वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

जर्गूढः ३ । जर्गृहति ३ । अजर्वेर्ट् ३ ॥ गृहातेस्तु जाग्रहीति । जाग्राढि ॥ तसादौ ङिन्नि- मित्तं संप्रसारणम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागूढः । जागृहति । जाग्रहीषि । जाग्रक्षि । लुटि-जाग्रहिता । ग्रहोऽलिटीति दीर्घस्तु न । तत्रैकाच इत्यनुवृत्तेः ॥ माधवस्तु दीर्घमाह तद्भाष्यविरुद्धम् १ ॥ जर्गृधीति ३ । जर्गर्द्धि ३ । जर्गृद्धः ३ । जर्गृधति ३ । जर्गृधीषि ३ । जर्घत्सि ३ । अजर्गृधीत् ३ । इडभावे गुणः । हल्ङ्यादिलोपः । भष्भावः । जश्त्व- चर्त्वे । अजर्घर्त् ३ । अजर्गृद्धाम् ३ । सिपि दश्चेति पक्षे रुत्वम् । अजर्घाः २ ३ । अजर्गृधीत् ३ । अजर्गर्धिष्टाम् ३ ॥ पाप्रच्छीति । पाप्रष्टि । तसादौ 'ग्रहिज्येति संप्रसारणं न भवति । श्तिपा निर्देशात् । 'छ्व

( ३८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- आर्धधातुके परे इको गुणवृद्धी न स्तः ॥ इति नेह निषेधः । तिबादीनामनानार्धधातुकत्वात् । तोतोर्ति । हलि चेति दीर्घः । तोतूर्तिः । तोतूर्वति । तोथोर्ति । दोदोर्ति । दोधोर्ति । मूर्च्छा । मोमूर्च्छति । मोमोर्ति । मोमूर्तः । मोमूर्च्छतीत्यादि ॥ आर्धधातुक इति विषयसप्तमी । तेन यङि विवक्षिते अजेर्वी । वेवीयते । अस्य यङ्लुङ् नास्ति । लुकापहारे विषयत्वाभावेन वीभावस्याप्रवृत्तेः॥ इति यङ्लुगन्तप्रकरणम् । अथ नामधातुप्रकरणम् । सुप आत्मनः क्यच् । ३ । १ । ८ ॥ इषिकर्मणः एषितृसंबन्धिनः सुबन्तादिच्छाया- मर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् ॥ क्यचि च ।७।४।३३ ॥ अस्य ईत्स्यात् ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । ‘वान्तो

जन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् ? अशनीयति । उदकीयति । धनीयति ॥ अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि । ७ । १ । ५१ ॥ एषां क्यचि असुगागमः स्यात् ॥ अश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम् * ॥ अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः ॥ क्षीरलवणयोर्लालसायाम् * ॥ क्षीरस्यति बालः । लवणस्यति उष्ट्रः ॥ सर्वप्रातिपदि- कानां क्यचि लालसायां सुग्सुकौ * ॥ दधिस्यति । दध्यस्यति । मधुस्यति । मध्वस्यति ॥ काम्यच्च । ३।१।९ ॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् ॥ पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह यस्य हल इति लोपो न । अनर्थकत्वात् । यस्येति संघातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति । मान्ताव्थेभ्योऽप्ययं स्यादेव । किंकाम्यति । स्वःकाम्यति ॥ उपमानादा- चारे ।३।

तङ् नेति तूचितम् ॥ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः * ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धा- सञ्जनार्थम् । तत्र क्विन्नूयते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'अतो गुणे' इति शपा सह पररूपम् ॥ अ इवाचरति अति । अतः । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय 'अनेकाच' इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् । 'अतो गुणे' । 'अत आदेरिति दीर्घः णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु 'आतो लोप इति चे- त्यालोपः ॥ मालेवाचरति मालँति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालांचकार । लङि अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोप- -क्त्वप्रतिज्ञाकरणादित्संज्ञा तस्य निवृत्तौ "गल्भ्" इति नानेकाजिति कथमेभ्य आमिति शङ्कावारणाया- ऽऽह-भूतपूर्वादपीति । तत्र प्रमाणयति-एतद्वार्तिकेति । क्विपः "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनैव सिद्धेरिति भावः । नच "अव" इत्यस्य पृथक्करणाद् गल्भशब्दात्सनि "गल्भ" इत्यस्य द्वित्वे "अवजि- गल्भिषते" इत्यादावाचारक्विन्तात्सनि "यथेष्टं नामधातुषु" इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थमिदं वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, नमन्ति=आख्यानार्थं प्रति विशेषणी भवन्ति, इति नामानि" इति व्युत्पत्त्या तत्र नामशब्दस्य सुबन्तपरतया सुबन्तप्रकृतिक एव "यथेष्टम्-" इत्यस्य प्रवृत्तेः । वार्तिकं सफलीकर्तुं शङ्कते-नन्वेति ॥ तत्फलमिति । वार्तिकफलमित्यर्थः । वार्तिकफलं विघटयति-केवलानामिति । गणे क्षुद्रपठितानामि- त्यर्थः । वृत्तिसम्भवादिति । नचाचारेऽर्थे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनाजन्तात्क्विपि "अवगल्भति" इत्यादिवारणायानुबन्धासञ्जनार्थं क्रियते वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेन क्विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्तिरित्यभिमानात् ॥ १ वस्तुत इदं सर्वं हरदत्तानुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-पूर्ववार्तिकन्त्विति।आचारेऽजन्तात् क्विपि 'अवगल्भति' इति प्रयोगवारणाय "सर्व-" इत्येतत्क्विबनुवादेनानुदात्तासङ्ग एषां बोध्यत इत्यर्थः । अत्र चातिरिक्तोऽकारः पररूपेण प्रविष्टोऽनुनासिक आसज्यते इत्यनेकाच्त्वप्रयुक्तस्यामः सिद्धिरिति भावः ॥ २ प्रत्ययग्रहणम- पनीयेति । एतच्च हरदत्तानुरोधेनेति पूर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तदपनये न मानम्, एवं प्रत्ययान्तत्वादेवात्राम्सिद्धि- र्बोद्ध्या । किंच तदपनयवादिना एकाज्भ्योऽनभिधानात् क्विवनुत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा सूत्रवार्तिकयोः फलभेदा- पत्तिः । यत्र भिन्नफलार्थमेवोत्तरस्य प्रवृत्तिस्तत्र फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानमस्तु "वसेस्तव्यत्" इत्यस्य फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानदर्शनात्, नचात्र तथा । तथा सति "अनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्" इतिवद् "एकाज्व्या- वृत्त्यर्थम्" इति वदेत् । किञ्चैवं सति "न कादेः" इत्यादौ "अनर्थकः प्रतिषेधो निष्ठायामनिः- कृत्वविधानात्" इतिवत् "प्रत्ययादित्यनर्थकम् अनेकाच आम्विधानात्" इतिवदेदिति दिक् ॥ ३ तत्र हरदत्तोक्तमङ्गीकृत्य माधवेनोक्तं प्रक्रियाक्रममाह-अतो गुणे अत आदेरिति । अतो लोपम् "अत आदेः" इति दीर्घं च वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वत् पररूपम् । "वार्णादाङ्गम्-" इति तु नानित्यत्वादिति माधवाभिप्रायः । एतेन "अत आदेः पररूपापवादः" इति ग्रन्थेनास्य नामधातुस्थग्रन्थस्य विरोध इति- मन्दोक्तमपास्तम्, ॥ दीर्घ इति । परत्वादतो लोपं बाधित्वा पूर्वान्तत्वेनाभ्यासत्वादिति भावः । ४ माला- तीति । "आतोऽनापः" "आतो धातोः" इति न्यासयोः फलैक्यायाबन्तेभ्य आचारक्विपोऽनभिधानमेव अन्यथा सति क्विपि धातुग्रहणसत्त्वे लोपप्राप्त्या "अनापः" इत्युक्ते तु नेति फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात्॥ ५ घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या इति मतेनाप्याह-एकादेशस्येति । ६ ननु "अमालात्" इत्यत्रावन्तात् परत्वेन हल्ङ्यादिलोपो दुर्वार इति शङ्कायामाह-अत्रेति ॥ हेतुमाह-साह- चर्यादिति । ईकाररूपङ्यन्तात् तिस्योरसम्भव इति भावः ॥ एतेन कस्य स्त्री की । तस्मादाचारक्विन्ताद् यङ्लुकि लङि "अचेकेत्" इत्यत्र सम्भवेनेदमयुक्तमित्यपास्तम् ॥

विधानात् । इट्‌सकौ । अमालासीत् ॥ कविरिव कवयति । आशीर्लिङि कवीयात् । 'सिचि १ वृद्धिरित्यत्र धातोरित्यनुवर्त्य धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटा- दयः । अकवयीत् । माधवस्तु नामधातोपि वृद्धिमिच्छति । अकवायीत् ॥ विरिव २ वयति । विवाय । विव्यतुः । अवयीत् । अवायीत् ॥ श्रीरिव श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतुः ॥ पितेव पितरति । आशिषि रिङ् । पित्रियात् ॥ भूरिव भवति । अत्र ' गातिस्थेति 'भुवो वु- गिति 'भवतेरः' इति च न भवन्ति । ३ अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । वुभाव । अभावीत् ॥ द्रुरिव द्रवति । 'णिश्रीति चङ् न । अद्रावीत् ॥ अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति । ६।४।१९ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च क्ङिति ॥ इद- मित्राचरति इदामति । राजेव

( ३८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पसर्गरूपं सकलं श्रूयते, न त्वादेशेनापहृतं, तत्रैव पृथक्कृतिः । एवं च आ ऊढः ओढः स इवाचर्य ‘ओढायित्वा’ अत्र उन्मनाय्य अवगल्भ्येतिवन्न ल्यप् । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे षष्ठं वार्तिकं तद्भाष्यं च प्रमाणम् ॥ तथा हि-उस्योमाङोश्चाटः प्रतिषेधः * ॥ उसि ओमाङोश्च परयोराटः पररूपं नेत्यर्थः । उस्रामैच्छत् औस्रीयत् । औङ्कारीयत् । औढीयत् । ‘आटश्चेति चशब्देन पुनर्वृद्धिविधानादिदं सिद्धमिति पाठे स्थितम् ॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ।३।१।१३ ॥ लोहितादिभ्यो डाजन्ताच भवत्यर्थे क्यष् स्यात् ॥ वा क्यषः ।१।३।९० ॥ क्यषन्तात्परस्मैपदं वा स्यात् । लोहितायति । लोहितायते । अत्राच्चेरित्यनुवृत्त्याऽभूततद्भाव- विषयत्वं लब्धं तच्च लोहितशब्दस्यैव विशेषणम् । न तु डाचोऽसंभवात् । नाप्यादिशब्द- ग्राह्याणाम् । तस्य प्रत्याख्यानात् । तथा च वार्तिकम् ॥ लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशा- दिष्वितराणीति * ॥ न चैवं काम्यच इव क्यषोऽपि ककारः श्रूयेत उच्चारणसामर्थ्यादिति वाच्यम् । तस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यानात् । पटपटायति । पटपटायते । कृभ्वस्तियोगं विना- पीह डाच् । डाजन्तात् क्यषो विधानसामर्थ्यात् ॥ यत्तु- ‘लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूर्च्छानिद्राकृपाधूमाः करुणा जिह्मचर्मणी ॥’ इति पठित्वा श्यामादिभ्योऽपि क्यषि पदद्वयमुदाहरन्ति ॥ तद्भाष्यवार्तिकविरुद्धम् । तस्मा- त्तेभ्यः क्यङेव । श्यामायते ॥ दुःखादयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया लोहिनीशब्दादपि क्यष् । लोहिनीयाति । लोहिनीयाते ॥ कष्टाय क्रमणे ।३।१।१४ ॥ चतु- र्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् ॥ कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहते इत्यर्थः ॥ सत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम् * ॥ कण्वं पापम् । सत्रादयो वृत्तिविषये पापार्थाः । तेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यश्चिकीर्षायां क्यङ् । पापं चिकीर्षतीत्य- १ आटः प्रतिषेध इति । 'उस्यपदान्तात्' 'ओमाङोश्चेति प्राप्तस्य पररूपस्य प्रतिषेध इत्यर्थः । एतत्प्रतिषेधसामर्थ्यात् प्रकृते 'अर्थवद्ग्रहणे' इति परिभाषायाः प्रतिपदोक्तपरिभाषायाश्चाप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । विशेषापेक्षज्ञापकाभावे तु प्रकृतवार्तिकोदाहरणविषयेऽप्याडः पृथक्कृतिः स्यादिति क्यच्प्रत्यय ऊढ- शब्दात् स्यात् तदन्ताल्लुङि कृते आडागम आडः परो जायेत ततश्च "ओमाङोश्च" इत्यस्य प्राप्तिरेव नास्तीति वार्तिकस्योक्तिसंभवो न स्यादिति भावः ॥ २ उस्रामैच्छदिति । उस्रा=गौः ॥ ३ तस्येति । आदिशब्दस्य । ४ तस्यापीति । ककारस्यापि । नच ककारो “नः क्ये” “क्यस्य विभाषा” इत्यत्र विशेषणार्थोऽस्त्विति वाच्यम्, लोहितडाज्भ्य एव क्यष्विधानेन फलाभावात् । “वा क्यषः” इत्यत्रापि “वा यषः” इत्येवास्तु ॥ ५ तद्भाष्येति । "लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम्” “भृशादिष्वितराणि” इति वार्तिकभाष्येत्यर्थः । ६ कष्टाय क्रमणे इति । अत्र सूत्रे मण्डूकप्लुत्या क्यङ्ग्रहणमनुवर्तते तदाह-क्यङ् स्यादिति । नच “लोहितादिडाच्” इति सूत्रे क्यष्ग्रहणमकृत्वा “लोहितादिडाज्भ्यो ञिश्च” इति पठनीयम्, क्यङस्तत्राप्यनुवृत्तिः कार्या प्रकृतसूत्रे च मण्डूकप्लुतिर्न स्वी- कार्या, “वा क्यषः” इति सूत्रं च न कार्ये ञित्त्वादेवोभयपदसिद्धेरिति वाच्यम्, लोहिनीशब्दात् क्यङि “क्यङ्मानिनोश्च” इति पुंवद्भावापत्तेः । कर्तृगामिक्रियाफलविवक्षायां परस्मैपदाभावापत्तेश्च ॥

ि स्युः । सुखं वेदयते सुखा- यते । कर्तृग्रहणं किम् ? परस्य सुखं वेदयते ॥ नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् । ३ । १ । १९ ॥ करणे इत्यनुवृत्तेः क्रियाविशेषे पूजायां परिचर्यायामाश्चर्ये च ॥ नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः । वरिवस्यति गुरून् । शुश्रूषत इत्यर्थः । चित्रीयते । विस्मयत इत्यर्थः । विस्मापयत इत्यन्ये ॥ पुच्छभाण्डचीवराणिङ् । ३ । १ । २० ॥ पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च * ॥ विविधं विरुद्धं वोत्क्षेपणं व्यसनम् । उत्पुच्छयते । विपुच्छयते । परि- पुच्छयते ॥ भाण्डात्स‌माचयने * ॥ संभाण्डयते । भाण्डानि समाचिनोति । राशी- करोतीत्यर्थः । समवभाण्डत ॥ चीवरादर्जने परिधाने च * ॥ सञ्चीवरयते भिक्षुः । चीव- राण्यर्जयति परिधत्ते वेत्यर्थः ॥ मुण्डमिश्रश्लक्ष

णिच् । ३।१।२१ ॥ कृञर्थे । मुण्डं करोति मुण्डयति ॥ व्रताद्भोजनतन्निवृत्त्योः * ॥ पयः शूद्रान्नं वा व्रतयति ॥ वस्त्रात्समाच्छादने * ॥ १ संवस्त्रयति ॥ हल्यादिभ्यो ग्रहणे * ॥ हलिकल्योरदन्तत्वं च* ॥ निपात्यते । हलिं कलिं वा गृह्णाति । हलयति । कलयति । महद्गलं हलिः । २ परत्वाद्वृद्धौ सत्यामपीष्ठवद्भावेन अगेव लुप्यते । अतः सन्वद्भावदीर्घौ न । अजहलत् । अचकलत् ॥ कृतं गृह्णाति कृतयति ॥ तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे ॥ मुण्डादयः ‘सत्यापपाशेत्यत्रैव पठितुं युक्ताः ॥ ‘प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे’ इत्येव सिद्धे केषांचिद्ग्रहणं ३ सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् ।

तत्र यथा वृढशब्दद्वित्वं तथोढिशब्दस्य न" इति ध्वनयितुमेतदुपादानम् । उपसर्गसमानाकारस्य परिशब्दस्य पृथक्कृतिरत्र द्रष्टव्या ॥ ५ असिद्धत्वादिति । द्वित्वे तदसिद्धत्वेन हकारघटितबुद्ध्या द्वित्वेऽभ्यासे शिष्टस्य हकारस्य चुत्वसिद्धिः ॥ ६ औडिढदिति । ननु ढिशब्दद्वित्वेऽपि अभ्यासावयवस्य चुत्वे कर्तव्ये ढत्वस्यासिद्धत्वाद् "औजिढत्" इति स्यादिति चेन्न, द्वित्वे कृते तदाश्रयस्य कार्यान्तरे कर्तव्येऽप्य- सिद्धत्वनिषेधान्नाभ्यासे चुत्वादीत्याशयात् । ७ अन्यथासिद्धिपरत्वादिति । वृत्तिकृता "प्रकृत्यै- काच्" इति सूत्रस्य प्रेयान् प्रेष्ठ इत्याद्युदाहरणमदायि, तत्र चान्तरेणापि प्रकृतिभावं प्रस्थाद्यादेशविधायक- शास्त्रस्य "असिद्धवदत्र-" इत्यनेनासिद्धत्वात्, प्रस्थादावकारोच्चारणाच्च लोपाभावः साधितो भाष्ये, स्रग्विन्- स्रजिष्ठ इत्यादावपि लोपापवाद

! Look at the characters: "इ", "ष्ठ", "नो" -> "इष्ठनोऽभावे"! Yes, "केवलाद्गुणवचनत्वेनिष्ठनोऽभावे" or "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". It is "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो विधाने मतुपो लुगुत्तरं “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ" Wait, is that "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो"? Yes: ब्रह्मवत्-शब्दाद् एव इष्ठनो विधाने.

Line 21 (Footnote 1 cont. & Footnote 2): “नस्तद्धिते” इत्यस्यैव प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति दिक् ॥ २ नेत्येके इति । इदमत्राकूतम् टिलोपेनासो लोपे Wait, "टिलोपेनासो लोपे"? "टिलोपेनाऽसो लोपे" or "टिलोपेनासो लोपे"? In print: "टिलोपेनासो लोपे" (अस्-लोपे! अस-भागस्य लोपे).

Line 22 (Footnote 2 cont. & Footnote 3 & Footnote 4): सम्प्रसारणाप्राप्तेऽङ्गवृत्तपरिभाषोपन्यासो वृथा तस्या असत्त्वाच्चेति ॥ ३

तिङन्ते कण्ड्वादिप्रकरणम् । ( ३८९ ) वर्षयति । प्रियं प्रापयति । स्थिरं स्थापयति । स्फिरं स्फारयति । उरुं वरयति । वारयति ॥ बहुलं बंहयति । गुरुं गरयति । तृप्रं त्रापयति । दीर्घं द्राघयति । वृन्दारकं वृन्दयति ॥ इति नामधातुप्रकरणम् । अथ कण्ड्वादिप्रकरणम् । कण्ड्वादिभ्यो यक् ।३।१।२७ ॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात् स्वार्थे ॥ धातुभ्यः किम् । प्रातिपदिकेभ्यो मा भूत् । द्विधा हि कण्ड्वादयः । धातवः प्रातिपदिकानि च ॥ कण्डूञ् गात्रविघर्षणे ॥ कण्डूयति । कण्डूयते ॥ १ ॥ मन्तु अपराधे ॥ रोष इत्येके । मन्तूयति ॥ चन्द्रस्तु ञितमाह । मन्तूयते ॥ २ ॥ वल्गु पूजामाधुर्ययोः ॥ वल्गूयति ॥ ३ ॥ असू उपतापे ॥ असू असूञ् इत्येके ॥ अस्यति । असूयति । असूयते ॥ ५ ॥ लेट् लोट् धौर्त्ये पूर्वभावे स्वप्ने च ॥ दीप्तावित्येके । लेटयति । लेटिता । लोटयति । लोटिता ॥७॥ लेला दीप्तौ ॥ ८ ॥ इरस् इरज् इरञ् ईर्ष्यायाम् ॥ इरस्यति । इरज्यति । 'हलि चेति दीर्घः । ईर्यति । ईर्यते ॥ ११ ॥ उषस् प्रभातीभावे ॥ १२ ॥ वेद् धौर्त्ये स्वप्ने च ॥ १३ ॥ मेधा आशुग्रहणे ॥ मेधायति ॥ १४ ॥ कुषुभ क्षेपे ॥ कुषुभ्यति ॥ १५ ॥ मगध परिवेष्टने ॥ नीचदास्य इत्यन्ये ॥ १६ ॥ तन्तम् पम्पस् दुःखे ॥ १८ ॥ सुख दुःख तत्क्रियायाम् ॥ सुखयति । दुःखयति । सुखं दुःखं चानुभवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ सपर पूजायाम् ॥ २१ ॥ अरर आराकर्मणि ॥ २२ ॥ भिषज् चिकित्सायाम् ॥ २३ ॥ भिषण्ज् उपसेवायाम् ॥ २४ ॥ इषुध शरधारणे ॥ २५ ॥ चरण वरण गतौ ॥ २७ ॥ चुरण चौर्ये ॥ २८ ॥ तुरण त्वरायाम् ॥ २९ ॥ भुरण धारणपो- षणयोः ॥ ३० ॥ गद्गद वाक्स्खलने ॥ ३१ ॥ एला केला खेला विलासे ॥ इले- त्यन्ये ॥ लेखा स्खलने च ॥ अदन्तोऽयमित्यन्ये । लेखयति ॥ ३६ ॥ लिट अल्पकृ- त्सनयोः । लिटयति ॥ ३७ ॥ लाढ जीवने ॥ ३८ ॥ हृणीङ् रोषणे लज्जायां च ॥ ३९ ॥ महीङ् पूजायाम् ॥ महीयते । पूजां लभत इत्यर्थः ॥ ४० ॥ रेखा श्लाघासादनयोः ॥ ४१ ॥ द्रुवस् परितापपरिचरणयोः ॥ ४२ ॥ तिरस् अन्तर्धौ ॥ ४३ ॥ अगद् नीरोगत्वे ॥ ४४ ॥ उरस् बलार्थः । उरस्यति । बलवान् भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तरण गतौ ॥ १ द्विधा इति । यकः कित्त्वं धातुत्वे नियामकम्, तद्धि गुणनिषेधाय क्रियते, धातुत्वाभावे गुणा- प्रवृत्त्या तद्वैय्यर्थ्यं स्पष्टमेव । “कण्डूञ्” इति दीर्घान्तपाठश्च प्रातिपदिकत्वसद्भावे मानम्, सति हि धातु- त्वमात्रे “अकृत्सार्व-” इति दीर्घेणैव कार्यनिष्पत्त्या दीर्घान्तपाठो विफल एव स्यादिति भावः ॥ तथा- चाहुर्भाष्यकाराः-“धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घे मन्ये धातुर्विभाषि तः” इति ॥ २ “अरर” इति । आरा=प्रतोदः, तत्करणकं कर्म आराकर्म तस्मिन् ॥

( ३९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ॥ ४६ ॥ पयस् प्रस्रुतौ ॥ ४७ ॥ संभूयस् प्रभूतभावे ॥ ४८ ॥ अम्बर सम्बर संव- रणे ॥ ९० ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कण्ड्वादिप्रकरणम् । अथ प्रत्ययमालाप्रकरणम् । कण्डूयतेः सन् ॥ 'सन्यङोरिति प्रथमस्यैकाचो द्वित्वे प्राप्ते-॥ कण्ड्वादेस्तृतीयस्येति वाच्यम् * ॥ कण्डूयियिषति ॥ क्यजन्तात्सन् ॥ यथेष्टं नामधातुषु * ॥ आद्यानां त्रयाणा- मन्यतमस्य द्वित्वमित्यर्थः । अजादेस्त्वाद्येतरस्य पुपुत्रीयिषति । पुत्रीत्रीयिषति । पुत्रीयियि- षति । अशिश्रीयिषति । अशीयियिषति । नदराणां संयुक्तानामचः परस्यैव द्वित्वनिषेधः । इन्द्रीयतेः सन् । द्वीशब्दयिशब्दयोरन्यतरस्य द्वित्वम् । इन्दिद्रीयिषति । इन्द्रीयियिषति । [L11

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । ( ३९१ )

ब्भे ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१।३।१५ ॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति ॥ प्रतिषेधे हसा- दीनामुपसंख्यानम् * ॥ हसादयो हसप्रकाराः शब्दक्रियाः । व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । हरतेरप्रतिषेधः * ॥ संप्रहरन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ।१।३।१६ ॥ परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् * ॥ इतरेतरस्यान्योन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ।१।३।१७ ॥ निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ।१।३।१८ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थ- मिदम् ॥ परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः ।१।३।१९ ॥ विजयते । पराजयते ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे ।१।३।२० ॥ आङ्पूर्वाद्ददातेर्मुखविकसनादन्य- त्रार्थे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ अनास्येति किम् ? मुखं व्याददाति ॥ आस्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिकां व्याददाति । 'पादस्फोटो विपादिका' । नदी कूलं व्याददाति ॥ पराङ्गकर्मकान्न निषेधः * ॥ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च ।१।३।२१ ॥ चादाङः । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आक्रीडते । अनोः कर्मप्रवचनीयान्न । उपसर्गेण समा साहचर्यात् । माणवकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः । 'तृतीयार्थे' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ संमोऽकूजने * ॥ संक्रीडते । कूजने तु संक्रीडति चक्रम् ॥ आगमेः क्षमायाम् * ॥ ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्ठा इत्यर्थः॥ शिक्षेर्जिज्ञासायाम् * ॥ धनुषि शिक्षते । धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः॥ आशिषि नाथः * ॥ आशिष्येवेति नियमार्थं वार्तिकमित्युक्तम् ।

१ नेर्विश इति । ननु "न्यविशत" इत्यादौ "पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते" इति न्यायेन साधनद्यो- तके लकारे तस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् "तिप्तस्झि-" इति सूत्रेण सामान्यत आदेशे उपसर्गयोगे- ऽपि कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद् विकरणे विकरणान्ताङ्गस्याटि कृते तस्य समुदायभक्ततया धातोर्नेः परत्वा- सम्भवादात्मनेपदं न स्याद् 'उदः स्थात्' इत्यत्र पूर्वसवर्णवदिति चेन्न, "उपसर्गनियमे अङ्ग्व्यवाये उपसंख्या- नम्" इति वार्तिकोक्त्या दोषाभावात्, "नेः" इत्यस्य षष्ठीत्वेन शङ्कानवकाशाच्च । षष्ठीपक्षे च "नेरर्थ- सम्बन्धिनस्तद्द्योत्यार्थकस्य विशेः" इत्यर्थः । एवं "परिव्यवेभ्यः-" इत्यादावपि षष्ठ्यर्थेऽवसेया पञ्चमी । "उदः स्था-" इत्यत्र 'उदः' इति तु पञ्चम्येव व्याख्यानादिति नैव दोषः॥ द्योतकन्यादीनां ग्रहणेन न्यादी- नामुपसर्गाणामेव ग्रहणम्, तेन 'मधूनि विशन्ति भ्रमराः' इत्यादौ न ॥ २ विपराभ्यामिति । विशब्देन साहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणम्, तेन "परा जयति सेना" इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थकेन पराशब्देन योगे न । "पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्परसाहचर्यादुपसर्गग्रहणं व्याख्येयम्" इति कैयटः ॥ ३ आङो द इति । अकर्त्रभिप्रायेऽप्यात्मनेपदार्थमिदम् ॥ आस्यग्रहणमिति । विहर- णशब्दस्य क्रीडापादविहरणाद्यर्थत्वाभावबोधनपूर्वकं विकासार्थमात्रे तात्पर्यग्राहकमास्यग्रहणमिति भावः ॥ ४ विद्यामादत्ते इति । गृह्णातीत्यर्थः ॥ ५ मुखं व्याददातीति । विस्तारयतीत्यर्थः ॥ ६ अत्र भाष्ये "स्वाङ्गकर्मकाच्च" इत्युक्तम्, तस्य "स्वाङ्गकर्मकादेव प्रतिषेधः" इत्यर्थः, तदभिप्रेत्याह-पराङ्ग- कर्मकान्न निषेध इति ॥ ७ समोऽकूजने इति । कूजनमव्यक्तशब्दः ॥ ८ ण्यन्तस्येति । भाष्ये "माणवक आगमयस्व तावत्" इति ण्यन्तस्यैवोदाहृतत्वादिति भावः । क्षमा प्रतीक्षा । मा त्वरिष्ठा इति । सहस्व कञ्चित्कालमित्यर्थः ॥ ९ शिक्षेरिति । सन्नन्तस्य शकेर्ग्रहणम्, नतु 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्य, अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धेः ॥ १० इदं वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित्प्रक्षिप्तम् ॥ ११ निमार्थमिति । नचैता- दृशनियमस्वीकारेऽस्यानुदात्तेत्त्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, युजर्थे तत्सत्त्वात् । "अनुदात्तेतश्च हलादेः"नाथन इति ॥

( ३९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- सर्पिषो नाथते । स्यादित्याशास्ते इत्यर्थः । कथं तर्हि 'नाथसे किमु पतिं न भूभृतामिति ? नाथसे इति पाठ्यम् ॥ हरतेर्गतौ ताच्छील्ये * ॥ गतं प्रकारः । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते । मातृकं गावः ॥ पितुर्मातुश्च गतं प्रकारं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः ॥ ताच्छील्ये किम् । मातुर- नूहरति ॥ किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् * ॥ हर्षादयो विषयाः । तत्र हर्षो विक्षेपस्य कारणम् । इतरे फले ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने । ६।१।१४२ ॥ अपात्किरतेः सुट् स्यात् । सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः* ॥ अपस्करते वृषो हृष्टः । कुक्कुटो भक्षार्थी । श्वा आश्रयार्थी च ॥ हर्षादिष्विति किम् । अपकिरति कुसुमम् । इह तड्सुटौ न । हर्षादिमात्रविवक्षायां यद्यपि तङ् प्राप्तस्तथापि सुडभावानेष्यत इत्याहु

करणे ॥ १।३।२५ ॥ १आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते ॥ मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपति- ष्ठति यौवनेन ॥ २उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् * ॥ ३आदित्यमु- पतिष्ठते । कथं तर्हि '४स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ? ५देवतात्वारोपात् । ६नृपस्य देवतांशत्वाद्वा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । रथिकानुपतिष्ठते । मित्रीकरोती- त्यर्थः । पन्थाः स्रुघ्नमुपतिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ७वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् * ॥ भिक्षुकः प्रभुमुपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । लिप्सया उपगच्छतीत्यर्थः ॥ ८अकर्मकाच्च ॥ १।३।२६ ॥ उपा- त्तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ भोजनकाले उपतिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थः ॥ उद्विभ्यां तपः ॥ १।३।२७ ॥ अकर्मकाद

त्यध्याहारो वा । ल्यब्लोपे पञ्चमीति तु ल्यबन्तं विनैव तदर्थावगतिर्यत्र तद्विषयकम् । भेत्तुमित्यादि तुमुन्नन्ताध्याहारो वा । समीपमेत्येति वा ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । २।४।४४ ॥ हनो वधादेशो वा लुङि आत्मनेपदेषु परेषु ॥ अवधिष्ट । अवधिषाताम् ॥ हनः सिच् । १।२।१४ ॥ कित्स्यात् ॥ अनुनासिकलोपः । आहत । आहसाताम् । आहसत ॥ यमो गन्धने । १।२।१६ ॥ सिच् कित्स्यात् ॥ गन्धनं सूचनं परदोषाविष्करणम् । उदा- यते ॥ गन्धने किम् ? उदायंस्त पादम् । आकृष्टवानित्यर्थः ॥ समो गम्यृच्छिभ्याम् । १।३।२९ ॥ अकर्मकाभ्यामित्येव ॥ संगच्छते ॥ वा गमः । १।२।१३ ॥ गमः परौ झलादी लिङ्‌सिचौ वा कितौ स्तः ॥ संगसीष्ट । संगंसीष्ट । समगत । समगंस्त । समृच्छि- ष्यते । अकर्मकाभ्यां किम् ? ग्रामं संगच्छति ॥ विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम् * ॥ वेत्तेरेवं ग्रहणम् । संवित्ते । संविदाते ॥ वेत्तेर्विभाषा । ७।१।७ ॥ वेत्तेः परस्य झादेशस्या- तो रुडागमो वा स्यात् ॥ संविद्रते । संविदते । संविद्रताम् । संविदताम् । समविद्रत । समविदत । संपृच्छते । संस्वरते ॥ ऋतिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् * ॥ ऋतीति द्वयोर्ग्र- हणम् । अङ्विधौ त्वियर्तेरेवेत्युक्तम् । मा समृत् । मा समृषाताम् । मा समृषतेति । समार्त । समार्षाताम् । समार्षतेति च भ्वादेः । इयर्तेस्तु मा समरत । मा समरेताम् । मा समरन्त । समारत । समारेताम् । समारन्तेति च । संशृणुते । संपश्यते । अकर्मकादित्येव । अत एव ‘रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे’ इति मुरारिप्रयोगः प्रामादिक इत्याहुः । अध्याहारो वा ‘इति कथयद्‍भ्यः’ इति ॥ अथास्मिन्नकर्मकाधिकारे हनिगम्यादीनां कथमकर्मकतेति चेत् शृणु- धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥ १ ॥ १ ननु “प्राप्य” इत्यध्याहारे “ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च” इति पञ्चमीप्रसङ्गस्तत्राह- ल्यब्लोप इति । ल्यबन्तं विनैवेति । “ल्यबर्थो दृश्यते यत्र ल्यबन्तं नैव दृश्यते । तदेव हि ल्यब्लोपित्वं ज्ञातव्यं च सदा बुधैः ॥” इति शिष्टोक्तेरिति भावः । “उच्चारितः शब्दः प्रत्यायको नानुच्चारितः” इति भाष्योक्तेः कथन्तदर्थावगतिरिति तु न शङ्क्यम्, वाक्ये वाक्यैकदेशप्रयोगन्यायेन अत्र शब्दाध्याहारात् ॥ २ ननु शब्दाध्याहारेऽपि लोपोऽप्रयोगोऽस्त्येवेतीदम- युक्तमिति मन्यमान आह-भेत्तुमित्यादिति । तुमुन्नन्तघटितवाक्यैकदेशोऽयमित्यर्थः ॥ ३ अकर्म- कत्वेन समाधाय साङ्गकर्मत्वेन समाधातुमाह-समीपमिति । विषमविलोचनस्य समीपमेत्य आगत्य स्ववक्ष आजघ्ने इत्यन्वय इति भावः ॥ ४ “अकर्मकाच्च” इत्यनुवर्तमानं द्विवचनान्तानुरोधेन द्विवचनान्तत्वेन विपरिणम्यते इत्याशयेनाह-अकर्मकाभ्यामित्येवेति ॥ ५ संगच्छते इति । सङ्गतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ वेत्तेरेवेति । “संवित्ते” इति भाष्यीयोदाहरणदर्शनमूलकाद् “वेत्तेर्विभाषा” इति झादेशानुवादेन रुडागमविधानदर्शनमूलकाच्च व्याख्यानादिति भावः ॥ ७ द्वयोरिति । साहचर्यानाश्रयणमूलकाद् व्याख्यानादिति भावः । तदाश्रयणे तु श्रुदृशसाहचर्याल्लुग्विकरणस्यैव भवेद् ग्रहणमिति बोध्यम् ॥ ८ धातो- रिति । सकर्मकधातोरपि क्रिया अकर्मिका भवति, कुत इत्याकाङ्क्षायां चतुर्भिर्हेतुभिरकर्मकत्वं साधयति- धातोरिति । अर्थान्तरे अन्योर्थोऽर्थान्तरम्, तत्र वृत्तेः वर्तनात् । यदा प्रकृतमर्थं विहाय नानार्थत्वाद्- न्यस्मिन्नर्थे धातुर्वर्तते तदा स धातुरकर्मक इति भावः ॥ पुनः कर्मणो धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः किमित्या- काङ्क्षा यत्र धात्वर्थेनैव पूर्येत तत्र नैराकाङ्क्ष्येण कर्मणोऽनुपस्थितौ धातुरकर्मक इति भावः ॥ कर्मणो यत्र-

- yes, there is a mark or१`! Let's find all the footnote numbers in the text: Footnotes at the bottom: १ निवृत्तमिति । (Line 23) २ निसमुपविभ्यो ह्व इति । (Line 24) ३ चाणूरमाह्वयते इति । (Line 26) ४ आह्वयतीति । (Line 26) ५ गन्धनं हिंसेति । (Line 27) ६ एधो दकस्येति । (Line 30) ७ एषु किं कटं करोतीति । (Line 31) ८ वेरिति । (Line 34)

Now let's find where 4, 5, 6, 7, 8 are in the main text!

• Footnote 4: पुत्रमाह्वयति (Line 6). Look above ह्वयति: there is a superscript ४!
• Footnote 5: गन्धनं हिंसा (Line 7). Look above गन्धनं: there is a superscript ५!
• Footnote 6: एधो दकस्योपकुरुते (Line 9-10). Look at एधो दक- (end of Line 9): there is a superscript ६!
• Footnote 7: `एषु किम् ? कट

विकरोति कामः ॥ अकर्मकाच्च ।१।३।३५॥ वेः कृञः इत्येव । छात्रा विकुर्वते । विकारं लभन्ते इत्यर्थः ॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ।१।३। ३६ ॥ अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिप्तीत्यर्थः । माणवकमुपनयते । विधिना आत्म- समीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्त्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्त इत्यर्थः ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ।१।३।३७॥ नियः कर्तृस्थे कर्मणि यदात्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयवभिन्ने एव स्यात् ॥ सूत्रे शरीरशब्देन तदवयवो लक्ष्यते । क्रोधं विनयते । अपगमयति । तत्फलस्य चित्तप्रसादस्य कर्तृगतत्वात्स्वरितञित इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गण्डं विनयति । कथं तर्हि 'विगणय्य नयन्ति पौरुषमिति ? कर्तृगामित्वाविवक्षायां भविष्यति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ।१।३।३८॥ वृत्तिरप्रति- बन्धः । ऋचि क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः ॥ सर्ग उत्साहः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहते इत्यर्थः ॥ क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ उपपराभ्याम् । १।३।३९॥ वृत्त्यादिष्वित्येवात्रेव क्रमेर्न तूपसर्गान्तरपूर्वात् ॥ उपक्रमते । पराक्रमते । नेह- संक्रामति ॥ आङ उद्गमने ।१।३।४०॥ आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः ॥ ज्योति- रुद्गमन इति वाच्यम् * ॥ नेह-आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे । १।३।४१॥ साधु विक्रमते वाजी ॥ पादविहरणे किम् ? विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवति । स्फुटतीत्यर्थः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१।३।४२॥ समर्थौ तुल्यार्थौ । शकन्ध्वादि-

१ विकरोतीति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ २ सम्माननेति । नयतेर्ण्यन्तत्वात् परगा- मिक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदार्थं वचनम् ॥ ३ प्रयोगोपाधय इति । शब्दानां यथायोगं समभिव्याहृतत्वेनोच्चारणं प्रयोगः । उप समीपवर्तिनि आदधाति संक्रामयति स्वीयं धर्ममित्युपाधिः । एवञ्च प्रयोगनियामक इत्यर्थः ॥ तत्र सम्माननं पूजनम् । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । आचार्यकरण- माचार्यक्रिया । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । भृतिर्वेतनम् । व्ययो धर्मादिषु विनियोगः ॥ ४ कर्तृस्थे चाशरीर इति । शीर्यते इति शरीरम् । प्रतिक्षणं क्षीयमाणं देहं शरीरम् ॥ शरीरशब्देनेति । शरीरतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्वेन शरीरस्य तत्स्थत्वासम्भवः अवयवानान्तु सम्बन्धविशेषेण तत्स्थत्वसम्भव इति भावः ॥ ५ गण्डमिति । "गण्डः पृष्ठगुडे कुब्जे" इति विश्वः ॥ ६ उत्साह इति । उत्साह- श्चित्तवृत्तिविशेषः, तद्विषयकविलक्षणज्ञानजन्यसुखविशेषो वा ॥ ७ उद्गमन इति । ऊर्ध्वदेशसंयोगानु- कूलव्यापारः । कथं तर्हि "नभः समाक्रामति चन्द्रमाः क्रमात्" इति । उच्यते । व्याप्तिविशिष्टे क्रमिर्वर्तते । नोद्गमने ॥ ८ वेः पादेति । पादविहरणं पादविक्षेपः॥ धातूनामनेकार्थत्वं बोधयितुं सूत्रे पादविहरणं इत्युक्तम् ॥ ९ प्रोपाभ्यामिति । समस्तुल्योऽर्थो ययोरिति विग्रहे शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् ॥

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । (३९७) त्वात्पररूपम् । प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थता । प्रक्रमते । उपक्रमते ॥ समर्थाभ्यां किम् ? प्रक्रामति गच्छतीत्यर्थः । उपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥१।३।४३ ॥ क्रामति । क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् ॥ वृत्त्यादौ तु नित्यमेव ॥ अपह्नवे ज्ञः ॥१।३।४४ ॥ शतमप- जानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ॥१।३।४५ ॥ सर्पिषो जानीते । सर्पिषा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥१।३।४६ ॥ शतं संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । ‘अनाध्याने’ इति योगो विभज्यते । तत्सामर्थ्याद् ‘अकर्मकाच्च’ इति प्राप्तिरपि वार्यते । मातरं मातुर्वा संजानाति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ॥ भासनोपसंभाषाज्ञानयत्न

किम् ? संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् । १।३।५३ ॥ धर्ममुच्चरते । उल्लङ्घ्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकात्किम् । बाष्पमुच्चरति । उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीया- युक्तात् । १।३।५४ ॥ रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे । १।३।५५ ॥ संपूर्वा- द्दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात् तृतीया चेच्चतुर्थ्यर्थे । दास्या¹ संयच्छते । पूर्वसूत्रे ‘ सम् ’² इति षष्ठी । तेन सूत्रद्वयमिदं व्यवहितेऽपि प्रवर्तते । रथेन समुदाचरते । दास्या संप्रयच्छते ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । १।३।५६ ॥ स्वकरणं स्वीकारः । भार्यामुपयच्छते ॥ विभाषो- पयमने । १।२।१६ ॥ यमः सिच् किद्वा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । बन्धनाङ्गे उपयमे तु पूर्वविप्रतिषेधान्नित्यं कित्त्वम् ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः । १।३।५७ ॥ सन्नन्तानामेषां प्राग्वत् ॥ धर्मं जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते ॥ नानोर्ज्ञः । १।३।५८ ॥ पुत्रमनुजिज्ञासति । पूर्वसूत्रस्यैवायं निषेधः । अनन्तर- स्येति न्यायात् । तेनेह न–सर्पिषोऽनुजिज्ञासते । सर्पिषा प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । ‘ पूर्ववत्सनः ’ इति तङ् । ‘अकर्मकाच्चेति केवलाद्विधानात् ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः । १।३।५९ ॥ आभ्यां सन्नन्ताच्छ्रुव उक्तं न स्यात् । प्रतिशुश्रूषति । आशुश्रूषति ॥ कर्मप्रवचनीयात्³स्यादेव– देवदत्तं प्रतिशुश्रूषते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च । १।३।६१ ॥ व्याख्यातम् ॥ पूर्ववत्सनः । १।३।६२ ॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादात्मने- पदं स्यात् । एदिधिषते । शिशयिषते । निविविक्षते ॥ पूर्ववत्किम् । बुभूषति ॥ शदेरित्यादि- सूत्रद्वये सनो नेत्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेनेह न–शिशत्सति⁴ । मुमूर्षति ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य । १।३।६३ ॥ एधांचक्रे ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । १।३।६४ ॥ प्रयुङ्क्ते । उपयुङ्क्ते ॥ स्व⁵राद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् * ॥ उद्युङ्क्ते । नियुङ्क्ते ॥ अयज्ञपात्रेषु किम् । द्वन्द्वं⁶ न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ समः क्ष्णुवः । १।३।६५ ॥ संक्ष्णुते शस्त्रम् ॥ भुजोऽनवने । १।३।६६ ॥ ओदनं भुङ्क्ते । अभ्यवहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् । वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते । इहोप⁷भोगो भुजेरर्थः । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ॥ णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने । १।३।६७ ॥

१ दास्या संयच्छते इति । कामुकः संस्तस्यै ददातीत्यर्थः । “ अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वक्तव्या ” इति तृतीया ॥ २ “ समः ” इति पञ्चमीनिर्देशाद् व्यवहिते न स्यादिति शङ्कामपाकरोति-पूर्वसूत्र इति । सूत्रद्वयमिति ॥ सर्वस्यास्य प्रकरणस्योपलक्षणमिति ‘शदेः शितः’ इति भाष्ये ध्वनितमिति बोध्यम् ॥ ३ प्रत्यासत्त्या श्रुधात्वर्थविशेषकावेव प्रत्याङौ गृह्येते तौ चोपसर्गाविवे- त्याशयेनाह-कर्मप्रवचनीयात्स्यादेवेति । ते हि सम्बन्धपरिच्छेदका, न क्रियाविशेषका इति स्पष्टमेव ॥ ४ ननु शिशत्सतीत्यादौ शिदादिविषयशदिम्रियत्योरात्मनेपदविधानाच्छिद्विषयसन्नन्तादपि प्राप्नोतीत्यत आह-वाक्यभेदेनेति ॥ ५ स्वराद्यन्तेति । स्वरोऽच् आदिरन्तो वा यस्य, स चासावुपसर्गस्तस्मात् । स्वराद्युपसर्गात् स्वरान्तोपसर्गाच्चेत्यर्थः । सम् निस् निर् दुस् दुर् एतद्भिन्नाः सर्वेऽप्युपसर्गाः संगृहीताः ॥ ६ द्वन्द्वं न्यञ्चीति । न्यञ्चि न्यूब्जीकृतानि, पात्राणि द्वन्द्वं प्रयुनक्तीत्यर्थः ॥ ७ उपभोग इति । विषयसम्बन्धजन्यसुखविशेष उपभोगः ॥