वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

...? Look at the character: Left side: a vertical stroke, then a loop, then a hook... wait! Could it be ता म भ्यु प ग म ते न? Wait, could it be: पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम्य तेन? Wait, where is ्य? Look at म्यinद्रष्टव्यम्(L20):व्य. Look at म्यinरम्यम्(L4):म्य. Look at गमेन: in भ्युपगमेन: Wait! Why does the letter look like ह? Could it be भ्युपगमेनwhere the typesetter setहinstead of... wait, no, look at the letter: Top: horizontal bar (shirorekha). From shirorekha, a small vertical going down, then curves right, then curves down and left... THAT IS A 'ह'! And it has an 'े' (slanting stroke to the left above shirorekha). So that letter ISहे! Wait, why हे? पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगमहेन? Wait, could it be पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम इहेन`? No. Could it be a printer

child/calf). In the image: शिशुर्वत्सः! The character is त्सः, not त्लः. त् + स = त्स. शिशुर्वत्सः ॥

*   L14:
    `द्वेग्रहणमित्त्वनिवृत्त्यर्थम् ॥ कुभ्रेश्च ॥ बभ्रुर्मुन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ । चादन्य-`
    Wait: `बभ्रुर्मन्वन्तरे` or `बभ्रुर्मुन्वन्तरे`?
    Look at `बभ्रुर्मन्वन्तरे`:
    `ब`, `भ्रु`, `र्म`, then `न्व` (न्+व) or `न्त्व`? `बभ्रुर्मन्वन्तरे`!
    Wait, under `म` is there an u-kar?
    Look at `र्म`: it's `र्म` with repha, no u-kar. `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ ।`
    Wait, Amara: `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रुः क्लीबे तु पिङ्गले` or `बभ्रू नकुलपिङ्गलौ`?
    In Medini: `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रूर्नकुलपिङ्गलौ` / `बभ्रू नकुलपिङ्गलौ`.

' (ya)? No, wait, could it be "कामसम्भ्रमयोः"? Let's trace: क (ka) + ा (aa) + म (ma) Then: look at the top: is there a hook? It looks like: काम - then a letter: looks like 'स' with anusvara: सं? Wait, where does 'काम्य' come from? Look at the glyph between 'म' and 'स': Wait, the word is "कामसम्भ्रमयोः"! Wait, look at the image: मिहिरः सूर्यः । मुहिरः Then: क - ा - म - सम् - भ्र - म (is there a म?) - योः. Wait! Let's zoom in on that word: "मुहिरः" Next word: क - ा - म - look at the ligature: It has an anusvara above? Wait, it is: "कामसम्भ्रमयोः"! Wait, why did I think 'काम्य'? Ah, look at the letter after काम: It is 'स' with anusvara: 'सं'. But between 'म' and 'सं' there is NO extra letter! Wait, look: क ा म स (with circle/dot? No, it has a vertical line?) Wait, look at: "कामसम्भ्रयोः" or "कामसम्भ्रमयोः"? Let's count characters: क (1) ा (mat

अजिरमङ्गणम् । शशेरुपधाया इत्वम् । शिशिरं स्यादृतोर्भेदे तुषारे शीतलेऽन्यवत् । श्रथ मोचने उपधाया इत्वं रेफलोपः । प्रत्ययरेफस्य लत्वम् । शिथिलम् । स्थास्फाय्योष्टिल्लोपः । स्थिरं निश्चलम् । स्फिरं प्रभूतम् । तिष्ठतेर्बुक् ह्रस्वत्वं च । स्थविरः । खदिरः । बाहुलकात् शीडो बुक् ह्रस्वत्वं च । शिविरम् ॥ सलिकल्यनिमहिभंडिभाण्डिशण्डिपिण्ड- तुण्डिकुकिभूभ्य इलच् ॥ सलति गच्छति निम्नमिति सलिलम् । कलिलम् । अनिलः । महिला । पृषोदरादित्वान्महेलापि । भड इति सौत्रो धातुः । भडिलौ शूरसेवकौ । भण्डिलो दूतः कल्याणं च । शण्डिलो मुनिः । पिण्डिलो गणकः । तुण्डिलो मुखरः । कोकिलः । भविलो भव्यः । बाहुलकात्कुटिलः ॥ कमेः पश्च ॥ कपिलः ॥ गुपादिभ्यः कित् ॥ गुपिलो राजा । तिजिलो निशाकरः । गुहिलं वनम् ॥ मिथिलादयश्च ॥ मध्यन्तेऽत्र रिपवो मिथिला नगरी । पथिलः-पथिकः ॥ पतिकठिकुठिगडिगुडिदंडिशिभ्य एरक् ॥ पतेरः पक्षी गन्ता च । कठेरः कृच्छ्रजीवी । कुठेरः पर्णाशः । बाहुलकान्नुम् । गडेरो मेषः । गुडेरो गुडकः । दशेरो हिंस्रः ॥ कुम्बेर्नलोपश्च ॥ कुबेरः ॥ शदेस्त च ॥ शतेरः शत्रुः ॥ मूलेरादयः ॥ एरगन्ता निपात्यन्ते ॥ मूलेरो जटा । गुधेरो गोप्ता । गुहेरो लोहघातकः । मुहेरो मूर्खः ॥ कबेरोतच् पश्च ॥ कपोतः पक्षी ॥ भातेर्डवतुः ॥ भातीति भवान् ॥ कठिचकिभ्यामोरन् ॥ कठोरः । चकोरः ॥ किशोरादयश्च ॥ किम्पूर्वस्य शृणातेष्टिलोपः किमोऽन्त्यलोपश्च ॥ किशोरोऽश्वशावः । सहोरः साधुः ॥ कपिगडिगण्डिकटिपटिभ्य ओलच् ॥ कपीति निर्देशान्नलोपः ॥ कपोलः । गडोलगण्डोलौ गुडकपर्यायौ । कटोलः कटुः । पटोलः ॥ मीनातेरूरन् ॥ मयूरः ॥ स्यन्देः संप्रसारणं च ॥ सिन्दूरम् ॥ सितनिगमिमसिसच्यविधाञ्क्रूशिभ्यस्तुन् ॥ सिनोतीति सेतुः । तितुत्रेति नेट् । तन्तुः । गन्तुः । मस्तु दधिमण्डम् । सच्यत इति सक्तुः । अर्धर्चादिः । 'ज्वरत्वरेत्यूठ् । तत्र क्षितीत्यनु- वर्तत इति मते तु बाहुलकात् । ओतुर्बिडालः । धातुः । क्रोष्टा ॥ पः किच्च ॥ पिबतीति पितुर्वह्नौ दिवाकरे ॥ अर्तेश्च तुः ॥ अर्तेस्तुः स्यात्स च कित् ॥ ऋतुः स्त्रीपुष्पकालयोः ॥ कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ॥ एभ्यस्तुः स्यात् ॥ कन्तुः कन्दर्पचित्तयोः । मन्तुरपराधः । जन्तुः प्राणी । गातुः पुंस्कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे गायनेऽपि च । भातुरादित्यः । यातुरध्वगका- लयोः । रक्षसि क्लीबे । हेतुः कारणम् ॥ चायः किः ॥ केतुर्ग्रहपताकयोः ॥ आमोतेर्ह्र- स्वश्च ॥ अस्तुः शरीरम् ॥ वसेस्तुन् ॥ वस्तु ॥ अगारे णिच्च ॥ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ॥ कृञः कतुः ॥ क्रतुर्यज्ञः ॥ एधिवह्वोश्च तुः ॥ एधतुः पुरुषः । वहतुरनड्डान् ॥ जीवेरातुः ॥ जीवातुरस्त्रियां भक्ते जीविते जीवनौषधे ॥ आतृकन् वृद्धिश्च ॥ जीवेरित्येव ॥ जैवातृकस्त्विन्दुभिषगायुष्मत्सु कृषीवले ॥ कृषिचमितनिधनिर्सर्जिखर्जिभ्य ऊः ॥ कर्षूः पुंसि करीषाग्नौ कर्षूर्नद्यां स्त्रियां मता । चमूः । तनूः । धनूः शस्त्रम् । सर्ज सर्जने । सर्जूर्वणिक् । खर्ज व्यथने । खर्जूः पामा ॥ मृजेर्गुणश्च ॥ मर्जूः शुद्धिकृत् ॥ वहो

लुक् च" -> "ताडेर्णिंलुक् च" (there is an anusvara on णि). "ताडयतीति तडित् ॥ शमेष्ठः ॥ बाहुलकादित्संज्ञा एयादेश इद्" Wait, is it "शमेष्ठः" or "शमेष्ठन्"? In line 18: "शमेष्ठः ॥"

Line 19: "च न ॥ शण्ठः स्यात्पुंसि गोपत्तौ । शण्ठः क्लीवः ॥ कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे" Wait, "गोपत्तौ" or "गोपतौ"? It has double त: "गोपत्तौ" (or "गोपतौ")? Wait, Amara: "शण्ठो गोपतौ" or "गोपत्तौ"? It looks like "गोपत्तौ". Then: "कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे" Wait, why "कमेरण्ठः" -> "कमठः"? Wait, sutra in line 18 is "शमेष्ठः", then line 19 "कमेरण्ठः" or "कमेरठः"? Look at line 19: "क मे र ठः ॥ कमठः ।" Wait, is there an ण? No! "कमेरण्ठः" or "कमेर

. Why would there be a य? Wait, is युष् or युष् य? Wait, what if the root is युष् and यस्? No, the explanation says: युष् सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस्मद् । त्वम् । अहम् ॥ Roots are युष् and अस्! Wait, why does it look like that? Wait, look at यु then ष्... wait, could it be युष्मदसिभ्यां? Wait! Look between यु and सि: Is it ONE compound character or TWO? Wait! यु [space?] NO, यु then ष् with म? Wait, in Devanagari, ष्म is written as ष् + म. Look at ग्रीष्मः in line 32: ग् री ष्म ः! LOOK AT ग्रीष्मः in line 32! How is ष्म written in ग्रीष्मः? It is ष् with म inside/below! Now look at line 17: Does it look like ष्म? NO! It does NOT look like ष्म! Wait, look at भिष्मः / भीष्मः in line 31: भी

च ॥ पृथिवी । पवन्नित्येके । पृथवी पृथिवी पृथ्वी इति शब्दार्णवः ॥ अश्रुप्रुषिलटिक- निकटिविशिभ्यः कन् ॥ अश्वः । प्रुष स्नेहादौ । प्रुष्वः स्याद्धेतुसूर्ययोः । प्रुष्वो जलकणिका । लट्वा पक्षिभेदः फलं च । कण्वं पापम् । बाहुलकादित्वे क्विब्वमपि । खट्वा । विश्वम् ॥ इण्शीभ्यां वन् ॥ एवो गन्ता । ये व एवा मरुतः । अन्तत्त्वे निपातोऽयम् । शेवं मित्राय वरुणाय ॥ सर्वनिघृष्वरिष्वलष्वशिवपद्महेष्व्वा अतन्त्रे ॥ अक- र्त्तर्यर्थे निपात्यन्ते ॥ सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् । निपूर्वाद्विषेर्गुणाभावोऽपि । निघृष्यतेऽनेन निघृष्वः खुरः । रिष्वो हिंस्रः । लष्वो नर्तकः । लिष्व इत्यन्ये । तत्रोपधाया इत्वमपि । शेते- ऽस्मिन् सर्वमिति शिवः शम्भुः । शीङो ह्रस्वत्वम् । पद्वो रथो भूलोकश्च । प्रह्वयते इति प्रह्वः । ह्वञ आकारवकारलोपः । जहातेरालोपो वा । ईष्वेर्वन् । ईष्व आचार्यः । इष्व इत्यन्ये । अतन्त्रे किम् ? सर्ता । सारकः । बाहुलकाद् हसतेः ह्रस्वः ॥ शेवयद्वजिह्वाग्रीवाप्वा- मीवाः ॥ शेवं इत्यन्तोदात्तार्थम् । यान्त्यनेन यह्वः ॥ ह्रस्वो हुगागमश्च । लिहन्त्यनया जिह्वा । लकारस्य जः गुणाभावश्च । गिरन्त्यनया ग्रीवा । ईडागमश्च । आप्नोतीत्याप्वा वायुः । मीवा उदरकृमिः । वायुरित्यन्ये ॥ कृगृशृदृभ्यो वः ॥ कर्वः काम आखुश्च । गर्वः । शर्वः । दर्वा राक्षसः ॥ कनिन् युवृषितक्षिराजधन्वद्युप्रतिदिवः ॥ यौतीति युवा । वृषा इन्द्रः । तक्षा । राजा । धन्वा मरुः । धन्व शरासनम् । द्युवा सूर्यः । प्रतिदीव्यन्त्यस्मिन् प्रतिदिवा दिवसः ॥ सप्त्यष्टभ्यां तुट् च ॥ सप्त । अष्ट ॥ नञि जहातेः ॥ अहः ॥ श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥ एते त्रयोदश कनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ श्वयतीति श्वा । उक्षा । पूषा । प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्घत्वम् । प्लीहते इति प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ क्लिदू आर्दीभावे । क्लिद्यति क्लेदा चन्द्रः । स्निह्यतेर्गुणः-स्निह्यतीति स्नेहा सुहृच्चन्द्रश्च । मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते मूर्धा मुहे- रुपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च । मज्यत्यस्थिषु मज्जा अस्थिसारः । अर्यपूर्वो माङ्-अर्यमा । विश्वं प्साति विश्वप्सा अग्निः । परिजायते परिज्मा चन्द्रोऽभ्रिश्च, जनेरुप- धालोपो मश्चान्तादेशः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा धातोरीकारलोपः । मह पूजायाम्-हस्य घो बुगागमश्च मघवा इन्द्रः ॥ ॥ इत्युणादिषु प्रथमः पादः ॥ अथोणादिषु द्वितीयः पादः । कृह्व्यामेणुः ॥ करेणुः । हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ॥ हनिकुषिनीरविकारिभ्यः क्वथन् ॥ हथो विषण्णः । कुष्ठः । नीथो नेता । रथः । काष्ठम् ॥ अवे भृञः ॥ अवभृथः ॥ उषिकुषिगातिर्भ्यस्थन् ॥ ओष्ठः । कोष्ठम् । गाथा । अर्थः । बाहुलकात् शोथः ॥ सर्ते- १ "इण्शीभ्याम्" इत्येव सिद्धे "शेव" इति व्यर्थमत आह-अन्तोदात्तेति ॥ इति प्रथमपादः ॥

The uploaded image appears to be completely blank (white) and contains no readable text or content to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

" or "नंशुकः"? Wait, look at the line 9: "पाकुक्रः" - wait, look at the letter between 'पा' and 'कः': Wait, is it "पाकुकः" or "पाकुक्रः"? Wait, "पचेः कः" means पच् gets क (पच् -> पाक्? or पच् -> क? if पच् becomes क, then क + उक = कुक?). Wait! If पच् gets क-आदेश, then क + उक = कुक? No, पच् has 'प', so if च् gets क, then पक् + उक = पकुक? Wait, if it's "पाकुक्रः" or "पाकुकः"? Wait, why would it be "पाकुक्रः"? No, look at the letter: It's प, then ा (पा), then क with ु (कु), then कः (कः)! Wait, between कु and कः, is there anything? Wait, look at line 9: "पा कु कः" -> wait, is it "पाकुकः"? Wait, look at the letter: it has a loop at the bottom left: wait, it looks like: "पाकुक्रः"? No, look at line 10: "भीरुकः", line 11: "रमको", line 12: "धमकः", line 13: "वधकः", "कुहकः

An exact line-by-line transcription of the text into pure Devanagari Markdown:

णिँत् ॥ सार्थः समूहः ॥ जॄवृञ्भ्यामूथन् ॥ जरूथं मांसम् । वरूथॊ रथगुप्तौ ना ॥ पातॄतुदिवाचिरिचिसिचिभ्यस्थक् ॥ पीथो रविनृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपा- योपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः । उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि-रिक्थमुक्थं धनं वसु । सिक्तम् ॥ अ॒र्ते- र्नि॑रि ॥ निर्ऋथं साम ॥ निशीथगोपीथावगथाः ॥ निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च । गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ॥ गश्छोदि ॥ उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ॥ समीणः ॥ समिथो वह्निः संग्रामश्च ॥ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः ॥ तिजेर्लोपः । तिथोडनलः कामश्च । पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥ स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिभ्वितिवृत्र्यजिनीपदिमदिसुदिखि- दिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्ग्रसिसिधिशुभिभ्यो रक्॥ द्वात्रिं- शद्भ्यो रक् स्यात् ॥ वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् । वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बल- वान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी-उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ घनौ ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी-वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मद्रो हर्षः देशभे- दश्च । सुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगी दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः । चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः । शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहो- ऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दस्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृ- शिसपृहिंसवनादीनाम् । ८।३।११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सृप्यादीनां सवनादीनां च मूर्धन्यो न स्यात् ॥ पूर्वपदादिति प्राप्तः प्रतिषिध्यत इति वृत्तिभूयोऽभिप्राया । तेन शासिव- सीति प्राप्तमपि न । उस्रो रश्मिः । उस्रा गौः । वाश्रो दिवसः । वाश्रं मन्दिरम् । शीरो- जगरः । ह्रस्रो मूर्खः । सिध्रः साधुः । शुभ्रम् ॥ मुसेरक् बाहुलकात् । मुस्रमश्रु ॥ चकि- रम्योरुच्चोपधायाः ॥ चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ॥ वौ कसेः ॥ विकुस्रश्चन्द्रः ॥ अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आम्रम् । ताम्रम् ॥ निन्देर्नलोपश्च ॥ निद्रा ॥ अर्देर्दी- र्घश्च ॥ आर्द्रम् ॥ शुचेर्ह्रस्वश्च ॥ शुम्रः ॥ दुरीणो लोपश्च दुःखेनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृतेश्छः क्रू च ॥ कृच्छ्रम् । क्रूरः ॥ रोदेर्णिद्वुकू च ॥ रोदयतीति रुद्रः ॥ बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः ॥ णिल्लुगित्थेव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्ण- मुचोऽपरे । ततः पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति ॥ जोरी च ॥ जीरोऽणुः । ज्यश्रे- त्येके ॥ सुसूधागृधिभ्यः क्रन् ॥ सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ॥ शुसिचिमीनां दीर्घश्च ॥ शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । मीरः समुद्रः ॥ वाचिन्धेः ॥ वीध्रं विम- लम् ॥ वृधिवपिभ्यां रन् ॥ वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ॥ ऋजेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रुख्रुब्र- १ कृतेश्छ इति । ऊकारादेशेनैव सिद्धे क्रू आदेशविधानं प्रक्रियालाघवार्थम् ॥ इति द्वितीयपादः ॥

्) 4. वज्रो (from वज्) 5. विप्रः (from डुवप्) Wait! Where are these words in the sūtra? Wait! Look at the sūtra in L1: Wait, why does L1 say: "....खुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥" Wait, where are ऋज्र, इन्द्र, अग्र, वज्र, विप्र, कुत्र, चुत्र in the sutra?? THEY ARE IN THE SŪTRA! Wait, is L1 the continuation of a sūtra from the previous page (458)? AHA! Look at L1: The text at the top of L1 is: "...रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥ निपातना-" Wait! Let's read the first few characters of L1 very carefully! The characters are: Look at the text: "[...]रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः" Wait, how many words are there? "ऊनविंशतिः" means 19 words! Let's count:

1. ऋज्र
2. इन्द्र
3. अग्र
4. वज्र
5. विप्र
6. कु

' = 'द्बृ' or 'बृहन्'? Ah: पृषत् + बृहत् + महत् + जगत् = पृषद्वृहन्महज्जगत् or पृषद्बृहन्महज्जगत्! In the print: 'पृ' 'ष' 'द्' followed by 'बृ' or 'बृ' joined with 'द्': It is 'द्बृ' (द with ब below it and ृ)! Wait, look: 'पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च'! Yes, पृषत् + बृहत् -> पृषद्बृहत्!

Line 18: पृषन्ति । बृहत् । महान् । गमेर्जगादेशः । जगत् ॥ संश्रुत्तृपद्नेहत् ॥ एते निपात्यन्ते ॥ Wait, look at "संश्रुत्तृपद्नेहत्": Is it "संश्रुत्तृपद्नेहत्" or "संश्वत्तृपद्नेहत्" or "संश्चत्तृपद्नेहत्"? Wait, look at line 19: "संचिनोतेः सुट् इकारलोपः । संश्रुत् कुहकः ।" Ah, संचिनोतेः -> सं + चि + सुट् + अति = सं + स् + च् + अति -> संश्चत्? WAIT! Look at line 19: "संचिनोतेः

(ध्मा) 5. म् (अम्) 6. श् (अश् -> श्या?) 7. अव् (-> वृ?) 8. तृ In the sutra: ...ध्माम्यश्यावृतृभ्योऽनिः! Look at the text: Line 7 ends with: ...ध्- or ...थ-? It looks like थ- or ध्- (let's check धृ then थ- or ध्-). But look at ध्: ध without top line. Here it has a loop: could be थ- or ध्-. And line 8 begins with: म्यश्यावृतृभ्योऽनिः ॥ Wait, let's look at the letters in line 8: First is म्य. Second is श्या (it is श्या, not म्यङ्या!). Wait, let's look at line 8: म्य then श्या then वृ then तृ then भ्यो then ऽनिः then ॥ ! Wait, is there any ङ? No! It's म्य then श्या then वृ then तृ! Let me look closely: म्य (letter 1) श्या (letter 2: loop with tail, connected to `

वन्धेर्ब्रधिवुधौ च ॥ ब्रध्नः । बुध्नः ॥" Line 5: "धापृवस्यज्यतिभ्यो नः ॥" Line 6: "लक्षेरट् च ॥" (Line 7) Line 9: "वनेरिरुवधायाः ॥" (वनेरिल्लोप उपधायाः / वनेरिरुपधायाः) Line 9: "सिवेट्टेर्यू च ॥" Line 10: "कृवृजॄसिद्रुपदद्विस्वपिभ्यो नित् ॥" (Line 10-11) Line 12: "घेट इच्च ॥" Line 13: "तृषिशुषिरसिभ्यः कित् ॥" Line 14: "सुञो दीर्घश्च ॥" Line 14: "रमेस्त च ॥" Line 14-15: "रास्त्रासास्त्रास्थूणावीणाः ॥" Line 16: "गादाभ्यामिष्णुच् ॥" Line 16-17: "कृत्यशूभ्यां क्स्नः ॥" Line 17: "तिजेर्दीर्घश्च ॥" Line 17: "श्लिषेरक्षोपधायाः ॥" Line 18: "यजिमनिगुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ॥

स्तनिहृषिपुषिगदिमदिभ्यो णेरित्नुच् ॥ अयामन्तेति णेरयादेशः । स्तनयित्नुः । हर्षयित्नुः । पोषयित्नुः । गदयित्नुर्वावदूकः । मदयित्नुर्मदिरा ॥ कृहनिभ्यां क्त्नुः ॥ कृत्नुः शिल्पी । हत्नुर्व्याधिः शस्त्रं च ॥ गमेः सम्बञ्च ॥ जिगन्त्वः ॥ दाभाभ्यां नुः ॥ दानु- र्दाता । भानुः ॥ वचेर्गश्च ॥ वग्नुः ॥ धेट इच्च ॥ धयति सुतानिति धेनुः ॥ सुवः कित् ॥ सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ जहातर्डेन्तलोपश्च ॥ जहुः ॥ स्थाणुः ॥ स्थाणुः कीले स्थिरे हरे ॥ अजिवृरीभ्यो निच्च ॥ अजेर्वी । वेणुः । वर्णुर्नददेशभेदयोः । रेणु- र्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ॥ विषेः किच्च ॥ विष्णुः ॥ कृदाधाराचिकलिभ्यः कः ॥ बाहुलकान् कस्येत्सञ्ज्ञा । कर्को धवलघोटकः । दाको दाता । धाकोऽनड्वानाधारश्च । राका पौर्णमासी । अर्कः । कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्टयोरपि ॥ सृवृभूशुषिमु- षिभ्यः कक् ॥ सृक उत्पलवातयोः । वृकः श्वापदकाकयोः । भूकं छिद्रम् । शुष्कः । मुष्कोऽण्डम् ॥ शुकवल्कोल्काः ॥ शुमेरन्त्यलोपः । शुकः । वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥ उष दाहे । पस्य लः । उल्का ॥ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् ॥ एके मुख्या- न्येकेवलाः । भेको मण्डूकमेषयोरिति विश्वमेदिन्यौ । काकः । पाकः शिशुः । शल्कं शकलम् । अत्कः पथिकः शरीरावयवश्च । मर्कः शरीरवायुः ॥ नौ हः ॥ जहातेः कन् स्यान्नौ ॥ निहाका गोधिका ॥ नौ सदेर्डिच्च ॥ निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले ॥ स्यमेरीट् च ॥ स्यमीको वल्मीकः वृक्षभेदश्च । इट् ह्रस्व इति केचित् । स्यमिकः ॥ अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च ॥ वीकः स्याद्वातपक्षिणोः । यूका । धूको वायुः । नीको वृक्षविशेषः ॥ हियो रश्च लो वा ॥ ह्रीका ह्लीका त्रपा मता ॥ शकेरुन्नोन्तोन्युनयः ॥ उन उन्त उन्ति उनि एते चत्वारः स्युः ॥ शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ॥ भुवो झिच् ॥ भवन्तिर्वर्तमान- कालः । बाहुलकादवेश्च । अवन्तिः । वदेर्वदन्तिः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ कन्युच् क्षिपेश्च ॥ चाद्भुवः । क्षिपण्युर्वसन्त इत्युज्ज्वलदत्तः । भुवन्युः स्वामिसूर्ययोः ॥ अनुङ्- नदेश्च ॥ चात्क्षिपेः । नदनुर्मेघः । क्षिपणुर्वातः ॥ कृवृदारिभ्य उनन् ॥ करुणो वृक्ष- भेदः स्यात्करुणा च कृपा मता । वरुणः । दारुणम् ॥ त्रो रश्च लो वा ॥ तरुणस्तलुनो युवा ॥ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् ॥ क्षुधुनो म्लेच्छजातिः । पिशुनः । मिथुनम् ॥ फलेर्गुक् च ॥ फल्गुनः पार्थः । प्रज्ञाद्यण् । फाल्गुनः ॥ अशेलशश्च ॥ लशुनम् ॥ अर्जेर्णिलुक् च ॥ अर्जुनः ॥ तृणाख्यायां चित् ॥ चित्त्वादन्तोदात्तः । अर्जुनं तृणम् ॥ अतेश्च ॥ अरुणः ॥ अजियमिशीङ्भ्यश्च ॥ वयुनं देवमन्दिरम् । यमुना । शयुनोऽजगरः ॥ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ॥ वर्षम् । तर्षः प्लवसमुद्रयोः । वत्सः । वत्सम् वक्षः । हंसः । कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । कक्षं नक्षत्रम् ॥ प्लुषेरखोप- १ दाकेत्यादौ “केऽण” इति ह्रस्वो न “न कपि” इति साहचर्येण तद्धितस्यैव कस्य तत्र ग्रहणात् ॥ इति तृतीयपादः ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

( ४६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धायाः ॥ वृक्षः ॥ मनेर्दीर्घश्च ॥ मांसम् । अशेर्देवने ॥ अक्षः ॥ स्नुव्रश्चिकृत्य- षिभ्यः कित् ॥ स्नुषा । वृक्षः । ऋक्षमृदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् । ऋषेर्जातौ ॥ ऋक्षोऽद्रि- भेदे भल्लूके इति च ॥ उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च ॥ उत्सः प्रस्स्रवणम् । गुत्सः स्तबकः । कुक्षौ जठरम् ॥ गृधिपप्योर्डैको च ॥ गृत्सः कामदेवः । पक्षः ॥ अशेः सरः ॥ अक्षरम् ॥ वसेश्च ॥ वत्सरः ॥ संपूर्वाच्चित् ॥ संवत्सरः ॥ कृधूमदिभ्यः कित् ॥ बाहु- लकान्न षत्वम् । क्रुसरः स्यात्तिलौदनन् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्वराली च सा मता ॥ पते रश्च लः ॥ पत्सलः पन्थाः ॥ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ॥ त्सरः सूत्र- वेष्टने । ऋक्षर ऋत्विक् ॥ पीयुकणिभ्यां कालन् ह्रस्वः सम्प्रसारणं च ॥ पीयुः सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः ॥ कुणालो देशभेदः ॥ कटिकुषिभ्यां काकुः ॥ कटाकुः पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्य्यश्च ॥ सर्तेर्दुक् च ॥ सृदाकुर्वातसरितोः ॥ वृतेर्वृद्धिश्च ॥ वार्त्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्त्ताकम् ॥ प्रदेर्निंत्संप्रसारणम्लोपश्च ॥ पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ॥ सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः ॥ अ- न्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः ॥ सरण्युर्मेववातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ॥ आनकः शीङ्भियः ॥ शयानकोऽजगरः । भयानकः ॥ आणको लृधूपिशिधा- ञ्भ्यः ॥ लवाणकं दात्रम् । यवाणको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ॥ उल्मुकदर्विहोमिनः ॥ उप दाहे । पस्य लः मुकप्रत्ययश्च ॥ उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दुर्विः । जुहोतेर्मिनिः । होमी ॥ हियः कुक् रश्च लो वा ॥ ह्रीकुः । ह्रीकुलँज्जावान् ॥ हसिमृगृण्वार्त्तमिद- मिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ॥ दशभ्यस्तन् स्यात् ॥ तितुत्रेति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः कर्बुरः । वूर्तः । अन्तः । दन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः । बाहुलकात्तुसेर्दीर्घश्च । तूसंतं पापं धूलिजंटा च ॥ नञ्याप इट् च ॥ नापितः ॥ तनिमृद्भ्यां कित्च ॥ ततम् । मृतम् ॥ अक्षिवृसिभ्यः क्तः ॥ अक्तम् । वृतम् । सितन् ॥ दूत- निभ्यां दीर्घश्च ॥ दूतः । तातः ॥ जेर्मूद् चोदात्तः ॥ जीमूतः ॥ लोष्टपलितौ ॥ लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोगुणः । लोष्टम् । पलितम् ॥ हृश्याभ्यामितन् ॥ हरित- श्येतौ वर्णभेदौ ॥ रुहे रश्च लो वा ॥ रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ॥ पिशेः किच्च ॥ पिशितं मांसम् ॥ श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः । दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ॥ दिधिषाय्यः ॥ दधाते- द्वित्वमित्त्वं षुक् च ॥ मित्र इव यो दिधिषाय्योऽभूत् ॥ वृञ एण्यः ॥ वरेण्यः ॥ स्तुवः क्सेय्यश्छन्दसि ॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्चसम् ॥ राजेरन्यः ॥ राजन्यो वह्निः ॥ शूर- म्योश्च ॥ शरण्यम् । रमण्यम् ॥ अतेर्निच्च ॥ अरण्यम् ॥ पर्जन्यः ॥ पृषु सेचने । षस्य जः । पर्जन्यः शक्रमैघयोः ॥ वदेरन्यः ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ अमिनाक्षिय-

: Is it "वश्वथो" or "वञ्चथो"? In old Devanagari, 'ञ्च' has a vertical stroke and loop, while 'श्व' has the round head. Here, look at "वाश्वि" in L8: it is 'श्वि'! Wait, look at L10: "वश्वथो धूर्तः" - it has 'श्व'! Wait, let's re-examine L8: "शीङ्शापिरुगमिवाश्विजीविप्राणिभ्योऽथः ॥" Wait, is it "शापि" or "शपि"? In L8, look at "शा" - yes, there is an aa-matra: "शापि" (or is it 'शपि'? No, 'शापि' or 'शपि', wait, 'शपथः' is from शप्. But could it be शापि? No, look at: "श" has no aa-matra? Wait, compare "श" in "शीङ्" and "शा": "शीङ्" has 'श', then next is 'शा' - wait, is that an aa-matra or just 'श'? It looks like 'शा' or 'श'). Wait, look at the next word: "सप्तम्योऽथः स्यात् ॥" Count:

1. शीङ् -> शयथोऽजगरः
2. शप् -> शपथः
3. रु -> रवथः कोकिलः
4. गम्

( ४६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अर्त्तिकमिश्रमिचमिदेविवासिभ्यश्चित् ॥ षड्भ्योऽरश्चित् स्यात् ॥ अररं कपाटम् । क्रमरः कामुकः । अमरः । चमरः । देवरः । वासरः ॥ कुवः क्ररन् ॥ कुररः पक्षिभेदः ॥ अङ्घिमदिमन्दिभ्य आरन् ॥ अङ्गारः । मदारो वराहः । मन्दारः ॥ गडेः कड च ॥ कडारः ॥ शृङ्गारभृङ्गारौ ॥ शॄभृञ्भ्यामारन्गुक् ह्रस्वश्च ॥ शृङ्गारो रसः । भृङ्गारः कनकालुका ॥ कञ्जिमृजिभ्यां चित् ॥ कञ्जिः सौत्रो धातुः । कञ्जारो मयूरः मार्जारः ॥ कमेः किदुच्चोपधायाः ॥ चिदित्यनुवृत्तेरन्तोदात्तः ॥ कुमारः ॥ तुषारादयश्च ॥ तुषारः । कासारः । सहार आम्रभेदः ॥ दीङो नुट् च ॥ दीनारः सुवर्णाभरणम् ॥ सृतेरपः षुक् च ॥ सर्षपः ॥ उषिकुटिदलिकचिखजिभ्यः कपन् ॥ उषपो वह्नि- सूर्ययोः । कुटपो मानभाण्डम् । दलपः प्रहरणम् । कचपं शाकपत्रम् । खजपं घृतम् । ऋणेः संप्रसारणं च ॥ कुणपम् ॥ कपश्चाक्ववर्णणस्य ॥ स्वरे भेदः ॥ विटपपिष्टप- विशिपोलपाः ॥ चत्वारोऽमी कपन्प्रत्ययान्ताः ॥ विट शब्दे । विटपः । विशतेरादेः पः । प्रत्ययस्य तुट् । षत्वम् । पिष्टपं भुवनम् । विशतेः प्रत्ययादेरित्त्वम् । विशिपं मन्दिरम् । वलतेः संप्रसारणम् । उलपं कोमलं तृणम् ॥ वृतेस्तिकन् ॥ वर्तिका ॥ कृतिमृदिलितिभ्यः कित् ॥ कृत्तिका । मृत्तिका मृत्तिः । लत्तिका गोधा ॥ इष्यशिभ्यां तकन् ॥ इष्टका । अष्टका ॥ इणस्तशनूतशशुनौ ॥ एतशो ब्राह्मणः । स एव एतशाः ॥ वीप- तिभ्यां तनन् ॥ वी गत्यादौ । वेतनम् । पत्तनम् ॥ दृदलिभ्यां भः ॥ दर्भः । दलभः स्यादृषिचक्रयोः ॥ अर्त्तिगृभ्यां भन् ॥ अर्मः । गर्भः ॥ इणः कित् ॥ इमः ॥ असिसञ्जिभ्यां किथन् ॥ अस्थि । सक्थि ॥ प्लुषिकुषिशुषिभ्यः क्सिः ॥ प्लुक्षि- र्वह्निः । कुक्षिः । शुक्षिर्वातः ॥ अशोर्नित् ॥ अक्षि ॥ इषेः क्सुः ॥ इक्षुः ॥ अवि- तॄस्तृतन्त्रिभ्यः ईः ॥ अवीनारी रजस्वला । तरीर्नौः । स्तरीर्धूमः । तन्त्रीर्वीणादेर्गुणः ॥ प्यापोः किद्वे च ॥ ययीरश्वः । पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः ॥ लक्षेर्मुद् च ॥ लक्ष्मीः ॥ ॥ इत्युणादिषु तृतीयः पादः ॥ अथोणादिषु चतुर्थः पादः । वातप्रमीः ॥ वातशब्दे उपपदे प्रपूर्वान्माधातोरीप्रत्ययः स च कित् ॥ वातप्रमीः । अयं स्त्रीपुंसयोः ॥ ऋतन्यञ्जिवन्यञ्ज्यर्पिमद्यत्यङ्गिकुयुक्शिभ्यः कत्निच्यतुजलजि- ष्ठुजिष्ठजिसन्स्यनिथिनुल्यसासानुकः ॥ द्वादशभ्यः क्रमात्स्युः ॥ अर्तेः कत्निच् यण् । बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽरत्निः प्रसृताङ्गुलिः । तनोतेर्यतुच् । तन्यतुर्वायुः रात्रिश्च । अञ्जेरलच् अञ्जलिः । वनेरिष्ठुच् । वनिष्ठुः स्थविरान्त्रम् । अञ्जेरिष्ठच् । अञ्जिष्ठो भानुः । अर्पयतेरिसन् । अर्पिसोऽप्रमांसम् । मदेः स्यन् । मत्स्यः । अतेरिथिन् । अतिथिः । अङ्गेर्नुलिः । अङ्गुलिः । कौतेरसः । कवसः । अच इत्येके । कवचम् । यौते-

कृदन्तोणादिप्रकरणम् । (४६७) रासः । यवासो दुरालभा । कृशेरानुक् । कृशानुः ॥ श्रः करन् ॥ उत्तरसूत्रे किद्ग्रहणा- दिह ककारस्य नेत्त्वम् ॥ शर्करा ॥ पुषः कित् ॥ पुष्करम् ॥ कलश्च ॥ पुष्कलम् ॥ गमेरिनिः ॥ गमिष्यतीति गमी ॥ आङि णित् ॥ आगामी ॥ भुवश्च ॥ भावी ॥ प्रे स्थः ॥ प्रस्थायी ॥ परमे कित् ॥ परमेष्ठी ॥ मन्थः ॥ मन्थतेरिनिः कित्स्यात् ॥ कित्त्वान्नकारलोपः । मन्थीः । मन्थानौ । मन्थानः ॥ पतस्थ च ॥ पन्थाः । पन्थानौ ॥ खजेराकः ॥ खजाकः पक्षी ॥ बलाकादयश्च ॥ बलाका । शलाका । पताका ॥ पिना- कादयश्च ॥ पातेरिस्त्वं नुम् च ॥ क्लीबपुंसोः पिनाकः स्याच्छूलशङ्करधन्वनोः । तड आघाते । तडाकः ॥ कषिदृषिभ्यामीकन् ॥ कषीका पक्षिजातिः । दृषी

पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेतिः ॥ अमतिः Wait, between शकृत् ॥ and अमतिः: Is it "अमेरतिः ॥" or "अमेतिः ॥"? Let's zoom in on that sutra: अ + म + े + र् + अ + त + ि + ः? Look closely at line 16: "शकृत् ॥ अमे" then look at the character after अमे: Is it 'र्ऋतिन्'? No, it is 'रतिः'! Wait, look: 'र' then 'ति' then 'ः'! Yes, "अमेरतिः ॥" Wait, why did I think अमेतिः earlier? Because 'र' is slightly close to 'मे': "अमे" then "र" then "तिः" = "अमेरतिः ॥". Wait, look at line 16 again: "विना ॥ पातेर्डतिः ॥ पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेरतिः ॥ अमतिः" Yes, absolutely "अमेरतिः ॥"!

Line 17: कालः ॥ वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥ वहतिः पवनः । वसतिर्गृहयामिन्योः । अरतिः क्रोधः ॥

• "कालः ॥"
• "वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥"
• "वहतिः पवनः ।"