वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

धान्यावरोधने च । ८६६ पुल महत्त्वे । ८६७ कुल संस्त्याने बन्धुषु च । ८६८ शल ८६९ हुल ८७० पल्ल गतौ । ८७१ कथे निष्पाके । ८७२ पथे गतौ । ८७३ मथे विलोडने । ८७४ टुवम उद्गिरणे । ८७५ असु चलने । ८७६ क्षर संचलने ॥ स्यमादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः॥ ८७७ षह मर्षणे॥ उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेभाषः॥८७८॥ रमु क्रीडायाम् ॥ अनुदात्त उदात्तेदात्मनेभाषः ॥ ८७९ षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु । ८८० शद्लृ शातने । ८८१ कृश आह्वाने रोदने च ॥ षदादयस्त्रयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८८२ कुच संपर्शनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । ८८३ बुध अवगमने । ८८४ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । ८८५-कस गतौ ॥ वृत् । कुचादय उदात्ता उदात्तेतः परंस्मैभाषाः ॥ रुहिस्त्वनुदात्तः ॥ ८८६ हिक अव्यक्ते शब्दे । ८८७ अञ्चु गतौ याचने च ॥ अचु इत्येके । अचि इत्यपरे ॥ ८८८ टुयाचृ याच्ञायाम् । ८८९ रेटृ परिभाषणे । ८९० चते ८९१ चदे याचने । ८९२ प्रोथ पर्याप्तौ । ८९३ मिट्ट मेट्ट ८९४ मेधाहिंसनयोः ॥ थान्ताविमाविति स्वामी । धान्ताविति न्यासः ॥ ८९५ मेथृ संगमे च । ८९६ णिह्ट ८९७ णेह्ट कुत्सासन्निकर्षयोः ८९८ शृधु ८९९ मृधु उन्दे । ९०० बुधिर् बोधने । ९०१ उबुन्दिर् निशामने । ९०२ वेतृ गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु ॥ नान्तोऽप्ययम् ॥ ९०३ खटन् अवदारणे । ९०४ चीवृ आदानसंवरणयोः । ९०५ चायृ पूजानिशामनयोः । ९०६ व्ययी गतौ । ९०७ दाशृ दाने । ९०८ भेषृ मये ॥ गतावित्येके ॥ ९०९ श्रेषु ९१० म्लेषु गतौ ९११ अस गतिदीप्त्यादानेषु ॥ अप इत्येके । ९१२ स्पश बाधनस्पर्शनयोः । ९१३ दीक्षिक्शान्तौ । ९१४ चष भक्षणे । ९१५ झष आदानसं- वरणयोः । ९१६ छप हिंसायाम् । ९१७ अक्ष ९१८ भक्ष अदने । ९१९ दासू दाने । ९२० माहृ माने । ९२१ गुँहू संवरणे ॥ हिक्कादय उदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ९२२ श्लिष् सेवायाम् ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ९२३ भृञ् भरणे । ९२४ हृञ् हरणे । ९२५ धृञ् धारणे । ९२६ णीञ् प्रापणे ॥ भृञादयश्चत्वारोऽनुदात्ता उभयतो- भाषाः ॥ ९२७ धेट् पाने । ९२८ ग्लै ९२९ म्लै हर्षक्षये । ९३० वै व्यकरणे । ९३१ त्रै स्वप्ने । ९३२ द्यै तृप्तौ । ९३३ ध्यै चिन्तायाम् । ९३४ रै शब्दे । ९३५ स्त्यै ९३६ ष्ट्यै शब्दसंघातयोः ९३७ खै खदने । ९३८ क्षै ९३९ जै ९४० पै क्षये । ९४१ कै ९४२ गै शब्दे । ९४३ शै ९४४ श्रै पाके । ९४५ पै ९४६ ओवै शोषणे । ९४७ ट्यै ९४८ ष्णै वेष्टने ॥ शोभायां चेत्येके । ९४९ दैप् शोधने । ९५० पा पाने । ९५१ घ्रा गन्धोपादाने । ९५२ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । ९५३ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ९५४ । म्ना अभ्यासे । ९५५ दाण् दाने । ९५६ दृ कौटिल्ये । ९५७ सृ शब्दोपतापयोः ९५८ स्मृ चिन्तायाम् । ९५९ हृ संवरणे । ९६० सृ गतौ । ९६१ ऋ गतिप्रापणयोः । ९६२ गृ ९६३ घृ सेचने । ९६४ ध्वृ हूर्च्छने । ९६५ स्रु गतौ । ९६६ षु प्रसवैश्वर्ययोः । ९६७ श्रु श्रवणे । ९६८ ध्रु स्थैर्ये । ९६९ दु ९७० द्रु गतौ । ९७१ जि ९७२ जि अभिभवे ॥ ध्यत्यादयोऽनुदात्ताः पर-

भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष Wait: "१ अद भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष" Wait, root 1 is "अद भक्षणे ।"

अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वाद्यने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः Wait, 4 has dandas on both sides? "अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वादने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः" Wait, "आस्वादने" or "आस्वाद्यने"? It says "आस्वादने".

स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा- Wait, "स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा-" Wait, "स्वरितेत" or "स्वरितेत उभयतोभाषाः"? Yes, "स्वरितेत उभयतोभाषाः".

त्मनेपदी ॥ ८

/tu-kṣu). It is indeed टुक्षु!

Let's check line 6: ऊर्णुञ् आच्छादने ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ३० द्यु अभिगमने । ३१ षु प्रसवैश्वर्ययोः । Wait, "३० द्यु अभिगमने": Let's check Dhatupatha: root 30 of Adadi is "द्यु अभिगमने" (or "यु अभिगमने" already occurred at 23). Yes, 23 is यु मिश्रणेऽमिश्रणे च, and 30 is द्यु अभिगमने. Line 7 says "द्युप्रभृतयोऽनुदात्ताः". So it is definitely "द्यु"!

Let's check line 15: उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ५८ ञिष्वप् शये ॥ उदात्तः परस्मैभाषः॥ ५९ श्वस Wait, look at "५८ ञिष्वप्": Wait, is it ञिष्वप् or जिष्वप्? Look at the character: it really is shaped like 'जि' or 'ञि'? Wait, look at 'जि' in line 1: पिजि. Look at 'जि' in line 2: पृजि, वृजि. Look at 'जि' in line 15: "५८ जिष्वप्" - wait, in line

उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥२४ गा स्तुतौ ॥ अनुदात्तः परस्मैभाषः । घृप्रभृतय एकादश- च्छन्दसि । इयर्तिर्भाषायामपि ॥ इति श्लुविकरणा जुहोत्यादयः ॥ १ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । २ षिवु तन्तुसंताने । ३ ष्विवु गतिशोषगयोः । ४ ष्ठिवु निरसने । ५ ष्णुसु अदने ॥ अदाने इत्येके । अदर्शने इत्यपरे ॥ ६ ॥ ष्णसु निरसने । ७ क्नसु हरणदीप्त्योः । ८ व्युष दाहे । ९ प्लुष च । १० नृती गात्रविक्षेपे । ११ त्रसी उद्वेगे । १२ कुथ पूतीभावे । १३ पुथ हिंसायाम् । १४ गुथ परिवेष्टने । १५ क्षिप प्रेरणे । १६ पुष्प विकसने । १७ तिम १८ स्तिम १९ ष्टीम आर्द्रीभावे । २० व्रीड चोदने लज्जायां च । २१ इष गतौ । २२ षह २३ षुह चक्यर्थे । २४ जॄष् २५ झॄष् वयोहानौ ॥ दिवादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । क्षिपिस्त्व- नुदात्तः ॥ २६ षूङ् प्राणिप्रसवे । २७ डूङ् परितापे ॥ उदात्तावात्मनेभाषौ ॥ २८ दीङ् क्षये । २९ डीङ् विहायसा गतौ । ३० धीङ् आधारे । ३१ मीङ् हिंसायाम् । ३२ रीङ् श्रवणे । ३३ लीङ् श्लेषणे । ३४ व्रीङ् वृणोत्यर्थे ॥ वृत्त् । स्वादद्य ओदितः ॥३५ पीङ् पाने । ३६ माङ् माने । ३७ ईङ् गतौ । ३८ प्रीङ् प्रीतौ ॥ डीङादय आत्मनेपदिनोऽनुदात्ताः डीङ् तूदात्तः ॥ ३९ शो तनूकरणे । ४० छो छेदने । ४१ षो अन्तकर्मणि । ४२ दो अवखण्डने ॥ श्यतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ ४३ जनी प्रादुर्भावे । ४४ दीपी दीप्तौ ॥ ४५ पूरी आप्यायने । ४६ तूरी गतित्वरणहिंसनयोः । ४७ धूरी ४८ गूरी हिंसा- गत्योः । ४९ घूरी ५० जूरी हिंसावयोहान्योः । ५१ शूरी हिंसास्तम्भनयोः । ५२ चूरी दाहे । ५३ तप ऐश्वर्ये वा । ५४ वृतु वरणे । ५५ क्लिश उपतापे । ५६ काशृ दीप्तौ । ५७ वाशृ शब्दे ॥ जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः । तपिस्त्वनुदात्तः ॥ ५८ तृप तितिक्षायाम् । ५९ शुचि पूतीभावे । उदात्तौ स्वरितेतावुभयतोभाषौ ॥ ६० णह बन्धने । ६१ रञ्ज रागे । ६२शप आक्रोशे ॥ णहादयस्त्रयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभय- तोभाषाः ॥ ६३ पद गतौ । ६४ खिद दैन्ये । ६५ विद सत्तायाम् । ६६ बुध अवग- मने । ६७ युध संप्रहारे । ६८ अनो रुध कामे । ६९ अण प्रागने ॥ अन इत्येके ॥ ७० मन ज्ञाने । ७१ युज समाधौ । ७२ सृज विसर्गे । ७३ लिश अल्पीभावे । पदादयोऽनुदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ ७४ राधोऽकर्मकाद्वृद्धावेव । ७५ व्यध ताडने । ७६ पुष पुष्टौ । ७७ शुष शोषणे । ७८ तुप प्रीतौ । ७९ दुष वैकृत्ये । ८० श्लिष आलिङ्गने । ८१ शक विभाषितो मर्षेणे । ८२ ष्विदा गात्रप्रक्षरणे । ८३ क्रुध क्रोधे । ८४ क्षुध बुभुक्षायाम् । ८५ शुध शौचे । ८६ षिधु संराद्धौ । राधादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८७ रध हिंसासंराध्योः । ८८ णश अदर्शने । ८९ तृप प्रीणने । ९० दृप हर्षमोहनयोः । ९१ द्रुह जिघांसायाम् । ९२ मुह वैचित्त्ये । ९३ष्णुह उद्गिरणे ९४ष्णिह प्रीतौ ॥ वृत्त । रधादय

उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ९५ शमु उपशमे । ९६ तमु काङ्क्षायाम् । ९७ दमु उपशमे । ९८ श्रमु तपसि खेदे च । ९९ भ्रमु अनवस्थाने । १०० क्षमू सहने । १०१ क्लमु ग्लानौ । १०२ मदी हर्षे ॥ वृत्त् ॥ १०३ असु क्षेपणे । १०४ यसु प्रयत्ने । १०५ जसु मोक्षणे । १०६ तसु उपक्षये । १०७ दसु च । १०८ वसु स्तम्भे । १०९ व्युष विभागे । व्युस इत्यन्ये । युस इत्यपरे ॥ ११० प्लुष दाहे । १११ विस प्रेरणे । ११२ कुस संश्लेषणे । ११३ बुस उत्सर्गे । ११४ मुस खंडने । ११५ मसी परिणामे ॥ समी इत्येके ॥ ११६ लुठ विलोडने । ११७ उच समवाये ११८ भृशु ११९ भ्रंशु अधःपतने । १२० वृश वरणे । १२१ कृश तनूकरणे । १२२ ञितृषा पिपासायाम् । १२३ दृप तृप्तौ । १२४ रुष १२५ रिष हिंसायाम् । १२६ दिप क्षेपे । १२७ कुप क्रोधे । १२८ गुप व्याकुलत्वे । १२९ युपु १३० रुपु १३१ लुपु विमोहने । १३२ लुभ गार्ध्ये । १३३ क्षुभ संचलने । १३४ णभ १३५ तुम हिंसायाम् ॥ क्षुभिनभितुभयो जुतादौ क्र्यादौ च पठ्यन्ते ॥ १३६ क्लिदू आर्दीभावे । १३७ ञिमिदा स्नेहने । १३८ ञिष्विदा स्नेहनमोचनयोः । १३९ ऋधु वृद्धौ । १४० गृधु अभिकाङ्क्षायाम् ॥ वृत्त् ॥ असुप्रभृतय उदात्ता उदात्तेतः पर- स्मैभाषाः ॥ इति श्यन्विकरणा दिवादयः ॥ ४ ॥ १ पूञ् अभिषवे । २ षिञ् बन्धने । ३ शिञ् निशाने । ४ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ५ चिञ् चयने ६ स्तुञ् आच्छादने । ७ कृञ् हिंसायाम् । ८ वृञ् वरणे । ९ धुञ् कम्पने ॥ धूञ् इत्येके ॥ स्वादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः । वृञ् उदात्तः ॥ १० दुद्रु उपतापे । ११ हि गतौ वृद्धौ च । १२ पृ प्रीतौ । १३ स्तृ प्रीतिपालनयोः ॥ प्रीतिचलनयोः इत्यन्ये । स्मृ इत्येके ॥ १४ आप्लृ व्याप्तौ । १५ शक्लृ शक्तौ । १६ राध १७ साध संसिद्धौ ॥ दुनोतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ १८ अशू व्याप्तौ संघाते च । १९ ष्वि आस्कन्दने ॥ अशिश्वित्वी उदात्तावनुदात्तेतावात्मनेभाषौ ॥ २० तिक २१ तिग गतौ च । २२ षव हिंसायाम् । २३ जिधृषा प्रागल्भ्ये । २४ दम्भु दम्भने । २५ ऋधु वृद्धौ । २६ तृप प्रीणने इत्येके । छन्दसि । २७ अह व्याप्तौ । २८ दघ घातने पालने च । २९ चमु भक्षणे । ३० रि ३१ खि ३२ चिरि ३३ जिरि ३४ दाश ३५ ऋ हिंसायाम् ॥ ऋक्षं भाषायाम् इत्येके । ऋक्षैत्यजादिरेके । रेफवानित्यन्ये । वृत्त् । तिकादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ इति श्नुविकरणाः स्वादयः ॥ ५ ॥ १ तुद व्यथने । २ णुद प्रेरणे । ३ दिश अतिसर्जने । ४ भ्रस्ज पाके । ५ क्षिप प्रेरणे । ६ कृष विलेखने ॥ तुदादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ ऋषी गतौ ॥ उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ ८ जुषी प्रीतिसेवनयोः । ९ ओविजी भयचलनयोः । १०

(९२) धातुपाठे- ओलजी ११ ओलस्जी क्रीडने ॥ जुषादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ १२ ओव्रश्चू छेदने । १३ व्यच व्याजीकरणे । १४ उछि उञ्छे । १५ उछी विवासे । १६ ऋछ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु । १७ मिछ उत्क्लेशे । १८ जर्ज १९ चर्च २० झर्झ परि- भाषणभर्त्सनयोः । २१ त्वच संवरणे । २२ ऋच स्तुतौ । २३ उब्ज आर्जवे । २४ उज्झ उत्सर्गे । २५ लुभ विमोहने । २६ रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु ॥ रिह इत्येके ॥ २७ तृप २८ तृम्फ तृप्तौ ॥ द्वावपि फान्तावित्येके ॥ २९ तुप ३० तुम्प ३१ तुफ ३२ तुम्फ हिंसायाम् । ३३ दृप ३४ दृम्फ उत्क्लेशे ॥ प्रथमोऽपि द्वितीयान्त इत्येके ॥ ३५ ऋफ ३६ ऋम्फ हिंसायाम् । ३७ गुफ ३८ गुम्फ ग्रन्थे । ३९ उभ ४० उम्भ पूरणे । ४१ शुभ ४२ शुम्भ शोभार्थे । ४३ दृभी ग्रन्थे । ४४ चृती हिंसाग्रन्थनयोः । ४५ विथ विधाने । ४६ जुड गतौ ॥ जुन इत्येके ॥ ४७ मृड सुखने । ४८ वृड च । ४९ पृण प्रीणने । ५० वृण च । ५१ मृण हिंसायाम् । ५२ तृण कौटिल्ये । ५३ पुण कर्मणि शुभे । ५४ मुण प्रतिज्ञाने । ५५ कुण शब्दोपकरणयोः । ५६ शुन गतौ । ५७ दृण हिंसागतिकौटिल्येषु । ५८ घृण ५९ घूर्ण भ्रमणे । ६० धुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । ६१ कुर शब्दे । ६२ खुर छेदने । ६३ मुर संवेष्टने । ६४ क्षुर विलेखने । ६५ घुर भीमार्थशब्दयोः । ६६ पुर अग्रगमने । ६७ वृहू उद्यमने ॥ बृंह इत्यन्ये ६८ तृहू ६९ स्तृहू ७० तूंहू हिंसायार्थाः । ७१ इष इच्छायाम् । ७२ मिष स्पर्धायाम् । ७३ किल श्वैत्यक्रीडनयोः । ७४ तिल स्नेहे । ७५ चिल वसने । ७६ चल विल्सने । ७७ इल स्वप्नक्षेपकणयोः । ७८ विल संवरणे । ७९ बिल भेदने । ८० णिल गहने । ८१ हिल भावकरणे । ८२ शिल ८३ षिल उञ्छे । ८४ मिल श्लेषणे । ८५ लिख अक्षरविन्यासे ८६ कुट कौटिल्ये । ८७ पुट संश्लेषणे ८८ कुच संकोचने । ८९ गुज शब्दे । ९० गुड रक्षायाम् । ९१ डिप क्षेपे । ९२ छुर छेदने । ९३ स्फुट विकसने । ९४ मुट आक्षेपमर्दनयोः । ९५ त्रुट छेदने । ९६ तुट कलहकर्मणि । ९७ चुट ९८ छुट छेदने । ९९ जुट बन्धने । १०० कुड मदे । १०१ लुट संश्लेषणे । १०२ कुड घनत्वे । १०३ कुड बाल्ये । १०४ पुड उत्सर्गे । १०५ घुट प्रतिघाते । १०६ तुड तोडने । १०७ थुड १०८ स्थुड संवरणे ॥ खुड छुड इत्येके ॥ १०९ स्फुर ११० फुल संचलने ॥ स्फुर स्फुरणे । स्फुल संचलने इत्येके । स्फर इत्यन्ये ॥ १११ स्कुड ११२ चुड ११३ व्रुड संवरणे ॥ ११४ कुड मृड निमज्जने इत्येके ॥ व्रश्चादय उदात्ता उदा- त्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ११५ गुरी उद्यमने । उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेपदी ॥ ११६ णू स्तवने । ११७ धू विधूनने ॥ उदात्तौ परस्मैभाषौ ॥ ११८ गु पुरीषोत्सर्गे । ११९ धु गतिस्थैर्ययोः ॥ ध्रुव इत्येके ॥ अनुदात्तौ परस्मैपदिनौ ॥ १२० कुङ् शब्दे । उदात्त आत्मनेपदी ॥ दीर्घान्त इति कैयटादयः । ह्रस्वान्त इति न्यासः ॥ वृतृ ॥ १२१ पृङ् व्यायामे । १२२ मृङ् प्राणत्यागे ॥ अनुदात्तावात्मनेभाषौ ॥ १२३ रि १२४ पि गतौ । १२५ धि धारणे । १२६ क्षि निवासगत्योः ॥ रियत्ट्यादयोऽनुदात्ताः परस्मै-

भाषाः ॥ १२७ षू प्रेरणे । १२८ कॄ विक्षेपे । १२९ गृ निगरणे ॥ उदात्ताः परस्मै- भाषाः ॥ १३० दृङ् आदरे । १३१ धृङ् अवस्थाने ॥ अनुदात्तावात्मनेभाषौ ॥ ॥ १३२ ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् ॥ वृत्त् ॥ १३३ सृज विसर्गे । १३४ टुमस्जौ शुद्धौ । १३५ रुजो भंगे । १३६ भुजो कौटिल्ये । १३७ छुप स्पर्शे । १३८ रुश १३९ रिश हिंसायाम् । १४० लिश गतौ । १४१ स्पृश संस्पर्शने । १४२ विच्छ गतौ । १४३ विश प्रवेशने । १४४ मृश आमर्शने । १४५ णुद प्रेरणे । १४६ षद्लृ विशरणगत्यवसाद- नेषु । १४७ शद्लृ शातने ॥ पृच्छत्यादयोनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । विच्छ- स्तूपात्तः ॥ १४८ मिल संगमने ॥ उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः ॥ १४९ मुञ्च्लृ मोक्षणे । १५० लुप्लृ छेदने । १५१ विद्लृ लाभे । १५२लिप उपदेहे । १५३ षिच क्षरणे॥ मुचादयोनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः । विन्दतिस्तूदात्तः ॥ १५४ कृती छेदने । उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी १५५ खिद परिघाते ॥ अनुदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ १५६ पिश अवयवे ॥ उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी । वृत्त् ॥ इति शविकरणास्तुदादयः ॥ ६ ॥ १ रुधिर् आवरणे । २ भिदिर् विदारणे । ३ छिदिर् द्वैधीकरणे । ४ रिचिर् विरेचने । ५ विचिर् पृथग्भावे । ६ क्षुदिर् संपेषणे । ७ युजिर् योगे ॥ रुधादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ८ उञ्छिर् दीप्तिदेवनयोः । ९ उत्तृदिँ हिंसानादरयोः ॥ उदात्तौ स्वरितेतावुभयतोभाषौ ॥ १० कृती वेष्टने । उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ ११ जिइन्धी दीप्तौ ॥ उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेपदी ॥ १२ खिद दैन्ये । १३ विद विचा- रणे ॥ अनुदात्तावनुदात्तेतावात्मनेपदिनौ ॥ १४ शिष्लृ विशेषणे । १५ पिष्लृ संचूर्णने । १६ भञ्जो आमर्दने । १७ भुज पालनाभ्यवहारयोः ॥ शिषादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ १८ तृह १९ हिंसि हिंसायाम् । २० उन्दी क्लेदने । २१ अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । २२ तञ्चू संकोचने । २३ ओविजी भय- चलनयोः । २४ वृजी वर्जने । २५ पृची संपर्के ॥ तृहादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मै- पदिनः ॥ वृत्त् ॥ इति श्नम्विकरणा रुधादयः ॥ ७ ॥ १ तनु विस्तारे । २ षणु दाने । ३ क्षण हिंसायाम् । क्षिणु च । ४ ऋण गतौ । ५ तृणु अदने । ६ घृणु दीप्तौ ॥ तनादय उदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ वेञ् याचने । ८ मनु अवबोधने ॥ उदात्तावनुदात्तेतावात्मनेभाषौ ॥ ९ डुकृञ् करणे ॥ अनुदात्त उभयतोभाषः ॥ इति उविकरणास्तनादयः ॥ ८ ॥

( ९४ ) धातुपाठे- १ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । २ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । ३ श्रीञ् पाके । ४ मीञ् हिंसायाम्। ५ षिञ् बन्धने । ६ स्कुञ् आप्रवणे । ७ युञ् बन्धने ॥ क्यादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः॥ ८ क्नूञ् शब्दे । ९ द्रूञ् हिंसायाम् । १० पूञ् पवने । ११ लूञ् छेदने । १२ स्तॄञ् आच्छा- दने । १३ कृञ् हिंसायाम् । १४ वृञ् वरणे । १५ धूञ् कम्पने ॥ क्नूप्रभृतय उदात्ता उभ- यतोभाषाः ॥ १६ शॄ हिंसायाम् । १७ पॄ पालनपूरणयोः । १८ वॄ वरणे । भरणे इत्येके ॥ १९ मॄ भर्त्सने । २० मॄ हिंसायाम् । २१ दॄ विदारणे । २२ जॄ वयोहानौ ॥ झॄ इत्येके ॥ वॄ इत्यन्ये ॥ २३ नॄ नये । २४ कॄ हिंसायाम् । २५ ऋ गतौ ।

चुरादिगणः । (९५)

४२ पथि गतौ । ४३ पिच्छ कुट्टने । ४४ छिदि संवरणे । ४५ श्रण दाने । ४६ तड आघाते । ४७ खड ४८ खडि ४९ कडि भेदने । ५० कुडि रक्षणे । ५१ गुडि वेष्टने ॥ रक्षणे इत्येके । कुठि इत्यन्ये । गुठि इत्यपरे ॥ ५२ खुडि खण्डने । ५३ वटि विभाजने ॥ वडि इति केचित् ॥ ५४ मडि भूषायां हर्षे च । ५५ भडि कल्याणे । ५६ छर्द वमने । ५७ पुस्त ५८ बुल्ल आदरानादरयोः । ५९ चुद संचोदने । ६० नक्क ६१ धक्क नाशने । ६२ चक्क ६३ चुक्क व्यथने । ६४ क्षल शौचकर्मणि । ६५ तल प्रतिष्ठायाम् । ६६ तुल उन्माने । ६७ दुल उत्क्षेपे । ६८ पुल महत्त्वे । ६९ चुल समुच्छ्राये । ७० मूल रोहणे । ७१ कल ७२ बिल क्षेपे । ७३ बिल भेदने । ७४ तिल स्नेहने । ७५ चल मृतौ ॥ ७६ पाल रक्षणे । ७७ लूप हिंसायाम् । ७८ शुल्ब माने । ७९ शूर्प च । ८० चुट छेदने । ८१ मुठ संचूर्णने । ८२ पडि ८३ पसि नाशने । ८४ व्रज मार्गसंस्कारगत्योः । ८५ शुल्क अतिस्पर्शने । ८६ चपि गत्याम् । ८७ क्षपि क्षान्त्याम् । ८८ छजि कृच्छ्रजीवने । ८९ श्वर्त गत्याम् । ९० श्वभ्र च । ९१ ज्ञप ज्ञानज्ञापनमारणतोषणनिशाननिशामनेषु ॥ मिचेत्येके ॥ ९२ यम च परिवे- षणे । ९३ चह परिकल्पने ॥ चप इत्येके ॥ ९४ रह त्यागे च । ९५ बल प्राणने । ९६ चित् चयने ॥ नान्ये मितोऽहेतौ । ९७ वट्ट चलने । ९८ सुस्त संघाते । ९९ खट्ट संवरणे । १०० पट्ट १०१ स्फिड् १०२ चुबि हिंसायाम् । १०३ पूल संघाते ॥ पूर्ण इत्येके । पूण इत्यन्ये ॥ १०४ पुंस अभिवर्धने । १०५ टकि बन्धने । १०६ दूस कान्तिकरणे । मूर्धन्यान्त इत्येके । तालव्यान्त इत्यन्ये ॥ १०७ कीट वर्णे । १०८ चूर्ण संकोचने । १०९ पूज पूजा- याम् । ११० अर्क स्तवने ॥ तपने इत्येके ॥ १११ शुठ आलस्ये । ११२ शुटि शोषणे । ११३ जुड प्रेरणे । ११४ गज ११५ मार्ज शब्दार्थौ । ११६ मर्च च । ११७ वृ प्रस्रवणे ॥ स्रावणे इत्येके । ११८ पत्रि विस्तारवचने । ११९ तिज निशाने । १२० कृत संशब्द- ने । १२१ वर्ष छेदनपूरणयोः । १२२ कुवि आच्छादने । कुभि इत्येके ॥ १२३ लुवि १२४ तुवि अदर्शने ॥ अर्दने इत्येके १२५ रूप व्यक्तायां वाचि ॥ क्लृप इत्येके ॥ १२६ चुटि छेदने १२७ इल प्रेरणे । १२८ म्रक्ष म्लेच्छने । १२९ म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि । १३० ब्रूस १३१ बर्ह हिंसायाम् ॥ केचिदिह गर्ज गर्द शब्दे । गर्ध अभिकाङ्क्षायाम् इति पठन्ति ॥ १३२ गुर्द पूर्वनिकेतने ॥ १३३ जसि रक्षणे ॥ मोक्षणे इति केचित् ॥ १३४ ईड स्तुतौ । १३५ जसु हिंसायाम् । १३६ पिडि संघाते । १३७ रुष रोषे । रुट् इत्येके ॥ १३८ डिप क्षेपे । १३९ टुप समुच्छ्रये ॥ आकुस्मादात्मनेपदिनः ॥ १४० चित संचेतने । १४१ दशि दर्शने । १४२ दसि दर्शनदंशनयोः ॥ दस इत्यन्येके ॥ १४३ डपु १४४ डिपि संघाते । १४५ तत्रि कुटुम्बधारणे । १४६ मत्रि गुप्तपरिभाषणे । १४७ स्पश ग्रहणसंश्लेषणयोः । १४८ तर्ज १४९ भर्त्स तर्जने । १५० वस्त १५१ गन्ध अर्दने । १५२ विष्क हिंसा- याम् ॥ हिष्क इत्येके । १५३ निष्क परिमाणे । १५४ लल ईप्सायाम् । १५५ कण संकोचे १५६ तून पूरणे । १५७ भ्रूण आशाविशङ्कयोः । १५८ शट श्लाघायाम् । १५९ यक्ष

पूजायाम् । १६० स्यम वितर्के । १६१ गूर उद्यमने । १६२ शम १६३ लक्ष आलोचने । १६४ कुत्स अवक्षेपणे । १६५ त्रुट छेदने ॥ कुट इत्येके ॥ १६६ गल स्रवणे । १६७ मल आमण्डने । १६८ कूट आप्रदाने ॥ अवसादने इत्येके ॥ १६९ कुट्ट प्रतापने । १७० वञ्चु प्रलम्भने । १७१ वृष शक्तिबन्धने । १७२ मद तृप्तियोगे । १७३ दिवु परिकूजने । १७४ गृ विज्ञाने । १७५ विद चेतनाख्याननिवासेषु । १७६ मान स्तम्भे । १७७ यु जुगुप्सायाम् । १७८ कुस्म नास्रो वा कुत्सितस्मयने । इत्याकुस्मीयाः ॥ १७९ चर्च अध्ययने । १८० बुक भषणे । १८१ शब्द उपसर्गादाविष्कारे च । १८२ कण निमीलने । १८३ जभि नाशने । १८४ षूद क्षरणे । १८५ जसु ताडने । १८६ पश बन्धने । १८७ अम रोगे १८८ चट १८९ स्फुट भेदने । १९० घट संघाते हन्त्यर्थाश्च । १९१ दिवु मर्दने । १९२ अर्ज प्रतियत्ने । १९३ घुषिर् विशब्दने । १९४ आडः क्रन्द सातत्ये । १९५ लस शिल्प- योगे १९६ तसि १९७ भूष अलंकारणे । १९८ अर्ह पूजायाम् । १९९ ज्ञा नियोगे । २०० भज विश्राणने । २०१ शृधु प्रसहने । २०२ यत निकारोपस्कारयोः । २०३ रक २०४ लग आस्वादने ॥ रघ इत्येके । रग इत्यन्ये ॥ २०५ अञ्चु विशेषणे । २०६ लिगि चित्रीकरणे । २०७ मुद संसर्गे । २०८ त्रस धारणे ॥ ग्रहणे इत्येके । वारणे इत्यन्ये ॥ २०९ उम्रस उञ्छे ॥ उकारो धात्ववयव इत्येके । न इत्यन्ये ॥ २१० मुच प्रमोचने मोदने च २११ वस स्नेहच्छेदापहरणेपु । २१२ चर संशये । २१३ च्यु सहने॥ हसने चेत्येके । च्युस् इत्येके । २१४ भुगोऽवकल्कने । २१५ कृपेेश्च ॥ आ स्वदः सकर्मकात् ॥ २१६ ग्रस ग्रहणे । २१७ पुष धारणे । २१८ दल विदारणे। २१९ पट २२० पुट २२१ लुट २२२ तुजि २२३ मिजि २२४ पिजि लिजि २२५ लुजि २२६ मजि २२७ लघि २२८ त्रसि २२९ पिसि २३० कुसि २३१ दशि २३२ कुशि २३३ घट २३४ घटि २३५ बृहि २३६ वर्ह २३७ बर्ह २३८ ग्रुप २३९ धूप २४० विच्छ २४१ चीत्र २४२ पुथ २४३ लोक २४४ लोचृ २४५ णद २४६ कुप २४७ तर्क २४८ वृतु २४९ वृधु भाषार्थाः । २५० रुट २५१ लजि २५२ अजि २५३ दसि २५४ मृशि २५५ रुशि २५६ शीक २५७ रुसि २५८ नट २५९ पुटि २६० जि २६१ चि २६२ रवि २६३ लघि २६४ अहि २६५ रहि २६६ महि च । २६७ लडि २६८ तड २६९ नल च । २७० पूरी आप्यायने । २७१ रुज हिंसायाम् २७२ षद आस्वादने ॥ स्वाद इत्येके ॥ आ धृषाद्वा ॥ २७३ युज २७४ वृच संयमने । २७५ अर्च पूजायाम् । २७६ पह मर्षणे । २७७ ईर क्षेपे । २७८ ली द्रवीकरणे । २७९ वृजी वर्जने । २८० वृञ् आवरणे । २८१ जॄ वयोहानौ २८२ ञि च । २८३ रिंच वियोजन- संपर्चनयोः । २८४ शिष असर्वोपयोगे । २८५ तप दाहे । २८६ तृप तृप्तौ ॥ संदीपने इत्येके ॥ २८७ छृदी संदीपने ॥ तृप छृप दृप संदीपने इत्येके ॥ २८८ दृभी भये । २८९ दृभ संदर्भे । २९० श्रथ मोक्षणे ॥ हिंसायाम् इत्यन्ये ॥ २९१ मी गतौ । २९२ ग्रन्थ बन्धने । २९३ शीक आमर्शणे । २९४ चीक च । २९५ अर्द हिंसायाम् ॥ स्वरितेत् ॥

चुरादिगणः । (९७) २९६ हिसि हिंसायाम् । २९७ अर्ह पूजायाम् । २९८ आडः षद् पद्यर्थे । २९९ शुन्ध शौचकर्मणि । ३०० छद अपवारणे ॥ स्वरितेत् ॥ ३०१ जुष परितर्कणे । परितर्पणे इत्यन्ये ॥ ३०२ धूज कम्पने । ३०३ प्रीञ् तर्पणे । ३०४ श्रन्थ ३०५ ग्रन्थ संदर्भे । ३०६ आप्लृ लम्भने ॥ स्वरितेद्वयमित्येके ॥ ३०७ तनु श्रद्धोपकरणयोः ॥ उपसर्गाच्च दैर्घ्ये ॥ चन श्रद्धोपहननयोः इत्येके ॥ ३०८ वद संदेशवचने । स्वरितेत् अनुदात्ते- दित्येके ॥ ३०९ वच परिभाषणे । ३१० मान पूजायाम् । ४११ भू प्राप्तावात्मने- पदी ॥ ४१२ गर्ह विनिन्दने । ३१३ मार्ग अन्वेषणे । ३१४ कठि शोके । ३१५ मृजू शौचालंकारयोः । ३४६ मृष तितिक्षायाम् ॥ स्वरितेत् ॥ ३१७ धृष प्रहसने ॥ इत्याधृषीयाः ॥ अथादन्ताः ॥ ३१८ कथ वाक्यप्रबन्धे । ३१९ वर ईप्सायाम् । ३२० गण संख्याने । ३२१ शठ ३२२ श्लठ सम्यगवभाषणे । ३२३ पट ३२४ वट ग्र- न्थे । ३२५ रह त्यागे । ३२६ स्तन ३२७ गदी देवशब्दे । ३२८ पत गतौ वा ॥ वा अदन्त इत्येके ॥ ३२९ पष अनुपसर्गात् । ३३० स्वर आक्षेपे । ३३१ रच प्रति- यत्ने । ३३२ कल गतौ संख्याने च । ३३३ चह परिकल्पने । ३३४ मह पूजायाम् । ३३५ सार ३३६ कृप ३३७ श्लथ दौर्बल्ये । ३३८ स्पृह ईप्सायाम् । ३९३ भाम क्रोधे । ३४० सूच पैशुन्ये । ३४१ खेट भक्षणे ॥ तृतीयान्त इत्येके । खोट इत्यन्ये ॥ ३४२ छोट क्षेपे । ३४३ गोम उपलेपने । ३४४ कुमार क्रीडायाम् । ३४५ शील उप- धारणे । ३४६ साम सान्त्वप्रयोगे । ३४७ वेल कालोपदेशे ॥ काल इति पृथग्धातुरि- त्येके ॥ ३४८ पल्पूल लवनपवनयोः । ३४९ वात सुखसेवनयोः ॥ गतिसुखसेवनयो- रित्येके ॥ ३५० गवेष मार्गणे । ३५१ वास उपसेवायाम् । ३५२ निवास आच्छादने । ३५३ भाज पृथक्कर्मणि । ३५४ समाज प्रीतिदर्शनयोः ॥ प्रीतिसेवनयोरित्येके ॥ ३५५ ऊन परिहाणे । ३५६ ध्वन शब्दे । ३५७ कूट परितापे ॥ परिदाहे इत्यन्ये ॥ ३५८ सङ्केत ३५९ ग्राम ३६० कण ३६१ गुण चामन्त्रणे । ३६२ केत श्रावणे निमन्त्रणे च । ३६३ कुण संकोचनेऽपि । ३६४ स्तेन चौर्ये ॥ आगर्वादात्मनेपदिनः ॥ ३६५ पद गतौ । ३६६ गृह ग्रहणे । ३६७ मृग अन्वेषणे । ३६८ कुह विस्मापने । ३६९ शूर ३७० वीर विक्रान्तौ । ३७१ स्थूल परिवृंहणे । ३७२ अर्थ उपयाच्ञायाम् । ३७३ सत्र संतान- क्रियायाम् । ३७४ गर्व माने ॥ इत्यागर्वीयाः ॥ ३७५ सूत्र वेष्टने । ३७६ मूत्र प्रस्र- वणे । ३७७ रूक्ष पारुष्ये । ३७८ पार ३७९ तीर कर्मसमाप्तौ । ३८० पुट संसर्गे ३८१ धेक दर्शने इत्येके । ३८२ क्लेत्र शैथिल्ये ॥ क्लर्त इत्यप्येके ॥ प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च । तत्करोति तदाचष्टे । तेनातिक्रामति । धातुरूपं च । आख्यानात्कृतस्त- दाचष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् । कर्तृकरणाद्धात्वर्थे । ३८३ वल्क दर्शने । ३८४ चित्र चित्रीकरणे ॥ कदाचिद्दर्शने ॥ ३८५ अंस समाघाते । ३८६ वट विभाजने । ३८७ लज प्रकाशने ॥ वटि लजि इत्येके ॥ ३८८ मिश्र संपर्के । ३८९ सङ्ग्राम युद्धे ॥ ७

(९८) धातुपाठे चुरादिगणः । अनुदात्तेत् ॥ ३९० स्तोम श्लाघायाम् । ३९१ छिद्र कर्णभेदने । करणभेदने इत्येके । कर्ण इति धात्वन्तरमित्यपरे ॥ ३९२ अन्ध दृष्ट्युपघाते ॥ उपसंहारे इत्यन्ये ॥ ३९३ दण्ड दण्डनिपातने । ३९४ अङ्क पदे लक्षणे च । ३९५ अङ्ग च । ३९६ सुख ३९७ दुःख तत्क्रियायाम् । ३९८ रस आस्वादनस्नेहनयोः । ३९९ व्यय वित्तसमुत्सर्गे । ४०० रूप रूपक्रियायाम् । ४०१ छेद द्वैधीकरणे । ४०२ छद अपवारणे । ४०३ लाम प्रेरणे । ४०४ व्रण गात्रविचूर्णने । ४०५ वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु ॥ बहुलमेतन्निदर्शनम् ॥ ४०६ पर्ण हरितभावे । ४०७ विष्क दर्शने । ४०८ क्षप प्रेरणे । ४०९ वस निवासे । ४१० तुत्थ आवरणे ॥ णिङङ्गान्निरसने । श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताहरकाणामश्वतरेतकलोपश्च । पुच्छादिषु प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ इति स्वार्थणिजन्ताश्चुरादयः ॥ १० ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो धातुपाठः समाप्तः ॥

लिङ्गानुशासनम् । १ लिङ्गम् । २ स्त्री । ३ ऋकारान्ता मातृदुहितृस्वसृपोतृननान्दरः । ४ अन्यूत्प्रत्ययान्तो धातुः । ५ अशनिमरण्यरणयः पुंसि च । ६ मिन्यन्तः । ७ वह्निविष्ण्वमयः पुंसि । ८ श्रोणियोन्यूर्मयः पुंसि च । ९ क्तिन्नन्तः । १० इकारान्तश्च । ११ ङड्याबन्तश्च । १२ व्यन्तमेकाक्षरम् । १३ विंशत्यादिरा नवतेः । १४ दुन्दुभिरक्षेषु । १५ नाभिरक्षत्रिये । १६ उभावन्यत्र पुंसि । १७ तलन्तः । १८ भूमिविद्युत्सरिल्लतावनिताभिधानानि । १९ यादो नपुंसकम् । २०- भास्स्त्रक्स्रग्दिग्वृगुष्णिगुपानहः । २१ स्थूणोर्णे नपुंसके च । २२ गृहश- श्शाम्यां क्लीबे । २३ प्रावृट्द्विप्रुड्ऋत्विष्ट्रिट्त्विषः । २४ दर्विविदिवेदिखनिशाण्यभ्रिविशिकृष्योष- धिकटद्यंगुलयः । २५ तिथिनाडिरुचिवीचिनालिवूलिकिकिकेकिलेच्छविराश्यादयः । २६ शष्कु- लिराजिकुञ्चनवनिर्वृत्तिक्षुकुटित्रुटिवलिंपंक्तयः । २७ प्रतिपदाद्विपत्संपच्छरत्संसत्परिषद्वुषःसंवि- त्क्षुद्युन्मुत्समिधः । २८ आशीर्भूधूर्द्वारः । २९ अप्सुमनस्समासिकतावर्षीणां बहुत्वं च । ३० स्रक्त्वग्जोग्माग्यवानुंगौस्फिचः । ३१ तटिसीमासंबध्याः । ३२ चूलिह्वेणिखार्यश्च । ३३ ताराधारांज्योत्स्नादयश्च । ३४ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ १ पुमान् । २ घञबन्तः । ३ घाजन्तश्च । ४ भयलिङ्गभगपदानि नपुंसके । ५ नडन्तः । ६ याच्ञा स्त्रियाम् । ७ क्यन्तो घुः । ८ इषुधिः स्त्री च । ९ देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्र- नखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठखड्गशरपङ्काभिधानानि । १० त्रिविष्टपत्रिभुवने नपुंसके । ११ द्यौः स्त्रियाम् । १२ इषुबाहू स्त्रियां च । १३ बाणकाण्डौ नपुंसके च । १४ नन्तः । १५ ऋतुपुरुषकपोलगुल्फमेषाभिधानानि । १६ अभ्रं नपुंसकम् । १७ उकारान्तः । १८ धेनुर- ज्जुकुहुसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् । १९ समासे रज्जुः पुंसि च । २० श्मश्रुजानुस्वादुश्व- जतुत्रपुताल्व॑ नपुंसके । २१ वसु चार्थवाचि । २२ मद्गुमधुशीधुसानुकमण्डल्विन नपुंसके च । २३ रुत्वन्तः । २४ दारुकेसेरुजत्रुवस्तुमस्तूनि नपुंसके । २५ सक्तुर्नपुंसके च । २६ प्राग्रश्मेरका- रान्तः । २७ कोपधः । २८ चिबुकशाल्लकप्रतिपदिकाङ्गुकोल्मुकानि नपुंसके । २९ कण्टकानी- कसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनिष्कशुष्कवर्चस्कपिनाकभाण्डककटकदण्डकपिटकताळका- फलककल्कपुलाकानि नपुंसके च । ३० टोपधः । ३१ किरीटमुकुटललाटवटवीटश्रृङ्गाटककरट- लोष्टानि नपुंसके । ३२ कुटकूटकपटकापटकर्कटनटनिकटकीटकटानि नपुंसके च । ३३ णोपधः । ३४ ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके । ३५ कार्षापणस्वर्णसुवर्णव्रणचरणवृणविषाणचूर्ण- तृणानि नपुंसके च । ३६ थोपधः । ३७ काष्ठपृष्ठरिक्थोक्थानि नपुंसके । ३८ काष्ठा दिगर्थाः स्त्रियाम् । ३९ तीर्थप्रोथयूथगाथानि नपुंसके च । ४० नोपधः । ४१ जघनाजिनतुहिनकान- नवनवृजिनविपिनवेतनशासनसोपानमिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिह्नानि नपुंसके । ४२ मानयानाभि- धाननलिनपुलिनोधनशयन(सनस्थानचन्दनाल(नसमानभवनवसनविभावनविमानानि नपुंसके च ।

४३ पोपधः । ४४ पापरूपोडुपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुंसके । ४५ शूर्पकु- तपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च । ४६ भोपधः । ४७ तलभं नपुंसकम् । ४८ जृम्भं नपुंसके च । ४९ मोपधः । ५० रुक्मसिध्मयुग्मेध्मगुल्माध्यात्मकुङ्कुमानि नपुंसके । ५१ संग्रामदा- डिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षौमहोमोद्दामानि नपुंसके च । ५२ योपधः । ५३ किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरी- याणि नपुंसके । ५४ गोमयकषायमल्यान्वयाव्ययानि नपुंसके च । ५५ रोपधः । ५६ द्वा- राग्रस्फारतक्रवक्रप्रक्षिप्तक्षुद्रछिद्रनीरतीरदूरकृच्छ्रन्ध्राश्रश्वभ्रभीरुभीरुकूरविचित्रकेयूरकेदारोदर- शरीरकन्दरमन्दरपञ्जराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगह्वरकुटीरकुलीरचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिर- तंत्रय

लिङ्गानुशासनम् । (१०१) ३८ त्रान्तः । ३९ यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव । ४० भूतृामित्रच्छात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमैत्राः पुंसि । ४१ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंसि च । ४२ बलकुसुमयुद्धपत्तनरणामिधानानि । ४३ पद्मक्रमलोत्पलानि पुंसि च । ४४ आहवसंग्रामौ पुंसि । ४५ आजिः स्त्रियामेव । ४६ फल- जातिः । ४७ वृक्षजातिः स्त्रियामेव । ४८ वियज्जगत्सकृत्क्लृप्तपृषच्छकृच्छ्रदुदुदश्वितः । ४९ नवनीतावृतानृतामृतनिमित्तवित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि । ५० श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाङ्गद- धिसक्थ्यक्ष्यस्थ्यास्पदाकाशकण्वबीजानि । ५१ दैवं पुंसि च । ५२ धान्याज्यसस्यरूप्यपण्य- व्रण्यविष्ण्वहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्यमूल्यशिक्यकुड्यमद्यहर्म्यतूर्यसैन्यानि । ५३ द्वन्द्वैबर्हदुःखबडि- शपिञ्छविश्विकटुम्बकवचक्रवरवृन्दारकाणि । ५४ अक्षमिन्द्रिये ॥ १ स्त्रीपुंसयोः । २ गोमणियष्टिमृष्टिपाटलियष्टिशाल्मलिट्टिमिसमरीचयः । ३ मन्युसी- धुकर्कन्धुसिंधुकण्डूरेणवः । ४ गुगवचनमुकारान्तं नपुंसके च । ५ अपत्यार्थतद्धिते ॥ १ पुंनपुंसकयोः । २ घृतभूतमुक्तश्वेलितैरावतपुस्तबुस्तलोहिताः । ३ शृङ्गार्रनिदा- घोद्यमशल्यदृढाः । ४ व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थवर्पार्भर्चपुच्छाः । ५ कबन्धौषधायुधान्ताः । ६ दण्डमण्डखण्डशवसैन्धवपार्श्वाकाशाङ्कुराकाशकुशकुलिशाः । ७ गृहमहदेहपट्टपटहाष्टापदा- र्बुदककुदाश्च ॥ १ अवशिष्टलिङ्गम् । २ अव्ययं कतियुष्मदस्मदः । ३ ष्णान्ता संख्या । ४ गुणवचनं च । ५ कृत्याश्च । ६ करणाधिकरणयोर्ल्युट् । ७ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ॥

अथ कौमुद्यन्तर्गतवार्त्तिकपाठः । पञ्चसन्धिप्रकरणम् । १-ऋऌवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यं वाच्यम् । २-समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः । ३-उगिद्वर्ण- ग्रहणं वर्जम् । ४-यणः प्रतिषेधो वाच्यः । ५-यणो मयो द्वे वाच्ये । ६-तत्परे च । ७- वाहतजग्ध्योः । ८-गोर्यूतौ छन्दस्युपसङ्ख्यानम् । ९-अध्वपरिमाणे च । १०-अक्षादूहि- न्यामुपसंख्यानम् । ११-स्वादीरेरिणोः । १२-प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु । १३-ऋते च तृतीयास- मासे । १४-प्रवत्सतरकम्बलवसनानार्णदशानामृणे । १५-एवे चानियोगे । १६-शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् । १७-ओत्वोष्ठयोः समासे वा । १८-एकाचो न । १९-डाचि बहुलं द्वे भवतः । २०-ऋति सवर्णे ऋ वा । २१-ऌति सवर्णे ऌ वा । २२ न समासे । २३- सिति च । २४-स्त्रियां न । २५-मोराजन्यविशां वेति वाच्यम् । २६-अनाम्नवतिनगरीणा- मिति वाच्यम् । २७-प्रत्यये भाषायां नित्यम् । २८-छत्वममीति वाच्यम् । २९-यव्लपरे यवला वेति वाच्यम् । ३०-चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम् । ३१-संपुंकानां सो वक्तव्यः । ३२-समो वा लोपमेके । ३३-शरः खयः । ३४-खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः । ३५-पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् । ३६-अनव्ययस्येति वाच्यम् । ३७-काम्ये रोरेवेति वाच्यम् । ३८-मुहुसः प्रतिषेधः । ३९-कस्कादिषु च । ४०-रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम् । ४१-अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः ॥ षड्‌लिङ्गप्रकरणम् । ४२-उभयोऽन्यत्र। ४३-अपुरीति वक्तव्यम्। ४४-विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यान-

स्तु नित्यम् । ८६-नञ्- * L9:स्नजीकक्खुंस्तरुपतल्लुनानामुपसंख्यानम् । ८७-आसुरेरुपसंख्यानम् । ८८-वयस्यचरम * L10:इति वाच्यम् । ८९-त्रिचतुर्भ्यां हायनस्य णत्वं वाच्यम् । ९०-पिशङ्गादुपसंख्यानम् । ९१- * L11:असितपलितयोर्न । ९२-छन्दसि क्रमेके । ९३-मत्स्यस्य ङ्याम् । ९४-सूर्यागस्त्ययोश्छे * L12:च ङ्यां च । ९५-तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् । ९६-नील्या अन् वक्तव्यः ॥ * L13:९७-नीलादोषधौ । ९८-प्राणिनि च । ९९-संज्ञायां वा । १००-खरुसंयोगोपधान्न ॥ * L14:१०१-पालकान्तान्न । १०२-सूर्य्याद्देवतायां चाब्वाच्यः । १०३--हिमारण्ययोर्महत्त्व

( १०४ ) वार्तिकपाठे- संख्यानम् । १४४-ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च । १४५ यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पंचमी । १४६-तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ । १४७-कालात्सप्तमी च वक्तव्या । १४८-निमित्तप- र्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् । १४९-अज्वारिसन्ताप्योरिति वाच्यम् । १५०-गुणकर्मणि वेष्यते । १५१-शेषे विभाषा । १५२-कमेरनिषेधः । १५३-द्विषः शतुर्वा । १५४- क्तस्येनविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् । १५५-साध्वसाधुप्रयोगे च । १५६-निमित्तात्कर्म- योगे । १५७-अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च । १५८-अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् । समासप्रकरणम् । १५९-इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । १६०-समाहारे चायमिष्यते । १६१ गम्यादी- नामुपसङ्ख्यानम् । १६२-अवरस्योपसंख्यानम् । १६३-अर्थेन नित्यसमासो विशे- ष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् । १६४--भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् । १६५- गुणात्तरेण तरलोपश्चेति वक्तव्यम् । १६६-कृद्योगे षष्ठी समस्यत इति वाच्यम् । १६७-प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम् । १६८-एकविभक्तावषष्ठ्य- न्तवचनम् । १६९-उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्यो- पसंख्यानम् । १७०-सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । १७१-द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तर- पदे नित्यसमासवचनम् । १७२-अपरस्यार्धे पश्चभावो वाच्यः । १७३ श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनं कर्त्तव्यम् । १७४-शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् । १७५-ईषदगुण- वचनेनेति वाच्यम् । १७६-नञो नलोपस्तिङि क्षेपे । १७७-कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् । १७८-च्व्यर्थ इति वाच्यम् । १७९-प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमा । १८०-अत्यादयः क्रान्ता- द्यर्थे द्वितीया । १८१-अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीया । १८२-पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या । १८३-निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । १८४-कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः । १८५-मह- दात्त्वे वासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च । १८६-अष्टनः कपाले हविषि । १८७-गवि च युक्ते । १८८-प्राक् शतादिति वक्तव्यम् । १८९-षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासु वेति वाच्यम् । १९०-द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः । १९१- संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् । १९२-सविशेषणस्य प्रतिषेधः । १९३-अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः । १९४-आबन्तो वा । १९५-अनो नलोपश्च वा द्विगुः स्त्रियाम् । १९६- पात्राद्यन्तस्य न । १९७-पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्टा । १९८-पथः संख्याव्ययादेः । १९९-सामान्ये नपुंसकम् । २००-प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०१ नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०२-शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । २०३-त्वतलोर्गुणवचनस्य । २०४ भस्याढे तद्धिते । २०५-ठक्छसोश्च । २०६-कुक्कु- ट्यादीनामण्डादिषु । २०७-कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्ग्रहणम् । २०८-अमानिनीति वक्तव्यम् ।

समासप्रकरणम् । (१०५) २०९-अगोवत्सहलेष्विति वाच्यम् । २१०-संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः । २११-नेतुर्नक्षत्रे- ऽवक्तव्यः । २१२-खुरखराभ्यां वा नस् । २१३-वेग्रौ वक्तव्यः । २१४ खयश्च । २१५- गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् । २१६-ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् । २१७-सर्वनामसंख्य- योरुपसंख्यानम् । २१८-मिथोडनयोः समासे संख्यापूर्वम् । २१९-संख्याया अल्पीयस्याः । २२०-द्वन्द्वेऽपि । २२१-वा प्रियस्य । २२२-गङ्गादेः परा सप्तमी । २२३-जातिकालसु- खादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या । २२४-प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ । २२५-अनेकप्राप्ता- वेकत्र नियमोऽनियमः शेषे । २२६-घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन । २२७-ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्येण । २२८-लघ्वक्षरं पूर्वम् । २२९-अभ्यर्हितञ्च । २३०-वर्णानामानुपूर्- व्येण । २३१-भ्रातुर्ज्यायसः । २३२-श्येनोल्हुडीति वक्तव्यम् । २३३--फलसेनावनस्पति- मृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम् । २३४-वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः । २३५--विष्णौ न । २३६--विरूपाणामपि समानार्थानाम् । २३७--त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते । २३८--त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतो लिङ्गवचनानि । २३९--अद्व- न्द्वतत्पुरुषविशेषाणामिति वक्तव्यम् । २४०--अनेकशेषेष्विति वाच्यम् । २४१--अनृचब- ह्वचावध्येतर्येव । २४२--अवर्णान्ताद्वा । २४३--कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते । २४४--संख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च । २४५ त्र्युपाम्यां चतुरोऽजिष्यते । २४६--पत्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम् । २४७--स्वतिभ्यामेव । २४८--ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् । २४९-- अञ्जस उपसंख्यानम् । २५०--पुंसानुजोजनुषान्ध इति च । २५१--पूरण इति वक्तव्यम् । २५२--हृद्युभ्यां च २५३--अन्तांच । २५४--अपो योनियन्मृत्सु । २५५-वाग्दिक्प- श्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु । २५६--आमुष्यायणाऽमुष्यपुत्रिकाऽऽमुष्यकुलिकेति च । २५७-- देवानांप्रिय इति च मूर्खे । २५८--शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः । २५९--दिवश्च दासे । २६०- विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् । २६१--कृञ्श्चा न । २६२--इके चरतावुपसंख्या- नम् । २६३--निष्के चेति वाच्यम् । २६४--उत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम् । २६५--इय- ङुवङ्भाविनामव्ययानां च नेति वाच्यम् । २६६--अभ्रुकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । २६७- मातङ्मातृकमातृषु वा । २६८--अस्तोश्चेति वक्तव्यम् । २६९--धेनोर्भव्यायाम् । २७०- लोकस्य पृणे । २७१--इत्येऽनभ्यासस्य । २७२--आष्ट्राम्पयोरिन्धे । २७३--गिलेऽगि- लस्य । २७४--गलगिले च । २७५--उष्णमद्रयोः करणे । २७६--दक्षे चेति वक्तव्यम् । २७७-त्रौ च । २७८-दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारम्भावो वा । २७९--दुरो दाशनाशदभध्येष्ूत्वमुत्तरपदादेः ष्टुत्वं च । २८०-अपील्वादीनामिति वाच्यम् । २८१-- शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः २८२-दूष्यच्चूष्यज्म्यामेव । २८३-इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । २८४-गिरिनद्यादीनां वा । २८५-युवादेर्न । २८६-अतद्धित इति वाच्यम् ॥

( १०६ ) वार्त्तिकपाठे- तद्धितप्रकरणम् । २८७--पृथिव्या ञञौ । २८८--देवाद्यञौ । २८९--बहिषष्टिलोपो यञ् च । २९०-- ईकक् च । २९१--स्यान्नोऽकारः । २९२--भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः । २९३--लोम्नोऽपत्येषु बहुषु । २९४--गोरजादिप्रसङ्गे यत् । २९५--अभिकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः । २९६--वृद्धस्य च पूजायामिति वाच्यम् । २९७--यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् । २९८--व्यासवरुड- निषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् । २९९--चटकस्येति वाच्यम् । ३००--स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्यः । ३०१--राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् । ३०२--वा हितनाम्न इति वाच्यम् । ३०३- तक्षणोऽण उपसंख्यानम् । ३०४--परमप्रकृतेरेवायमिष्यते । ३०५--छागवृषयोरपि । ३०६-- त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः । ३०७--पूरोरण वक्तव्यः । ३०८--पाण्डोर्ड्यण् । ३०९- कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम् । ३१०--शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् । ३११--नील्या अन् । ३१२--पीतात्कन् । ३१३--हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् । ३१४--अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः । ३१५--दोष उपसंख्यानम् । ३१६--शतरुद्राद्वंश्र्च । ३१७--तदस्मिन्वर्त्तते इति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् । ३१८--पूर्णमासादण् वक्तव्यः । ३१९--पितुर्भ्रातरि व्यत् । ३२०--मातु- र्डुलच् । ३२१--मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् । ३२२--मातरि षि