वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अन्यथा लौकिके विग्रहवाक्य इव तत्राप्यकच् प्रवर्तेत । स च समासेऽपि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवन्तमतिभवकानितिवत् । भाष्यकारस्तु त्वत्कपितृको मकपितृक इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैत- त्सूत्रं प्रत्याचख्यौ ॥ यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥ संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः । महासंज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे संनिवेशात् । अतः संज्ञाकार्यमन्तर्गणकार्यं च तेषां न भवति । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वस्तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् । अतितत् ॥ तृतीयासमासे ॥ १।१।३० ॥ अत्र सर्वनामतान स्यात् ॥ मासपूर्वाय । तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि न । मासेन पूर्वाय ॥ द्वन्द्वे च । १।१।३१ ॥ द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न ॥ वर्णाश्रमेतराणाम् ॥ समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् T । नचैवं *तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥ विभाषा जसि । १।१।३२ ॥ जसाधारं यत्कार्यं शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा वा स्यात् ॥ वर्णाश्रमेतरे । वर्णाश्र- मेतराः । शीभावं प्रत्येव विभाषेत्युक्तमतो नाकच् । किंतु कप्रत्यय एव । वर्णाश्रमेतरकाः ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च । १।१।३३ ॥ एते जसः कार्यं प्रत्युक्तसंज्ञा वा स्युः ॥ प्रथमे । प्रथमाः । शेषं रामवत् ॥ तयः प्रत्ययः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः । द्वितये । द्वितयाः । शेषं रामवत् ॥ नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् ॥ विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम् * ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः ॥ अर्थवद्ग्रहणेनेह पटुजातीयाय ॥ निर्जरः ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् । ७।२।१०१ ॥ जराशब्दस्य जरस् वा स्यादाजादौ विभक्तौ ॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च * । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशे प्राप्ते—निर्दिश्यमानस्या- देशा भवन्ति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् जराशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरसः ॥ इनादीन् बाधित्वा परत्वाज्जरस् । निर्जरसा । निर्जरसे । निर्जरसः । पक्षे हलादौ च रामवत् ॥

१ जातसंस्कारबाधायोगादिति भावः ॥ २ तदुक्तं भाष्यकृता—‘अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गं मुक्त- संशयम्’ इति ॥ ३ ‘ध्विन्विकृण्व्योर च’ इति सूत्रे लोपपदमकृत्वा अकारविधानं लोपस्य स्थानिवद्भावेन गुणवारकं विदधता पाणिनिनापि ध्वनितमेतदिति भावः ॥ ४ सर्वनामसंज्ञानुगुणानां संज्ञोपसर्जनभिन्नानामि- त्यर्थः ॥ ५ संज्ञोपसर्जनीभूतानाम् ॥ सर्वनामसंज्ञाकार्यम् उत्तरादित्यदादिगणकार्यं चेत्यर्थः ॥ ६ ‘न बहुव्रीहौ’ इत्यादिप्रकरणविहित इत्यर्थः ॥ T. प्रथमार्थे सप्तमीस्वीकारादिति शेषः ॥ * ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च’ इति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ ७ ‘जसि’ इति सप्तमी षष्ठ्यर्थे इत्यभिप्रेत्य ‘जसः कार्यं प्रति विभाषा अकज्डिङ्ग न भवति’ इति भाष्यसूचितमर्थं श्रुतसप्तम्यापि साधयति—जसाधारमिति ॥ ८ अत्र जातीयप्रत्ययोऽर्थवान् न तु तदेकदेशभूतः—‘तीय’ इति ॥ ९—‘अष्टन आ’ इत्यतोऽनुवर्तते । तत्फलम्—जराया इदं जारमित्यादौ न जरस् ॥ १० ‘येन विधिरुतदन्तस्य’ ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्’ इत्येत- त्फलितमिति भावः ॥ ११ सूत्रे स्थानषष्ठीप्रकृतित्वेनोच्चार्यमाणत्वमेव निर्दिश्यमानत्वम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यस्यैवार्थभूतेयमिति भावः ॥ १२ ‘प्राग्दीव्यतोऽण्’ इत्यत्र दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुकरणनिर्देशेन ‘एकदेशविकृतमनन्यवत्’ इति लौकिकन्यायाश्रयेण स्थानिवत्सूत्रभाष्यस्थ ‘एकदेशविकृतेषूपसंख्यानम्’ इति वार्तिकस्य गतार्थताया भाष्यकृतोक्तत्वेन लौकिकवार्तिकयोर्विशेषाभाव इति भावः ॥ १३ पक्षे इति जरसा- देशाभावपक्षे इत्यर्थः ॥ १४ ‘अचि र ऋतः’ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य ‘अचि’ इत्यस्य फलमिदमिति भावः ॥

वृत्तिकृता तु-‘पूर्वविप्रतिषेधेन इनातोः कृतयोः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वमाश्रित्य जरसि कृते निर्जरसिन निर्जरसादिति रूपे न तु निर्जरसा निर्जरस इति केचिद्’ इत्युक्तम् । तथा भिसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुक्तम् ॥ तदनुसारिभिश्च षष्ठ्येकवचने निर्जरस्येत्येव रूपं स्वीकृतम् ॥ एतच्च भाष्यविरुद्धम् ॥ पद्धन्नोमासहृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छसप्रभृतिषु । ६।१।६३ ॥ पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज्, यूष, दोष, यकृत्, शकृत्, उदक, आस्य एषां पदादय आदेशाः स्युः शसादौ वा ॥ यत्तु आसनशब्दस्य आसन्नादेश इति काशिकायामुक्तं तत्प्रौमादिकम् । पादः । पादौ । पादाः । पादम् । पादौ । पदः । पादान् । पदा । पादेन इत्यादि ॥ सुडनपुंसकस्य । १।१।४३ ॥ सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चव

३ ‘क्त्वा’..."? Wait, look at the characters: ‘ क् त्व : ’ - wait, could that be an abbreviation? Wait, look at the colon: is it a visarga or a colon? In old prints, sometimes a colon is used, or visarga. Wait, let's compare the colon/visarga with other visargas on the page: Look at: "हाहै । ङसिङसोर्दीर्घः–हाहाः । ओसि वृद्धिः–हाहौः । ङौ आद्गुणः–हाहे । शेषं विश्व-" The visarga after वृद्धिः, दीर्घः, etc. In L24: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’ ॥ Wait, let's look at the second word again: Is it ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’? It looks like ‘ श्नः ’ or ‘ श्वः ’. The letter has a loop: 'न' has a loop at the bottom left: न. 'व' has an open loop. Here it is round, like 'न'. But could it be 'श्नः'? Yes, 'श्' + 'न' = 'श्न'. Wait, what if it is: ‘ क्त्वः ’ ‘ श्नः ’? Let's look at footnote 3 again: "३ तेन ‘जहातेश्च क्त्वि’ इत्यत्र तु भवति । ‘टायामादेशः’ इत्यत्र न

, ङित् प्रत्यय like तिङ्: तिप् तस् झि... no, तिङ् has no ङित् in लट्, but in लङ्: ताम्, अन्... Wait, what about धातुरूप? Or what about तद्धित प्रत्यय that is ङित्? Or feminine suffix? ङीप्, ङीष्, ङीन are ङित्! If you have an इ-कारान्त word like घटि + ङीप् -> घटी! Yes! घटि is an इ-कारान्त प्रातिपदिक (meaning a water-jar or small pot)! घटिः -> स्त्रियां ङीप् -> घटी! If सुपि were not in the sutra घेर्डिति, then घटि + ङीप् would have गुण because ङीप् is ङित्! But ङीप् is not सुप्! So no गुण, and we get घटी! YES! घटि + ङीप् = घटी! That is why सुपि किम् ? घटी ।! Wait, but why is there a mark below घ in घटी? Wait, let's look at the mark below घ: It is a small circle or footnote marker? Wait, look at it: it looks like a small circle or a ू or maybe just a letter like घ with a damaged

ङसिङसोरत उत्स्यात् ॥ सख्युः ॥ औत् ।७।३।११८ ॥ इदुद्भ्यां परस्य ङेरौत्स्यात् ॥ उकारानुवृत्तिरुत्तरार्था । सख्यौ । शेषं हरिवत् ॥ शोभनः सखा-सुसखा । सुसखायौ । सुसखायः । अनङ्णिद्वद्भावयोराङ्गत्वान्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिः । समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादस- खीति निषेधाप्रवृत्तेर्घिसंज्ञा । सुसखिना । सुसखये । ङसिङसोर्गुणे कृते कृतयणादेशत्वाभावात् ख्यत्यादित्युत्त्वं न । सुसखेः । सुसख्यौ इत्यादि । एवमतिशयितः सखा-अतिसखा । परमः सखा यस्येति विग्रहे । परमसखा । परमसखायावित्यादि ॥ गौणत्वेऽप्यनङ्णित्त्वे प्रवर्तेते ॥ सखीमतिक्रान्तोऽतिसखिः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्न टच् । हरिवत् । इहाङ्- णित्त्वे न भवतः । गोस्त्रियोरिति ह्र

कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ बहुगणवतुडति संख्या ।१।१।२३ ॥ एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ डति च ।१।१।२५ ॥ डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः १।१।६१ ॥ लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक् ।७।१ २२ ॥ षड्भ्यः परयोर्जश्शसोर्लुक् स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।१।१।६२॥ प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमतानङ्गस्य ।१।१।६३ ॥ लुक् श्लु लुप् एते लुमन्तः ॥ लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । अस्मद्युष्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः त्रिभ्यः ॥ त्रेस्त्रयः ।७।१ ५३ ॥ त्रिशब्दस्य त्रयोदेशः स्यादामि ॥ त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । गौणत्वे तु नेति केचित् । प्रियत्रीणाम् । वस्तुतँस्तु—प्रियत्रयाणाम् । त्रिषु ॥ द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ॥ त्यदा- दीनामः ।७।२।१०२ ॥ एषामकारोऽन्तादेशः स्याद्विभक्तौ ॥ द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः * ॥ द्वौ २ । द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ । द्विपर्यन्तानां किम् ? भवान् । भवन्तौ ॥ संज्ञायामुपसर्जनत्वे च नात्वम् । सर्वान्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । द्विः । द्वी । द्वावतिक्रान्तोऽतिद्विः। हरिवत्। प्राधान्ये तु परमद्वौ इत्यादि । औडुलोमिः । औडुलोमी । बहुवचने तु उडुलोमाः॥लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः * ॥ बाह्वादीञोऽपवादः ॥ औडुलोमिम् । औडुलोमी । उडुलोमान् ॥ इतीदन्ताः ॥ वातप्रमीरित्युणादिसूत्रेण माङ ईप्रत्ययः स च कित् । वातं प्रमिमीते—वातप्रमीः ।

—व्यासादिमहर्षिप्रयोगासाधकत्वरूपा पाणिनीयव्याकरणे न्यूनता नापि 'पृषोदरादीनि' इति सूत्रभाष्यहर्यादिसंमत- शब्दप्रयोगप्रमाणभूतवव्यासादीनां 'शास्त्रान्वितः' इति श्रुतिविरुद्धकर्मकारित्वापत्तिरिति दाधिमथानां महर्षिनि- न्दामसह्मानानां सिद्धान्तः । एवं च 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति 'अनङ् सौ' इत्यनङो वैकल्पिकत्वेन 'कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतम् 'असखि' इति प्रतिषेधस्य वैकल्पिकत्वेन 'सखिना वानरेन्द्रेण' इति रामायणं च व्याख्यातम् । 'क्लीबे च पतिते पतौ' इत्यत्र तु सकलस्मृतिविरोधानुत्था- नाय 'अकृतचतुर्थीकर्म' इति पूर्वपदस्य 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो वक्तव्यः' इत्यनेन लोपे अकृतचतुर्थीकर्मेति पूर्वपदान्तर्गतकृतचतुर्थीकर्मेत्युत्तरपदस्य 'शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वेन लोपे 'अपतौ' इति वा समास एवेति न घिसंज्ञानुपपत्तिः ॥ १ 'निजां त्रयाणाम्' इति निर्देशेन नायं सकारान्तः षष्ठवदित्याह—त्रयादेश इति ॥ २ गौणत्वेनेति । 'आमि सर्वनाम्नः' इति वदिति भावः ॥ ३ सूत्रान्तरसाहचर्याश्रयणे मानाभाव इत्याह—वस्तुतस्त्विति ॥ ४ सर्वान्तर्गणस्त्यदादिः ॥ ५ युष्मदस्मदोरत्वयत्वटिलोपैः किमः कादेशेनास्य बाधात् भवतस्त्यदादिभ्यः प्राक् पाठेन सकलेष्टसिद्धौ वृथैवेयमिष्टिरिति प्रक्षाशयः ॥ ६ त्यदादितः प्राक्पाठेनेष्टसिद्धिरूं, स च भवांश्च भवन्तौ इत्यत्र भवत एकशेषोपपत्तये परपाठे करणीये ऽत्त्वापत्तिवारणायेष्टेरावश्यकत्वादिति भवतः शतृप्रत्यया- न्तत्वभ्रमवारणायैकवचनप्रयोगसहकृतमुदाहरति-भवान् भवन्ताविति ॥ 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते' इति वार्तिकमनुसृत्येदम् । 'पूर्वशेषदर्शनाच्च' इति वार्तिकेन पूर्वपाठेपि एकशेषे दोषाभावेन त्विष्टिव्यर्थैवेति तत्त्वम् ॥

दा टा? Wait, look at: परत्वादौटा- is that anऔ? No, Sanskrit grammar: is it औट्? Wait! औट्is the accusative dual! It has nothing to do with this. Could it beआटा? Instrumentive of आट् = आटा (like वाचा). Wait, why does footnote 6 say: ६ परत्वादिति । अनेन 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यद् बाधितं तद् बाधितमेव' इति परत्वादाटि कृते पुनर्नुट् न प्रवर्तते इति बोधितम् ॥ "परत्वादाटि कृते" means "when āṭ is done on account of paratva"! In the saptamī absolute: "आटि कृते" (when āṭ has taken place). And in the text: does it sayपरत्वादाटा नुट् बाध्यते? Yes, आटा= by āṭ! "परत्वात् आटा नुट् बाध्यते" (by āṭ, nuṭ is blocked due to paratva). Wait, what is that mark aboveटा? Is it ५or६? Wait! Look at line 14: इह परत्वादाटा- wait, what is the character afterदाटा? It is नुट्! Wait, where is ५`?

An exact, line-by-line Markdown transcription of the provided page in Unicode Devanagari:

( ३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शुद्धधियौ । परमधियौ । कथं तर्हि दुर्धियो वृश्चिकभियेत्यादि ? उच्यते² दुःस्थिता धीर्येषामिति विग्रहे दुरित्यस्य धीशब्दं प्रति गतित्वमेव नास्ति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्ग- संज्ञाः ॥ वृश्चिकशब्दस्य बुद्धिकृतमपादानत्वं नेह विवक्षितम्³ । वृश्चिकसम्बन्धिनी भीर्वृश्चिकभीरि- त्युत्तरपदलोपो वा ॥ न भूसुधियोः । ६।४।८५ ॥ एतयोर्यण् न स्यादचि सुपि ॥ सुधियौ । सुधिय इत्यादि ॥ सखायमिच्छति सखीयति । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यणि प्राप्ते–'कौ लुप्तं न स्थानिवत्' । एकदेशविकृतस्यानन्यतयाऽनङ्णित्त्वे–सखा । सखायौ । सखायः । हे सखीः । अमि पूर्वरूपा

! Let's see how they are arranged: Top: ऌ (or ॡ? Top is ऌ, bottom is ॡ with the long vowel hook!). Wait, top: ऌ has the shape of ऌ. Bottom: has the shape of ॡ (or ॡ). So it's ऌ / ॡ representing both! Then after that: "तु अनयोरनुकरणे प्रकृतिवदनुकरणमिति वैकल्पिकातिदेशाद् [ईत्त्वे" Wait, look at footnote 4: "४ वैकल्पिकेति ।। 'क्षियो दीर्घात्' इत्यत्र 'क्षियः' इति सुब्विभक्तिप्रयोजकप्रातिपदिकत्वं धातुत्वाभाव एव संभवत् प्रकृतिवत्त्वाभावं ज्ञापयति । इयडादेशो धातुत्त्व एव संभवन् प्रकृतिवत्त्वं ज्ञापयति इति भावः ।।" And footnote 5: "५ अयं कोष्ठकान्तर्गतपाठो हलन्तेषु यद्यप्युचितः तथापि समानप्रकृतित्वेन स्मृतिपथमागतत्वालिखितः ।। ईत्त्वे इति । अत एव 'किरश्च पञ्चम्यः' इति निर्देशः संगच्छते ।।" In L25, at the very end, there is "[ईत्त्वे"! The bracket '[' opens before 'ईत्त्वे'.

Now

( ४० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रपरत्वम् । कीः । किरौ । किरः । तीः । तिरौ । तिर इत्यादि गीर्वत् । ] इत्त्वाभावपक्षे तु ऋदुशन इति ऋतो ङीति च तपरकरणादनङ्ङुणौ न । कॄः । क्रौ । क्रः । कॄम् । क्रौ । कॄन् । क्रा । क्रे इत्यादि ॥ इति ऋदन्ताः ॥ ॥ गमॢ शक्लृ अनयोरनुकरणेऽनङि । गमा । शका । गुणविषये तु लपरत्वम् । गमलौ । गमलः । गमलम् । गमलौ । गमॄन् । गॅम्ला । गमॢले । ङसिङसोस्तु ऋत उदित्यत्त्वे संयोगान्तस्य लोपः-गमुल् । शकुल् । इत्यादि ॥ इति लृद- न्ताः ॥ ॥ सेः ६ । सयौ ७ । सयः । स्मृतेः । स्मृतयौ । स्मृतयः ॥ इत्येदन्ताः ॥ ॥ गोतो णित् ।७।१।९० ॥ गोशब्दात्परं सर्वनामस्थानं णिद्वत् स्यात् ॥ गौः । गावौ । गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।६।१।९३ ॥ आ ओत इति छेदः । ओकारादम्शसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात् ॥ शसा साहचर्यात्सुबेव अम् गृह्यते । नेह-अचिनवम् । असुनवम् । गाम् । गावौ । गाः । गवा । गवे । गोः । इत्यादि ॥ ओतो णिदिति वाच्यम् * ॥ विहितवि- शेषणं च * ॥ तेन सुद्यौः । सुद्यावौ । सुद्यावः । ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानमिति व्याख्यानान्नेह-हे भानो । हे भानवः ॥ उः शंभुः स्मृतो येन सः स्मृतौः । स्मृतावौ । स्मृतावः । स्मृताम् । स्मृतावौ । स्मृताः । इत्यादि ॥ इत्योदन्ताः ॥ ॥ रायो हलि ।७।२।८७। रैशब्दस्याकारोन्तादेशः स्याद्धलि विभक्तौ ॥ अचि आयादेशः-राः । रायौ । रायः । रायम् । रायौ । रायः । राया । राभ्यामित्यादि ॥ इत्यैदन्ताः ॥ ॥ ग्लौः । ग्लावौ । ग्लावः । ग्लावम् । ग्लावौ । ग्लावः । इत्यादि ॥ औतोऽम्शसोरितीह न प्रवर्तते । ऐऔजिति सूत्रेण ओदौतोः सावर्ण्याभावज्ञापनात् ॥ इत्यजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमा ॥ औङ आपः ।७।१।१८ ॥ आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शी स्यात् । औङित्यौकार- विभक्तेः संज्ञा ॥ रमे । रमाः ॥ सम्बुद्धौ च ।७।३।१०६॥ आप एकारः स्यात्संबुद्धौ । एड्- ९ १ तपरेति । अत एव 'ऋत उद्' इति उत्त्वमपि नेति 'ग्रो यङि' इति निर्देशः संगच्छते ॥ २ अनङिति 'ऋदुशनस्' इति तपरकरणेन लकारस्य ग्रहणात् ॥ ३ गुणेति । 'ऋतो ङि' इत्यत्र तपरकरणेन लकारग्रहणमिति भावः ॥ ४ लृवर्णस्य दीर्घस्याभावात् सवर्ण ऋकार एव

ह्रस्वादिति संबुद्धिलोपः—हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः—स्त्रीत्वान्नत्वभावः । आङि चापः ।७।३।१०५ ॥ आङि ओसि च परे आवन्तस्याङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रमया । रमाभ्याम् । रमाभिः ॥ याडापः ।७।३।११३ ॥ आपः परस्य ङिद्वचनस्य याडा- गमः स्यात् ॥ वृद्धिरेचि—रमायै । सवर्णदीर्घः—रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमयोः । रमासु ॥ एवं दुर्गादयः ॥ सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ।७।३।११४ ॥ आवन्तात्स- र्वनाम्नः परस्य^१ ङितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः ॥ याटोऽपवादः॥ सर्वस्यै । सर्वस्याः २ । एका- देशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणादामि सर्वनाम्न इति सुट्^२ सर्वसाम् । सर्वस्याम् । सर्वयोः । सर्वासु ॥ एवं विश्वादय आवन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ।१।१।२८ ॥ अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिङ्नामान्यन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य^३ दिक्समासस्य ग्रहणान्नेह—योत्तरा सा पूर्वा यस्या उन्मुग्धायास्तस्यै उत्तरपूर्वायै । बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम्^४ । अन्तरस्यै शालायै

भवन्ति 'आ आव्' इति प्रश्लिष्य आकाररूपस्यैवाऽऽपः सर्वत्र ग्रहणात् । एवं हल्ङ्यादि- सूत्रेऽपि 'आ आप्' 'डी ई' इति प्रश्लेषादतिकट्वः निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेर्दीर्घग्रहणं प्रत्या- ख्येयम् । न चैवमप्यतित्वट्वायित्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनाऽऽप्त्वं चाश्रित्य याट् स्यादिति वाच्यम् । आबन्तं यदङ्गं ततः परस्य याड्विधानात् । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमात् । पद्दन इति नासिकाया नसः । नसः । नसा । नोभ्यामित्यादि । पक्षे सुटि च रमावत् । निशाया निश् । निशः । निशा ॥ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ।८।२। ३६ ॥ व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्याज्झलि पदान्ते च । षस्य जश्त्वेन डकारः । निड्भ्याम् । निड्भिः ॥ सुपि डः सीति पक्षे धुट् । चर्त्वम् । तस्यासिद्ध- त्वाच्चयो द्वितीया इति टतयोष्ठथौ न । न पदान्ताट्टोरिति ष्टुत्वं न । निट्त्सु । निट्सु ॥ षढोः कः सि ।८।२।४१ ॥ षस्य ढस्य च कः स्यात्सकारे परे ॥ इति तु न भवति । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वात् ॥ केचित्तु-व्रश्चादिसूत्रे 'दादेर्धातोर्घ' इति सूत्राद्धातोरीत्यनुवर्तयन्ति । तन्मते जश्त्वेन जकारे-निजभ्याम् । निर्जिः ॥ जश्त्वम्, श्रुत्वम्, चर्त्वम्, निच्शु । छत्वम् निच्छु । चोः कुरिति कुत्वं तु न भवति जश्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥ मांसपूतनासानूनां मांसपूत- स्त्रवो वाच्याः शसादौ वा * ॥ पूतः । पूता । पूद्भ्याम् । पक्षे सुटि च रमावत् ॥ गोपा विश्वपावत् ॥ मतिः । प्रायेण हरिवत् । स्त्रीत्वान्नत्वाभावः-मतीः । नीत्वं न-मत्या ॥ ङिति ह्रस्वश्च ।१।४।६ ॥ इयडुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इवर्णोवर्णौ स्त्रियां वा नदीसञ्ज्ञौ स्तो ङिति परे ॥ आण् नद्याः-मत्यै । मतये । मत्याः । मतेः ॥ नदी- त्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते-॥ इदुद्भ्याम् ।७।३।११७ ॥ नदीसञ्ज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् ॥ पक्षे-अच्च घेः । मत्याम् । मतौ ॥ एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ।७।२।९९ ॥ स्त्रीलिङ्गयोरतयोरैतावादेशौ स्तो विभक्तौ परतः ॥ अचि रऋतः ।७।२।१०० ॥ तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गौणेदीर्घोत्वान्वामप- १ एवं च आत्वस्यालुप्तमत्वेन सर्वेषामेषां विधीनामलुग्विधित्वमिति न स्थानिवत्त्वप्रसिरिति भावः ॥ २ स्पष्टं चेदं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ३ आकारत्वस्यातिदिश्यमानत्वाभावाद् आप्त्वस्यानधर्मत्वादिति भावः ॥ ४ 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इतिपरिभाषया 'यस्मात्प्रत्य- यविधिस्तदादि प्रत्यये' इतिसूत्रार्थभूतया आप्प्रत्ययस्य खट्वाशब्दात् विहितत्वेन तदादितदन्तः 'खट्वा' शब्द एव स च नाङ्गम् । यच्चाङ्गम्-अतित्वट्ठ इति तच्च नाबन्तम्, इति आबन्तादङ्गाद्विहितत्वाभावेन नैव ततः परस्य याडापत्तिरिति भावः ॥ ५ 'सतुक्कछ-' इति पाठो बोध्यः ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्य- पायः' इति तु नैवास्ति ॥ ६ तस्य चर्वस्य ॥ 'नादिन्याक्रोशे-' इति सूत्रे 'चयो द्वितीयाः' इत्यस्य पाठात् ॥ ७ एतन्मते भाष्यानुग्रहो विचार्य इति शेखरकृत् ॥ ८ जश्त्वेनेति । 'झलां जशोऽन्ते' इत्यने- नेत्यादिः ॥ ९ स्त्रीत्वादिति । पुंस्त्वभावसेनेति शेषः ॥ १० नात्वं नेति । तया इत्यादिः ॥ स्त्रीत्वा- दिति भावः ॥ ११ पक्षे 'घेर्डिति' ॥ १२ पक्षे 'घेर्डिति' 'ङसिङसोश्च' ॥ १३ तेन त्रिप्रिय इत्यत्र न तिसृ- भावः ॥ 'तिसृका ग्रामः' इत्यत्र तु 'संज्ञायां कनुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन तिसृभावः ॥ १४ रेफादेशे तिसृचतसृबाधकत्वं मा भूत् इति षष्ठीविपरिणततिसृ-चतसृपदानुवृत्तौ तात्पर्यग्राहकम्-'ऋतः' इतीत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-एतयोर्ऋकारस्येति ॥ १५ सर्वनामस्थाने गुणस्य शसि दीर्घस्य गौणे ङसिङसोरुत्त्वस्येति बोध्यम् ॥

अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ( ४३ )

वादः ॥ तिस्रः २ । आमि-नुमचिरेति नुट् ॥ न तिसृचतसृ ।६।४।४ ॥ एतयोर्नामि दीर्घो न स्यात् ॥ तिसृणाम् । तिसृषु ॥ स्त्रियामिति त्रिचतुरोर्विशेषणान्नेह^२-प्रियास्त्र्यस्त्राणि वा यस्याः सा प्रियत्रिः मतिवत् । आमि तु प्रियत्रयाणामिति विशेषः ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य स इति विग्रहे तु^३ प्रियतिस्रा । प्रियतिस्रौ । प्रियतिस्रः । प्रियतिस्रमित्यादि ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलं प्रियत्रि । स्व^४मोर्लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाभावान्न तिस्रादेशः । न लुमतेति निषेध- स्यानित्यत्वात्पक्षे प्रियतिसृ । रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् । प्रियतिसृ^७णी । प्रियतिसृणि । तृतीयादिषु वक्ष्यमाणपुंवद्भावविकल्पतापर्यायेण नुम्रभावौ-प्रियतिस्रा । प्रियतिसृणा इत्यादि ॥ द्वेरत्वे स^८त्याप् ।

जसि च-अतिस्त्रयः । हे अतिस्त्रे । हे अतिस्त्रियौ । हे अतिस्त्रयः ॥ वामशसोः-अतिस्त्रि- यम् । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियौ । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रीन् । अतिस्त्रिणा ॥ वेर्डिति-अतिस्त्रये । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रियोः २ । अतिस्त्रीणाम् ॥ अच्च घेः-अतिस्त्रौ । ओस्यौकारे च नित्यं स्यादम्शसोस्तु विभाषया । इयादेशोऽचि नान्यत्र स्त्रियाः पुंस्युपसर्जने॥ क्लीबे तु नुम् । अतिस्त्रि । अतिस्त्रिणी । अतिस्त्रीणि । अतिस्त्रिणा । अतिस्त्रिणे । ङेप्रभृता- वजादौ वक्ष्यमाणपुंवद्भावात्पक्षे प्राग्वद्रूपम् । अतिस्त्रये । अतिस्त्रिणः २ । अतिस्त्रेः २ । अति- स्त्रियोः २ । अतिस्त्रियोरित्यादि ॥ स्त्रियां तु प्रायेण पुंवत् । शसि-अतिस्त्रीः । अतिस्त्रिया ॥ ङिति ह्रस्वश्चेति ह्रस्वान्तत्वप्रयुक्तो विकल्पः । अस्त्रीति तु इयडुवङ्स्थानावित्यस्यैव पर्युदासः तत्संबद्धस्यैवानुवृत्तेः । दीर्घस्यैवायं निषेधो न तु ह्रस्वस्य ॥ अतिस्त्रियै । अतिस्त्रये । अतिस्त्रियाः २ । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रीणाम् । अतिस्त्रियाम् । अतिस्त्रौ ॥ श्रीः । श्रियौ । श्रियः ॥ नेयङुवङ्- स्थानावस्त्री ।१।४।४ ॥ * इयडुवङोः स्थितिर्ययोस्ताविवर्णोद्वर्णौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री॥ हे श्रीः । श्रिये । श्रियै । श्रियाः । श्रियः ॥ वाऽमि ।१।४।५ ॥ इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो नतु स्त्री ॥ श्रीणाम् । श्रियाम् । श्रियि । श्रियाम् । प्रधीशब्दस्य तु वृत्तिकारादीनां मते लक्ष्मीवद्रूपम् । पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति स्वीका- रात् । लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं तदिति कैयटमते तु पुंवद्रूपम् । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे तु लक्ष्मीवत् । अमि शसि च प्रध्यम् प्रध्य इति विशेषः ॥ सुष्ठु धीर्यस्याः सुष्ठु ध्यायति वेति विग्रहे तु वृत्तिमते सुधीः श्रीवत् । मतान्तरे पुंवत् ॥ सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेव ॥ ग्रामणीः पुंवत् । ग्रामनयनस्योत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियामप्रवृत्तेः ॥ एवं खलपवनादेरपि पुंधर्मत्वमौत्सर्गिकं बोध्यम् ॥ धेनुर्मतिवत् ॥ स्त्रियां च ।७।१।९६ ॥ स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्द- १ अयं श्लोको यदि ‘गुणनाभावौत्व-’ इति श्लोकतः प्रागेव पठ्येत तर्हि वरतरं स्यात् ॥ २ ‘प्राग्वत् पुंवत्’ ॥ ३ स्त्रियां ‘प्रधानायाम्’ श्रियमधिक्रान्ता स्त्री इति विग्रहे इति भावः ॥ ४ तत्संबद्धस्येति ‘इयडुवङ्स्थानौ इत्येतत्संबद्धस्येत्यर्थः ॥ ‘सहचरितासहचरितयोः’ इति ‘एकयोग’ इति वा परिभाषयेति केचित् ॥ ५ दीर्घस्येति ॥ अयं भावः–‘ङिति ह्रस्वश्च’ इत्यत्र ‘ङिति’ इति योगं विभज्य तत्र ‘इयडुवङ्स्थानौ’ ‘अस्त्री’ ‘वा’ इति अनुवर्तते । तथा च–तत्र ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ इति ‘यू’ इत्यनेन दीर्घयोरेव ग्रहणस्य भाष्ये निश्चितत्वात् इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ दीर्घेकारोकारौ वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति’ इत्यर्थेन ‘अस्त्री’ इत्यत्रैतावत्पर्यन्तं ह्रस्वस्याग्रहणात् ॥ ‘ह्रस्वश्च’ इत्यत्र तु ‘अस्त्री’ इत्येतन्नैव विशेषणतया व्यावर्तकम् ह्रस्वस्य सदैव स्त्रीशब्दभिन्नत्वात् । अस्त्री इत्यत्र ‘अस्त्री ई’ इति प्रश्लिष्य दीर्घेकारान्तस्त्रीशब्द स्यैव पर्युदासकोटौ ग्रहणादिति तत्त्वम् ॥ ‘दीर्घस्यैवायम्’ इति पाठफलितमाह–नत्विति ॥ ६ कृदिकाराद् क्तिनः’ इति ङीषि तु नदीवत् ‘श्री श्र्यौ श्र्यः श्रीम्’ इत्येव रूपाणि भवन्ति अत एव ‘तां दृष्ट्वा श्रीमिवा- यतीम्’ इति मुकुटेन प्रयोगो दर्शितः । ‘कथामिव श्रीमपि कुत्सयन्तः’ इति शंकरभगवत्पादैश्च प्रयुक्तमिति बोध्यम् ॥ * ‘बाधकाबाधिता’ इत्यादिः ॥ तेन ‘प्रध्यै पुनर्भ्वै’ इत्यादौ नदीसंज्ञा भवत्येवेति सारम्॥ ७ प्रधीशब्दस्येति । ‘प्रकृष्टं ध्यायति’ इति प्रकृष्टा धीर्यस्येति वा विग्रहे इत्यादिः ॥ ८ पुंवदिति । ध्यानकर्तृत्वस्य प्रकृष्टधीसंबन्धित्वस्य च स्त्रियां पुंसि च संभवादिति भावः ॥ ९ मतद्वयेपीति शेषः ॥ १० त्रिष्वपि विग्रहेष्विति बोध्यम् ॥ ११ उभयमतेपीति भावः ॥

अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ( ४९ ) स्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ।४।१।५ ॥ ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रयौ । क्रोष्ट्रयः ॥ वधूगौरीवत् । भ्रूः श्रीवत् । हे सुभ्रुः । कथंतर्हि- 'हापितः कासि हे सुभ्रु' इति भट्टिः ? प्रमाद एवायमिति बहवः ॥ खलपूः पुंवत् । पुनर्भूः ॥ दृन्क्ङेरिति यणा उवङो बाधनान्नेयङुवङिति निषेधो न । हेपुनर्भु । पुनर्भुवम् । पुनर्भुवौ । पुनर्भुवः ॥ एकाजुत्तरपदे णः ।८।४।१२ ॥ एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन् समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्पर- स्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं णत्वं स्यात् ॥ आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धे पुनर्ग्रहणम् स्पष्टार्थम् । यणं बाधित्वा परत्वान्नुट् । पुनर्भ

( ४६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

संज्ञं स्यात् ॥ (पुंसकस्य झलचः ।७।१।७२ ॥ झलन्तस्याऽजन्तस्य च क्लीबस्य नुमा- गमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं रामवत् ॥ एवं धन- वनफलादयः ॥ अङ्गाडुत्तरादिभ्यः पञ्चभ्यः ।७।१।२५ ॥ ॥ एभ्यः क्लीबेभ्यः स्वमोरद्- डादेशः स्यात् ॥ टेः ।६।४।१४३ ॥ ॥ डिति परे भस्य टेर्लोपः स्यात् ॥ वावसाने ॥ कतरत् । कतरद् । कतरे । कतराणि ॥ भस्येति किम् ? पञ्चमः ॥ टेर्लुप्तत्वात्प्रथमयोरिति पूर्वसवर्ण- दीर्घः एङ्घ्रस्वा दिति संबुद्धिलोपश्च नै भवति-हे कतरत् । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ कतमत् । अन्यत् । अन्यतरत् । इतरत् ॥ अन्यतमशब्दस्य तु अन्यतममित्येव ॥ एकतरा- त्प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ एकतरम् ॥ सोरमादेशे

त्याकारलोपो न ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ।७।१।२३ ॥ क्लीबादङ्गात्स्वमोर्लुक् स्यात् ॥ वारि ॥ इकोऽचि विभक्तौ ।७।१।७३ ॥ इगन्तस्य क्लीवस्य नुमागमः स्यादचि विभक्तौ ॥ वारिणी । वारीणि । न लुमतेति निषेधस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः-हे वारे, हे वारि । आङो ना-वारिणा । घेर्ङितीति गुणे प्राप्ते ॥ वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । नामीति दीर्घः । वारीणाम् । वारिणि । वारिणोः । हलादौ हरिवत् । तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंव- द्गालवस्य ।७।१।७४ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं क्लीवं पुंवद्वा स्याट्टादावचि ॥ अनादये । अनादिने इत्यादि ॥ शेषं वारिवत् ॥ पीलुर्वृक्षस्तत्फलं पीलु तस्मै पीलुने ॥ अत्र न पुंवत् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ।७।१।७५ ॥ एषाम- नङ् स्याट्टादावचि स चोदात्तः ॥ अल्लोपोऽनः ॥ दध्ना । दध्ने । दध्नः । दध्नोः २ । दध्नि । दधनि । शेषं वारिवत् ॥ एवमस्थिसक्थ्यक्षीणि । तदन्तस्याप्यनङ् । अतिदध्ना । सुधि । सुधि- नी । सुधीनि । हे सुधे । हे सुधि । सुधिया । सुधिना ॥ प्रध्या । प्रधिना ॥ मधु । मधुनी । मधूनि । हे मधो । हे मधु । एवमम्ब्यादयः ॥ सानुशब्दस्य स्नुर्वा । स्नूनि । सानूनि ॥ प्रिय- क्रोष्टु । प्रियक्रोष्टुनी ॥ तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् प्रियक्रोष्टूनि ॥ टादौ पुंवत्पक्षे प्रिय- क्रोष्ट्रा । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्ट्रे । प्रियक्रोष्टवे । अन्यत्र तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुमेर्व । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्टुने । नुमचिरेति नुट्-प्रियक्रोष्टूनाम् ॥ सुलृ । सुलृनी । सुलृनि । पुनस्तद्वत् । सुलृवा । सुलृना ॥ धातृ । धातृणी । धातॄणि । हे धातः हे धातृ । धात्रा । धातॄणा । एवं ज्ञातृकर्त्रादयः ॥ एचं इग्घ्रस्वादेशे ।१।१।४८ ॥ आदिश्य- मानेषु ह्रस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् ॥ प्रद्यु । प्रद्युनी । प्रद्यूनि । प्रद्युनेत्यादि । इह न पुंवत् । यदिगन्तं प्रद्यु इति तस्य भाषितपुंस्कत्वाभावात् ॥ एवमग्नेऽपि । प्ररि । प्ररिणी । प्ररीणि । प्ररिणा ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्राद्यो हलीत्यात्वम्-प्रराभ्याम् । प्रराभिः ॥ नुम- चिरेति नुट्यात्वे प्रराणामिति माधवः । वस्तुतस्तु संनिपातपरिभाषया नुट्यात्वं न । नामीति

१ 'इकोचि' इति सूत्रे इह किंचित् त्रपो इति ' इतिवार्तिकप्रयोगः 'हे त्रपु' इति एङ्ह्रस्वात् सूत्रे भाष्यप्रयोगाच्चात्रानुकूलः ॥ २ भाषितः पुमान् यस्मिन्नर्थे स भाषितपुंस्कः । सोऽस्ति यस्य तद्भाषितपुंस्कमि- त्यभिप्रेत्याह-प्रवृत्तिनिमित्तैक्य इति॥तथा चोक्तम्-‘यन्निमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते। क्लीबवृ- त्तिस्तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते' इति ॥ ३ पुंसि वृक्षत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । क्लीवे फलत्वमिति प्रवृत्ति निमित्तभेदादित्यर्थः ॥ ४ 'एतदन्तस्याङ्गस्य' इत्यर्थः । तेन 'प्रियसक्था ब्राह्मणेन' इत्यादावुपसर्जनेपि अनङ् भव- त्येव ॥ ५ 'अन्यत्र' पुंवद्भावविरहपक्षे ॥ ६ टायां नुमं बाधित्वा 'ना' आमि 'नुट्' इति तु विशेषः ॥ ७ 'इच्च- शेयास्तालौ' 'उवोपोध्मा ओष्ठे' इति प्रातिशाख्यानुसारेण एकारस्य तालव्यत्वम् ओकारस्य ओष्ठ्यत्व- मङ्गीकृत्य 'सिद्धमेङः सस्थानत्वात्' इति वार्तिकेनैङंशे स्थानकृतन्तर्येण इक् एव प्राप्तौ 'अकारार्धमै- कारौकारयोरदिः इकारोऽध्यर्धः पूर्वस्य शेष उकारस्तूत्तरस्य' इति प्रातिशाख्यमनुसृत्य 'ऐचो श्चोत्तरभूयस्त्वात्' इति वार्तिकेनैजंशेपि प्रमाणकृतन्तर्येण इक् एव सिद्धौ व्यर्थमेवेदं सूत्रमिति भाष्ये स्पष्टम् समविभागपक्षे तु सूत्रमैजंशेऽकारव्यावृत्त्यर्थमावश्यकमैवेत्यपि 'हुतावैच इदुतौ' इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् ॥

( ४८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- दीर्घस्त्वारम्भसामर्थ्यात्परिभाषां बाधत इत्युक्तम् ॥ प्ररीणाम् । सुनु । सुनुनी सुनूनि । सुनुना । सुनुने । इत्यादि ॥ ॥ इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । हो ढः ॥ ८।२।३१ ॥ हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । हल्ङ्याबिति सुलोपः । पदान्त- त्वाद्धस्य ढः । जश्त्वचर्त्वे । लिट् । लिड् । लिहौ । लिहः । लिहम् । लिहौ । लिहः । लिहा । लिड्भ्याम् । लिट्सु । लिट्त्सु ॥ दादेर्धातोर्घः ॥ ८।२।३२ ॥ उपदेशे दादेर्धातो- र्हस्य घः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ उपदेशे किम् ? अधोगित्यत्र यथा स्यात् । दॉमलिहमात्म- न इच्छति दामलिह्यति । ततः क्विप् दामलिट् । अत्र मा भूत् ॥ एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्व

हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । (४९)

छन्दस्येव ण्विरिति पक्षे णिजन्ताद्विच् ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ।७।१।९८ ॥ अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने स चोदात्तः ॥ सावनडुहः ।७।१।८२ ॥ अस्य नुम् स्यात्सौ परे ॥ औदित्यधिकाराद्वर्णात्परोऽयं नुम् । अतो विशेषविहितेनापि नुमा आम् न बाध्यते । अमा च नुम् न बाध्यते ॥ सोर्लोपः । नुम्विधिसामर्थ्याद्वसुस्रंसित्वेति दृत्वं न । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्न- लोपो न । अनड्वान् ॥ अम् संबुद्धौ ।७।१।९९ ॥ चतुरनडुहोरम् स्यात्संबुद्धौ । आमोप- वादः । हे अनडुन् । अनड्वाहौ । अनड्वाहः । अनडुहा ॥ वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ।८।२। ७२॥ सान्तवस्वन्तस्य स्रंसादेश्च दः स्यात्पदान्ते ॥ अनडुद्भ्यामित्यादि ॥ सान्तेति किम् ? विद्वान्

? No, l-kāra: "पत्वम्-कमलृत्सु"? Wait! "पत्वम्"? No, "षत्वम्"! Look at the letter: "पत्वम्-" or "षत्वम्-"? In this font, 'ष' often looks like 'प', but wait: षत्व of सु (सु -> षु)! Wait! कमलृत्सु? No, कमल + सु = "कमलत्सु"? No! Wait, if it is "कमल्", then "कमल् + सु" -> does l take षत्व? No, what is the sutra? Wait, is the base word not "कमल्"? Wait! "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—" Wait, what is the root/word in Siddhanta Kaumudi here? Let's recall the section of Siddhanta Kaumudi: Halanta Pumlinga: After चतुर् (चत्वारः, etc.), then what comes? प्रशान् (from प्रशाम् - "मो नो धातोः")! Before Prashan, what word ends in 'म्'? "शम्", "दम्"? Wait! What word ends in 'म्'? "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—कमल्"? No! "शम्"? "कम्"? Wait, "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—कम्"! Wait, "कम्"?? If someone calls/desires Kamala (कमलं कमला