फुरति" with a different sibilant? No, look at the first: "निष्फुरति ।", second: "निष्फुरति"? Wait, is that a jihvamuliya? Or is it "निःफुरति"? Wait, look at line 31:
3. "निःष्फुरति ।" (wait, it has visarga + ष् + फ?) Wait, look at line 21: "॥ षत्वं वा स्यात् ॥ ²निःᳵफुरति ।" Wait, in line 21, above the 'फ' or 'ष' there is a symbol: ँ (candra-bindu)? No

( ३४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- त्सर्गे । जुगुविष । जुगुथ । गुता । गुष्यति । अगुपीत् । 'ह्रस्वादङ्गात्' अगुताम् । अगुपूः ॥ ॥ ३ ॥ ध्रु गतिस्थैर्ययोः ॥ ध्रुव इति पाठान्तरम् । आद्यस्य ध्रुवतीत्यादि गुवतिवत् । द्विती- यस्तु सेट् । दुध्रुविथ । ध्रुविता । ध्रुविष्यति । ध्रुव्याम् । अध्रुवीत् । अध्रुविष्टाम् ॥ ४ ॥ कूड् शब्दे । दीर्घान्त इति कैयटादयः । कुविता । अकुविष्ट । ह्रस्वान्त इति न्यासकारः । कुता । अकुत ॥ १ ॥ वृत् ॥ कुटादयो वृत्ताः ॥ पृङ् व्यायामे । प्रायेण व्याङ्पूर्वः । रिङ् । इयङ् । व्याप्रीयते । व्यापप्रे । व्यापप्राते । व्यापरिष्यते । व्यापृत । व्यापृतास्ताम् ॥ १ ॥ मृङ् प्राण- त्यागे ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च १।३।६१ ॥ लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् ना- न्यत्र ॥ ङित

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । ( ३४५ ) टुमस्जो शुद्धौ । मज्जति । ममज्ज । 'मस्जिनशोर्झलीति नुम् ॥ मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्वाच्यः ॥*॥ संयोगादिलोपः । ममङ्क्थ । ममज्जिथ । मङ्क्ता । मङ्क्ष्यति । अमाङ्क्षीत् । अमाङ्क्ताम् । अमाङ्क्षुः ॥ ३ ॥ रुजो भङ्गे । रोक्ता । रोक्ष्यति । अरौक्षीत् । अरौक्ताम् ॥ ४ ॥ भुजो कौटिल्ये । रुजिवत् ॥ ५ ॥ छुप स्पर्शे । छोप्ता । अच्छौप्सीत् ॥ ६ ॥ रुश रिश हिंसा- याम् । तालव्यान्तौ । रोष्टा । रोक्ष्यति । रेटा । रेक्ष्यति ॥ ८ ॥ लिश गतौ । अलिक्षत् ॥ ९ ॥ स्पृश संस्पर्शने । स्प्रष्टा । स्पर्ष्टा । स्प्रक्ष्यति । स्पर्शति । अस्प्राक्षीत् । अस्पा- क्षीत् । अस्पृक्षत् ॥ १० ॥ विच्छ गतौ । 'गुपूधूपेत्यायः । आर्धधातुके वा । विच्छायति । विच्छायांचकार । विविच्छ ॥ ११ ॥ विश प्रवेशने । विश

। रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् । Wait, "रुन्धि" in line 5: "रुन्धात् । रुन्धि । रुणधानि । रुन्धै । अरुणत् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः । अरुणधम् ।" Wait, after 'अरुणधम् ।': "अरुधत् । अरौत्सीत् । अरुद्ध ॥ १ ॥ भिदिँर् विदार॑णे । भिनत्ति । भिन्ते । भेत्ता । भेत्स्यति ।" Look at विदार॑णे: swara on 'र॑'.

Line 6: भेत्स्यते । अभिनत् । अभिन्ताम् । अभिन्नन् । अभिन्त । अभिदत् । अभैत्सीत् । अभित्त

Line 7: ॥ २ ॥ छिदिँर् द्वैधीकरणे । अच्छिदत् । अच्छेत्सीत् । अच्छित्त ॥ ३ ॥ रिचिँर् विरेच॑ने ॥ Note: swara on 'च॑' in विरेच॑ने.

Line 8: रिणक्ति । रिक्ते । रिरेच । रिरिचे । रेक्ता । अरिणक् । अरिचत् । अरैक्षीत् । अरिक्त ॥ ४ ॥

Line 9: विचिँर् पृथग्भावे । विनक्ति । विक्ते ॥ ५ ॥ क्षुदिँर् संपे

, the 'ो' has a slanted stroke to the left. In line 21, over 'या', is there a stroke? Wait, let's look at the pixel pattern: It's 'त्यात्रेयोदयः' or 'त्यात्रेयादयः'? It really looks like 'त्यात्रेयोदयः' because of a little mark, but wait! It could just be 'त्यात्रेयोदयः' printed by mistake, or 'त्यात्रेयादयः'. Wait, look at footnote 4: "४ आत्रेयादय इति ।" Notice how the footnote editor explicitly quotes "आत्रेयादय इति", not "आत्रेयोदय इति". Wait, could line 21 actually be "त्यात्रेयादयः"? Wait, look at the kana: yes, there's a kana after य. Is there an upper slant? Yes, there is a tiny slant, but wait, could it be "त्यात्रेयोदयः"? No Sanskrit commentator is called "आत्रेयोदयः", it's always "आत्रेयादयः" (आत्रेय, वामन, etc.). But if the book has a typo "त्यात्रेयोदयः", should we print what's in the text or "त्यात्रेयादयः"? Wait, let's look closer at line 21: Wait, is it 'यो' or 'या'? Look at 'या' in 'इत्यात्रेयादयः': Wait, the line above it is line 20: "विधि

करोति । अत उत्सार्वधातुके । कुरुतः । यण् । न भकुर्छुरामिति न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतेः । ६।४ । १०८ ॥ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपः स्यान्म्वोः परयोः ॥ कुर्वः । कुर्मः । चकर्ष । चक्रतुः । चक्रुषे । कर्ता । करिष्यति ॥ ये च । ६ । ४ । १०९ ॥ कृञ् उ- लोपः स्याद्यादौ प्रत्यये परे ॥ कुर्यात् । आशिषि । क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । 'तनादिभ्य इति लुकोऽभावे 'ह्रस्वादनङ्गादिति सिचो लोपः । अकृत । अकृथाः ॥ संपरिभ्यां करोतौ भूषणे ।६।१।१३७ ॥ समवाये च । ६ । १।१३८ ॥ संपरिपूर्र्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भू- षणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् । परिनिविभ्य इति षः । परिष्करोति ॥ सिवादीनां वा ॥ पर्यष्कार्षीत् । पर्यस्कार्षीत् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३९ ॥ उपात्कृञः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्प्रागुक्तयोरर्थयोः ॥ प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्यस्याध्याहार आकाङ्क्षितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । अलङ्कृतेत्यर्थः । उपस्कृता ब्राह्मणाः । समुदिता इत्यर्थः । एधो दकस्योपस्कुरुते । गुणाधानं करोतीत्यर्थः । उपस्कृतं भङ्क्ते । विकृतमित्यर्थः । उपस्कृतं ब्रूते । वाक्याध्याहारेण ब्रूत इत्यर्थः ॥ सुट्कात्पूर्वः ।६।१।१३५ ॥ "अडभ्यासव्यवायेऽपीत्युक्तम् । संचस्कार । कात्पूर्व इत्यादि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथा हि । पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते । अन्तरङ्गत्वात्सुट् । ततो द्वित्वम् । एवं च 'ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' । संचस्करतुः ॥ 'कृतृभृ' इति सूत्रे 'ऋतो भार- द्वाजस्येति सूत्रे च 'कृञोऽसुट् इति वक्तव्यम् * ॥' तेन ससुट्कात्परस्येट् । संचस्कारिथ । १ “नित्यं करोतेः” । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे लब्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ २ समवाये चेति । समवायः सम्बन्धः, समूहश्च ॥ ३ सुट् कात् पूर्व इति । अत्र “सुट् कात् पूर्वः” इति सूत्रम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि" इति वार्तिकम् । अभ्यासस्यानर्थकत्वेन उत्तरखण्डस्यैवार्थवत्तया करोतित्वेन च तस्य समोऽभ्यासेन व्यवधानाद्, अङ्विषये विकरणान्तभक्ततया ऽटस्तेन व्यवधानात् सुटोऽप्राप्तौ “अड- भ्यासव्यवायेऽपि” इत्यारब्धम् । “अडभ्यासव्यवायेऽपि सुड् भवति, स च कात्पूर्वः” इत्यर्थः । भाष्यकृता तु “अडभ्यासव्यवायेऽपि” इति प्रत्याख्यातम्, तथा हि-“अत्र कात् पूर्वग्रहणं कालावधारणार्थम्, तदा सुड् भवति यदा कृतः कात् पूर्वो भवति” इति । तेनान्तरङ्गमपि द्वित्वादिकं बाधित्वा पूर्वं सुट् इति तस्यानावश्यकत्वात् ॥ ४ “कात् पूर्वः” इत्यपि प्रत्याख्यातमित्याह-पूर्वं धातुरिति । “उपसर्गेण” इत्यस्य “तदर्थेन” इत्यर्थः । अत एव “अनुभूयते” इति कर्मणि लकारः । एवं च-अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकत्वा- दङ्गाद्वित्वाद्यपेक्षया सुडन्तरङ्ग इत्याशयः ॥ “सुट्” इत्यंशस्तु “सम्परिभ्याम्-” इत्यत्रैव पाठ्य इति तदाशयः । ५ ऋतश्च संयोगादेरिति । ननु द्वित्वे समुदायस्यैवाङ्गत्त्वेन संयोगादित्वं दुरुपपादनम्, नित्यत्वेन गुणात् पूर्वं “शर्पूर्वाः खयः” इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेन्न, प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां संयोगादित्वस्य विवक्षणेनादोषात् । अत एव “सखरतुः” इत्यादिसिद्धिः । सूत्रं च सार्थकम् । सुट् तु सम्परिभ्यां परत्वयोग्यस्य सुड्विधानात् प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव ।

exactly as visible." Wait, if it looks like ?, I should represent it faithfully. I can use ? (or १? Wait, if someone searches for root 1, they might expect १. But if they want a faithful transcription, ? is what's literally printed. Let's look at ? vs १: wait, does Unicode Devanagari have a question mark? No, ? is ASCII). Wait, let's look at line 1 again: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते Wait, look at line 1 footnote marker: At the very bottom: १ नित्यमित्यनुवर्तते इति । इदं चिन्त्यम् । Notice that the footnote begins with १. Where does १ appear in the main text? Look at line 1: सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते -> is the character between सूत्रा and नित्य actually त् and १? Wait! Let's zoom in 500% on सूत्रात्र्नित्यमित्यनुवर्तते: सू त् र ा त् १ नि त् य... wait! Look at त्र्नि: There is a त्, with a tiny १ on top of it, and then नित्य

or आर्यात्? Wait! Look at the text before ईर्यात्: अरिता । अरीता । (lut) Then lṛt: अरिष्यति (not shown) Then lot/lan/vidhilin? Wait! What is आर्णात्? Lan! आट् + ऋ + श्ना + त् = आर् + ना + त् = आर्णात्! Yes!! लङ् प्रथमपुरुष एकवचन is आर्णात्! And द्विवचन is आर्णीताम्! Brilliant! It is indeed आर्णात् । आर्णीताम् ।! Then आशीर्लिङ्: ईर्यात् ।! Then लुङ्: आरीत् । आरिष्टाम् ॥ १२ ॥! That is so clear and grammatically perfect!

Line 22: गृ शब्दे ॥ १३ ॥ ज्या वयोहानौ । अजिया ॥ हलः । ६।४।२ ॥ अङ्गावयवाद्धलः परं Wait, look at अजिया: Is it अजिज्या or अज्या or अजिन्या? Wait! Liṭ of ज्या: ज्या -> संप्रसारण: जि + आ = ज्या? No, ज्या in lit: 'न संप्रसारणे संप्रसारणम्' -> lit is 'जिज्यौ'! Wait, look at line 24: `जिज्यौ । जिज्य

॥ १ ॥" (for वृङ्) Line 10: "॥ २ ॥" (after मन्थ विलोडने) Line 11: "पुनः पाठः । श्लथं तूक्तम् ॥ ४ ॥" Wait, look at line 11 after चुकन्थ: It is "॥ ३ ॥" or "॥ ५ ॥"? Wait, look at line 12: "कुथेति दुर्गः । चुकोथ ॥ ६ ॥ मृद् क्षोदे । मृद्गाति । मृदान ॥ ७ ॥ मृड च । अयं" Wait, line 12 has "॥ ६ ॥" and "॥ ७ ॥"! Line 13 has "॥ ८ ॥" after मृङ्गाति! Line 13 has "॥ ९ ॥" after गुध्राति! Line 15 has "॥ १० ॥" after निरकुक्षत्! Line 16 has "॥ ११ ॥" after क्षुभार्ण! Line 17 has "॥ १२ ॥" or "॥ १३ ॥"? Wait! Let's count back from 6: If line 12 has "॥ ६ ॥" after चुकोथ, then before that must be 5, 4, 3, 2, 1! Wait, let's trace: 1 = श्रन्थ 2 = मन्थ 3 = ग्रन्थ 4 = श्लथ 5 = कुन्थ (or कुथ्) Wait! Let's re-read

खच्चाति? Or खच्ञाति? Wait, look at line 9: "खचाति" or "खच्चाति"? It has ख, then a conjunct: च् and something. Wait, let's look at line 10: "च्छ्वोः शूडनुनासिके च । ६ । ४ । १९ ॥ सनुकस्य छस्य वस्य च क्रमाच्छ" Wait, if it is वान्ता (खव्), then: खव् + श्ना + ति: By "च्छ्वोः शूडनुनासिके च", वस्य ऊट्! So ख + ऊट् + ना + ति = खू + ना + ति? Wait, by "वृद्धिरेचि" / गुण? ख + ऊ -> वृद्धि: "खौनाति"! "खौनाति । चखाव । खविता ।" Wait! If it is वान्ता, it is "खौनाति"! If it is च-कारान्त, what is it? "खचाति"? Or "खच्नाति"? Wait, look at the print: "खचाति" - wait, is there a dot/virama? It looks like "खच्चाति" or "खचाति". It has ख, then च, then ा, then ति: "खचाति" or "खच्चाति"? Let's look closely at line 9: "खच भूतप्रादुर्भावे । भूतप्रादुर्भावोऽतिक

तिङन्ते चुरादिप्रकरणम् । ( ३६३ ) ल्वोरित्यभ्यासदीर्घः । अचूचुरत् । अचूचुरत ॥ १ ॥ चिति स्मृत्याम् ॥ चिन्तयति । अचिचिन्तत् । चिन्तेति पठितव्ये इदित्करणं णिचः पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तेन चिन्त्यात् चिन्त्यते इत्यादौ नलोपो न । चिन्तति । चिन्तेत् । एतच्च ज्ञापकं सामान्यापेक्षमित्येके । अत एकहलित्यत्र वृत्तिकृता जगाण जगणतुरित्युदाहृतवान् ॥ ४विशेषापेक्षमित्यपरे । अत एव 'आधृषाद्वे'त्यस्य न वैयर्थ्यम् ॥ २ ॥ यत्रि संकोचे । यन्त्रयति । यन्त्रेति पठितुं शक्यम् । यत्तु इदित्करणाद्यन्त्रतीति माधवेनोक्तं तच्चिन्त्यम् । एवं कुद्रित्रीमित्रिषु ॥ ३ ॥ स्फुडि परिहासे । स्फुण्डयति । इदित्करणात्-स्फुण्डति ॥ स्फुटिति पाठान्तरम् । स्फुण्टयति ॥ ४ ॥ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ॥ ५

॥ २७ ॥ साम्व इत्येके ॥ २८ ॥ भक्ष अदने ॥ २९ ॥ कुट्ट छेदनाभर्त्सनयोः । पूरण इत्येके । कुट्टयति ॥ ३० ॥ पुट्ट चुट्ट अल्पीभावे ॥ ३२ ॥ अट्ट घट्ट अनादरे ॥ अट्टयति । अयं टोपधः । द्वित्वस्यासिद्धत्वाद् 'न न्द्राः' इति निषेधः । आट्टिटत् ॥ ३४ ॥ लुण्ठ स्तेये लुण्ठयति । लुण्ठतीति 'लुठि स्तेये' इति भौवादिकस्य ॥ ३५ ॥ शठ श्लठ असंस्कार- गत्योः ॥ ३७ ॥ श्वठि इत्येके ॥ ३८ ॥ तुजि पिजि हिंसावलादाननिकेतनेषु । तुञ्जयति । पिञ्जयति । इदित्करणात्तुञ्जति । पिञ्जति ॥ ४० ॥ तुज पिजेति केचित् ॥ ४२ ॥ लजि लुजि इत्येके ॥ ४४ ॥ पिस गतौ । पेसयति । पेसतीति तु शपि गतम् ॥ ४५ ॥ षान्त्व सामप्रयोगे ॥ ४६ ॥ श्लक वल्क परिभाषणे ॥ ४८ ॥ ष्णिह स्नेह

? Wait, look at the character between 'च' and 'सा': It has a top horizontal bar, a loop like 'ह', but below it there is... wait! Could it be 'चक्षु'? No. Could it be 'चह'? Yes, 'ह' in this font! Look at 'ह' in 'चहयति' (line 4): 'च' then 'ह'. The 'ह' has a top hook, then a middle loop going left, then right down. Now look at the character in line 5: It has a top hook, middle loop, and then... wait, it has a subscript? Wait, could it be 'चह-'? Wait, what if it's "चक्ष्वसाहचर्यात्तु"? No, why would it be चक्ष्व? Wait, could it be "ऋत्विक्-साहचर्यात्तु"? No, it starts with 'च'. Wait, in चुरादि गणपाठ, after चह: "चह परिकल्कने । चप सान्त्वने । रह त्यागे ।" Wait, does it have "चक्ष"? No, "चक्षङ् व्यक्तायां वाचि" is अदादि. Wait, what about "चम"? Wait, look at the letters after "अदन्तत्वेनाग्लोपित्वा": Let's look at: द् (d) दि (di) वि (vi) सं (