वायु पुराण

४२२	श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-[अ०१०३-१०४ श्लो०७२-७३][१-१८]
(व्याससंशयापनोदनम्)

वाचो वेदांश्चान्तरिक्षं शरीरं क्षितिं पादौ तारका रोमकूपान् ।
सर्वाणि चाङ्गानि तथैव तानि विद्याश्च अङ्गानि च यस्य पुच्छम् ॥ ७२
तं देवदेवं जननं जनाना सर्वेषु लोकेषु प्रतिष्ठितं च ।
वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये ॥ ७३
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते सृष्टिवर्णनं नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-१०३२३

---

अथ चतुरधिकशततमोऽध्यायः ।

व्याससंशयापनोदनम् ।

÷ शौनकादिऋषय ऊचुः-
सूत सूत महाभाग त्वया भगवता सता । व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसंबोधनेन च ॥ १
अष्टादश पुराणानि सेतिहासानि चानघ । उपक्रमोपसंहारविधिनोक्तानि कृत्स्नशः ॥ २
चतुर्दशसहस्रं च मात्स्यं प्रोक्तमतिस्फुटम् । तत्संख्याकं भविष्यं च प्रोक्तं पञ्चशताधिकम् ॥ ३
मार्कण्डेयं महारम्यं प्रोक्तं नवसहस्रकम् । कथितं ब्रह्मवैवर्तमष्टादशसहस्रकम् ॥ ४
शतोत्तरं च ब्रह्माण्डं सूर्यसंख्यासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम् ॥ ५
सहस्राणि दशैवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामकम् । अयुतश्लोकघटितं पुराणं वामनाभिधम् ॥ ६
तथैवायुतसंख्यातं षट्शताधिकमादिकम् । त्रयोविंशतिसाहस्रमनिलं तद्वतं शुभम् ॥ ७
त्रयोविंशतिसाहस्रं नारदीयमुदाहृतम् । एकोनविंशसाहस्रं वैनतेयमुदाहृतम् ॥ ८
सहस्रपञ्चपञ्चाशत्प्रोक्तं पाद्मं सुविस्तरम् । सप्तदशसहस्रं तु कूर्मं प्रोक्तं मनोहरम् ॥ ९
चतुर्विंशतिसाहस्रं शौकरं परमाद्भुतम् । एकाशीतिसहस्राणि स्काान्दमुक्तं सुविस्तृतम् ॥ १०
एवमष्टादशोक्तानि पुराणानि बृहन्ति च । पुराणेष्वेषु बहवो धर्मास्ते विनिरूपिताः ॥ ११
रागिणां च विरागाणां यतीना ब्रह्मचारिणाम् । गृहस्थानां वनस्थानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां ये च संकरजातयः । गङ्गाद्या या महानद्यो यज्ञव्रततपांसि च ॥ १३
अनेकविधदानानि यमाश्च नियमैः सह । योगधर्मा बहुविधाः सांख्या भागवतास्तथा ॥ १४
भक्तिमार्गा ज्ञानमार्गा वैराग्यानिलनीरजः । उपासनविधिश्चोक्तः कर्मसंसुद्धिचेतसाम् ॥ १५
ब्राह्मं शैवं वैष्णवं च सौरंव शाक्तं तथाऽऽर्हतम् । षड्दर्शनानि चोक्तानि स्वभावानियतानि च ॥
एतदन्तच्च विविधं पुराणेषु निरूपितम् । अतः परं किमप्यस्ति न वा बोद्धव्यमुत्तमम् ॥ १७
न ज्ञायेत यदि व्यासो गोपयेदथ वा भवान् । अत्र नः संशयं छिन्धि पूर्णः पौराणिको यतः ॥

---

÷ अयमध्यायः कव्यतिरिक्तपुस्तकेषु न विद्यते ।

[अ०१०४ श्लो० १९-४७] वायुपुराणम्। ४२३ (व्याससंशयापनोदनम्)

सूत उवाच— शृणु शौनक वक्ष्यामि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम्। अतिगोप्यतरं दिव्यमनाख्यंयं प्रचक्षते ॥ १९ पराशरसुतो व्यासः कृत्वा पौराणिकीं कथाम्। सर्ववेदार्थघटितां चिन्तयामास चेतसि ॥ २० वर्णाश्रमवतां धर्मो मया सम्यगुदाहृतः। मुक्तिमार्गा बहुविधा उक्ता वेदाविरोधतः ॥ २१ जीवेश्वरब्रह्मभेदो निरस्तः सूत्रनिर्णये। निरूपितं परं ब्रह्म श्रुतियुक्तविचारतः ॥ २२ अक्षरं परमं ब्रह्म परमात्मा परं पदम्। यदर्थं ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थयतिव्रतम् ॥ २३ आचरन्ति महाप्राज्ञा धारणां च पृथग्विधाम्। आसनं प्राणरोधश्च प्रत्याहारश्च धारणा ॥ २४ ध्यानं समाधिरेतानि यमैश्च नियमैः सह। अष्टाङ्गानि यदर्थं च चरन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥ २५ यदर्थं कर्म कुर्वन्ति वेदाज्ञामात्रतत्पराः। परार्पणधिया सम्यग्निष्कामाः कलिलोज्झिताः ॥ २६ मज्ज्ञानेये निराकर्तुं पापाचरणमात्मनः। गङ्गादितीर्थचर्याणि निषेवन्ते शुचिव्रताः ॥ २७ तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनाद्यन्तमनामयम्। नित्यं सर्वगतं स्थाणु कूटस्थं कूटवर्जितम् ॥ २८ सर्वेन्द्रियचराभासं प्राकृतोन्द्रियवर्जितम्। दिक्कालायनवाच्छिन्नं नित्यं चिन्मात्रमव्ययम् ॥ २९ अध्यास्तं सर्ववद्यत्र विश्वमेतत्प्रकाशते। विश्वस्मिन्नपि चान्वेति निर्विकारं च रज्जुवत् ॥ ३० सम्यग्विचारितं यद्वत्फेनोर्मिबुद्बुदोदकम्। तथा विचारितं ब्रह्म विश्वस्मान्न पृथग्भवेत् ॥ ३१ सर्वं ब्रह्मैव नानात्वं नास्तीति निगमा जगुः। यस्माद्भवन्ति ब्रह्माण्डकोटयो न भवन्ति च ॥ ३२ यदुन्मेषनिमेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौ। भवेतां या परा शक्तिर्यदाधारतया स्थिता ॥ ३३ यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं यदिदं स्मृतम्। यदज्ञानाज्जगद्भाति यस्मिन्ज्ञाते जगन्न हि ॥ ३४ असत्यं यज्जडं दुःखं अवास्त्विति निरूपितम्। विपरीतमतो यद्वै सच्चिदानन्दमूर्तिकम् ॥ ३५ जीवे जाग्रति विध्याख्यं स्वप्ने यत्तैजसं स्मृतम्। सुषुप्तौ प्राज्ञसंज्ञं यत्सर्वावस्थासु संस्मृतम् ॥ ३६ यच्चक्षुषां चक्षुरथ श्रोत्राणां श्रोत्रमप्यति। त्वक्त्वचां रसनं तस्य प्राणं प्राणस्य यद्विदुः ॥ ३७ बुद्धिज्ञानेन च प्राणाः क्रियाशक्त्या निरन्तरम्। यन्नेशिरे समभ्येतुं ज्ञातुं च परमार्थतः ॥ ३८ रज्जावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने यथा। असिद्धिमथेदं भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ॥ ३९ घटावाच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते। कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्यज्जीवसंज्ञकम् ॥ ४० मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशालिया। ब्रह्माण्डं चित्रमतुलं यस्मिन्भित्ताविवार्पितम् ॥ ४१ धावतोऽन्यानतिक्रान्तं वदतो वाग्गोचरम्। वेदवेदान्तसिद्धान्तैर्विनिर्णीतं तदक्षरम् ॥ ४२ अक्षरान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः। इत्येवं श्रूयते वेदे बहुधाऽपि विचारिते ॥ ४३ अक्षरस्याऽऽत्मनश्चापि स्वात्मरूपतया स्थितम्। परमानन्दसंदोहरूपमानन्दविग्रहम् ॥ ४४ लीलाविडासरासिकं बलपीयूथ मध्यगम्। शिखिपिच्छाकिरीटेन भास्वद्रत्नचितेन च ॥ ४५ उल्लसद्विद्युदाटोपकुण्डलाभ्यां विराजितम्। कर्णोपान्तचरन्नेत्रखञ्जरीटमनोहरम् ॥ ४६ कुञ्जकुञ्जप्रियावृन्दाविलासरातिलम्पटम्। पीताम्बरधरं दिव्यं चन्दनालेपमण्डितम् ॥ ४७

४२४ श्रीमहैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० १०४ श्लो० ४८-७५] (व्याससंशयापनोदनम)

अधरामृतसंसिक्तवेणुनादेन बल्लवीः । मोहयन्तं चिदानन्दमनङ्गमदभञ्जनम् ॥ ४८ कोटिकामकलापूर्णं कोटिचन्द्रांशुनिर्मलम् । विरेकण्ठविलसद्रत्नगुञ्जामृगाकुलम् ॥ ४९ यमुनापुलिने तुङ्गे तमालवनकानने । कदम्बचम्पकाशोकपारिजातमनोहरे ॥ ५० शिखिपारावतशुकपिककोलाहलाकुले । निरोधार्थं गवामेव धावमानमितस्ततः ॥ ५१ राधामिलासरसिकं कृष्णाख्यं पुरुषं परम् । श्रुतवानस्मि वेदेभ्यो यतस्तद्गोचरोऽभवत् ॥ ५२ एवं ब्रह्मणि चिन्मात्रे निर्गुणे भेदवर्जिते । गोलोकसंज्ञके कृष्णो दीव्यतीति श्रुतं मया ॥ ५३ नातः परतरं किंचिन्निगमागमयोरपि । तथाऽपि निगमो वक्ति सक्षरात्परतः परः ॥ ५४ गोलोकवासी भगवानक्षरात्पर उच्यते । तस्मादपि परः कोऽसौ गीयते श्रुतिभिः सदा ॥ ५५ उद्दिष्टो वेदवचनैर्विशेषो ज्ञायते कथम् । श्रुतेर्वाऽर्थोऽन्यथा बोध्यः परतस्त्वक्षरादिति ॥ ५६ श्रुत्यर्थे संशयापन्नो व्यासः सत्यवतीसुतः । विचारयामास चिरं न पपेदे यथातथम् ॥ ५७

सूत उवाच--

विचारयन्नपि मुनिनींऽऽप वेदार्थनिश्चयम् । वेदो नारायणः साक्षाद्यत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ ५८ तदाऽपि महतार्तिं सतां हृदयतापिनीम् । पुनर्विचारयामास कं व्रजामि करोमि किम् ॥ ५९ पृच्छामि न जगत्त्यस्मिन्सर्वज्ञं सर्वदर्शनम् । अज्ञात्वाऽन्यतमं लोके संदेहाविनिवर्तकम् ॥ ६० मेरोः कुहरिणीं गत्वा चचार परमं तपः । यत्र कार्तस्वरस्फूर्जज्ज्योत्स्नाजालैर्निरन्तरम् ॥ ६१ सदा प्रबाधते विश्वक्तमःस्तोमं दृशंतुदम् । चकास्ते यत्र परमं कान्तारमतिसुन्दरम् ॥ ६२ नानाद्रुमलताकुञ्जकूजत्पक्षिनिनादितम् । क्षुत्पिपासाभयक्रोधतापग्लानिविवर्जितम् ॥ ६३ जलाशयैर्बहुविधैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः । जातरूपशिलानद्धतटसंचारपक्षिभिः ॥ ६४ युक्तमम्भोजपवनैः सेव्यमानं समन्ततः । शिवैरध्यासितं भावैर्हिंस्रैः सत्त्वैः समुज्झितम् ॥ ६५ निर्जनं दिव्यलतिकाप्रियखण्डविराजितम् । शुकैः पारावतैर्हंसैरून्मदन्मत्तकोकिलम् ॥ ६६ उत्पतत्पद्मरजसां पटलामोददिङ्मुखम् । तत्रापि काञ्चनी दिव्या गुहा परमशोभना ॥ ६७ तां प्रविश्य जिताहारो जितचित्तो जितासनः । सस्मार वेदांश्चतुरस्तदेकाग्रमना मुनिः ॥ ६८ त्रयी जगाम शरदां शतस्य स्मरतोऽस्य हि । प्रादुरासंस्ततो वेदाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः ॥ ६९ स्फुरत्पद्मपलाशाक्षा जटामुकुटधारिणः । कुशमुष्टिकराम्भोजा मृगत्वङ्‌मण्डितांसकाः ॥ ७० स्वरैः षोडशभिः क्लृप्तवदनाः प्रणवान्तराः । कचवर्गाोद्भवैर्वर्णैः पञ्चावयवपाणयः ॥ ७१ पवर्गदक्षचरणा वामपादस्तवर्गंतः । आच(त)रन्त्यन्तवर्णांश्च येषां कुक्षिद्वयात्मकौ ॥ ७२ नाभिनिद्राः कान्तपृष्ठा मोदरा यरलवोत्कचाः । अभिदक्षांशरुचिरा धराग्रीवा भृतांसकाः ॥ ७३ अन्तस्थसंस्थाना वैखरीवाग्विजूम्भिताः । अपश्यन्मधुरामोषां हृदयाम्भोजकल्पिताम् ॥ ७४ हरेर्भगवतः साक्षादाविर्भावस्थली हि सा । कारीमपश्यद्भ्रूमध्ये मायामाधारसंस्थिताम् ॥ ७५

[अ० १०४ श्लो० ७६-१०३] वायुपुराणम् । ४२५

( व्याससंशयापनोदनम् )

लिङ्गदेशे ततः काञ्चीमवन्तीं नाभिमण्डले । कण्ठस्थां द्वारकामेशां प्रयागं प्राणगं तथा ॥ ७६
सव्यापसव्ययोस्तेषां गङ्गाऽपि यमुना नदी । मध्ये सरस्वती साक्षाद्गयाक्षेत्रं तथाऽऽनने ॥ ७७
हन्वोर्वामध्यगतं प्रभासक्षेत्रमुत्तमम् । बदर्याश्रममेतेषां ब्रह्मरन्ध्रे ददर्श ह ॥ ७८
पौण्ड्रवर्धननेपालपीठं नयनयोर्युगे । पीठं पूर्णगिरिं नाम ललाटे समदृश्यत ॥ ७९
कण्ठे च मथुरापीठं काञ्चीपीठं कटिस्थितम् । जालंधरं तथा पीठं स्तनदेशेष्वदृश्यत ॥ ८०
भृगुपीठं कर्णदेशे अयोध्यां नासिकापुटे । ब्रह्मरन्ध्रं स्थितं ब्राह्मचं शैवं सीमन्तसीमानि ॥ ८१
शाक्तं जिह्वाग्राधिषणं वैष्णवं हृदयाम्बुजे । सौरं चक्षुष्प्रदेशस्थं बौद्धच्छायासुसंगदम् ॥ ८२
सौत्रामाणीं कण्ठदेशे पशुबन्धमथोरासि । वाजपेयं कटितटे अग्निहोत्रं तथाऽऽनने ॥ ८३
अश्वमेधं कटितटे नरमेधमथोदरे । राजसूयं शिरोदेश आवसथ्यं तथाऽधरे ॥ ८४
ऊर्ध्वोष्ठे दक्षिणाग्निं च गार्हपत्यं मुखान्तरे । हव्यं श्रुतौ मन्त्रभेदास्तथा रोमस्ववस्थितान् ॥
भृत्यैरिव महाराजं पुराणैर्न्यायिमिश्रितैः ॥ ८५
संहिताभिश्च तन्त्रैश्च पृथक्पृथगुपासितान् । कर्मज्ञानोपासनाभिर्नानानुग्रहकारकान् ॥ ८६
दृष्ट्वा सुविस्मितमना मुनिः कृष्णो बभूव तान् । ब्रह्मेतजोमयान्दिव्यांस्तपतोऽर्कानिव च्युतान् ॥
ज्वलतोऽग्नीनिवोदर्कान्कोटिन्दुसमदर्शनान् ॥ ८७
ववन्दे सहसोत्थाय दण्डवत्पतितो मुनिः । कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहमितीरयन् ॥ ८८
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं मनः । अद्य मे सफलं चाऽऽयुर्यूद्भवन्तोऽक्षिगोचराः ॥ ८९
अलौकिकं लौकिकं च यत्किंचिदपि विद्यते । न तद्गोष्ठविदितं वेद्यं भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥ ९०
न प्रवृत्तिफला यूयं दर्शयन्तोऽपि तान्सदा । यदृक्षाकरसंकोचविधानायहे रागिणाम् ॥ ९१
प्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वे ब्रह्मत्वे वा विचीतरौ । न मृषारागविषयौ तत्संकोचविधिक्षयौ ॥ ९२
अतो लोकहितैर्नूनं परभार्थनिरूपणे । स्वोक्ताः स्वर्गादिविषया नश्वरा इति निन्दिताः ॥ ९३
अधिकारिविभेदेन कर्मज्ञानोपदेशतः । त्रातं सर्वं जगन्नूनं शब्दब्रह्मात्ममूर्तिभिः ॥ ९४
अतोऽहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तश्चैत्कृपालवः । कर्मणां फलमादिष्टं सर्गः कामैकचेतसाम् ॥ ९५
ईशार्पितधियां पुंसां कृतस्यापि च कर्मणः । चित्तशुद्धिस्ततो ज्ञानं मोक्षश्च तदनन्तरम् ॥ ९६
मोक्षो ब्रह्मैक्यमित्येवं सच्चिदानन्दमेव यत् । सर्वं समाप्यते तस्मिञ्ज्ञाते यद्धि कृताकृतम् ॥ ९७
यन्निःसङ्गं चिदाकाशं ज्ञानरूपमसंवृतम् । निरीहमचलं शुद्धमगुणं व्यापकं स्मृतम् ॥ ९८
विकारेषु विनश्यत्सु निर्विकारं न नश्यति । यथान्धतमसा व्याप्तलोकस्य र [वि] रोजसा ॥ ९९
लोहस्येव मणिरतद्व्रह्मणिायाश्वेतयितृ यत् (?) । यदाभासेन सा सत्तां प्रतिपद्य विजृम्भते ॥ १००
जीवेश्वरादिरूपेण विश्वाकारेण चाप्यहो । तस्यामपि मलीनायां कूटस्थं च यदेकलम् ॥ १०१
भवद्भिरेवं निर्णीतं तत्तथैव न संशयः । तथाऽपि मम जिज्ञासा वर्तते केवलं हृदि ॥ १०२
अत्तोऽपि परं किंचिद्वर्तते किल वा न वा । तद्वदन्तु महाभागा भवन्तस्तत्त्वदर्शनाः ॥ १०३

५४

४२६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्—[अ० १०४-१०५ श्लो० १०४-११०-१-६] ( गयामाहात्म्यम् ) यच्छ्रवःफलमेवेह जनुषो मे कृतार्थता । एवं ब्रुवन्तममघं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥
साधु साध्विति संकीर्त्य प्रत्यूचुर्निगमा वचः ॥ १०४

वेदा ऊचुः—
साधु साधु महाप्राज्ञ विष्णुरात्मा शरीरिणाम् । अजोऽपि जन्म संपद्य लोकानुग्रहमीहसे ॥ १०५
अन्यथा ते न घटते संसारकर्म बन्धनम् । अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगूहया ॥ १०६
बिभर्षि स्वेच्छया रूपं स्वेच्छयैव निगूहसे । अस्मत्संमत एवार्थो भवता संप्रदर्शितः ॥ १०७
पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा । अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ॥ १०८
तस्याऽऽत्मनोऽप्यात्मभावतया पुष्पस्य गन्धवत् । रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ॥ १०९
अनुभूतं तदस्माभिर्जिते प्राकृतिके लये । अक्षरात्परतस्तस्माद्यत्परं केवलो रसः ॥
न च तत्र वयं शक्ताः शब्दातीते तदात्मकाः ॥ ११०

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते व्याससंशयापनोदनं नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—१०४३३

अथ पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ।
* गयामाहात्म्यम् ।

[ +वायुरुवाच—
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गयामाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ] १

सूत उवाच—
सनकाद्यैर्महाभागैर्देवर्षिः स च नारदः । सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ÷ ॥ २

नारद उवाच—
सनत्कुमार मे ब्रूहि तीर्थं तीर्थोत्तमोत्तमम् । तारकं सर्वभूतानां पठतां [ × शृण्वतां तथा ॥ ३

सनत्कुमार उवाच—
वक्ष्ये तीर्थवरं पुण्यं श्राद्धादौ सर्वतावकम्(?) गयातीर्थं सर्वदेशे तीर्थेभ्योऽप्यधिकं शृणु ] ॥ ४
गयासुरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा कृतेऽशर्थितः । प्राप्तस्य तस्य शिरसि शिलां धर्मो ह्यधारयत् ॥ ५
तत्र ब्रह्माऽकरोद्यागं स्थितश्चापि गदाधरः । फल्गुतीर्थादिरूपेण निश्चलार्थमहर्निशम् ॥
गयासुरस्य विप्रेन्द्र बलाद्यैर्दैवतैः सह ॥ ६

---

* इदं गयामाहात्म्यं ग. घ. ङ. पुस्तकेषु न विद्यते । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । ÷ इत उत्तरं मुद्रितपुस्तकेऽयं ग्रन्थ उपलभ्यते सोऽयम्—
गयायात्रां प्रवक्ष्यामि शृणु नारद मुक्तिदाम् । निष्कृतिस्तिस्त्वह कर्तृणां ब्रह्मणा गीयते पुरा ॥ १॥
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥ २॥
ब्रह्मज्ञानेनं किं कार्यं गोगृहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन यदि पुत्रो गयां व्रजेत् ॥ ३॥
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ४॥
इति श्रुत्वा तदा वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः । सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ ५॥ इति ।
× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।

[अ० १०५ श्लो० ७-३१] वायुपुराणम्। ४२७

( गयामाहात्म्यम् )

कृतज्ञयो ददौ ब्रह्मा ब्राह्मणेभ्यो गृहादिकम्। श्वेतकल्पे तु वाराहे गयो यागमकारयत्॥ ७
गयानाम्ना गया ख्याता क्षेत्रं ब्रह्माभिकाङ्क्षितम्। काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रान्नरकाद्भयभीरवः॥ ८
गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति। गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्॥
पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा सोऽस्मभ्यं किं न दास्यति॥ ९
*एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां ब्रजेत्। यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्॥ १०
गयां गत्वाऽन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः। पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्तमं कुलम्॥
+नो चेत्पञ्चदशाहं वा सप्तरात्रिं त्रिरात्रिकम्॥ ११
महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति। पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि तिलैर्विना॥ १२
×ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। पापं तत्सङ्गजं सर्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति॥ १३
आत्मजोऽप्यन्यजो वाऽपि गयाभूमौ यदा तदा। यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम्॥ १४
= नामगोत्रे समुच्चार्य पिण्डपातनमिष्यते। येन केनापि कस्मैचित्स याति परमां गतिम्॥ १५
⬭ ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा। वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा॥ १६
ब्रह्मज्ञानेन किं कार्यं गोगृहे मरणेन किम्। वासेन किं कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयां ब्रजेत्॥ १७
गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः। अधिमासे जन्मदिने चास्तेऽपि गुरुशुक्रयोः॥ १८
न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेऽपि बृहस्पतौ। ÷ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मृतानां पिण्डकर्मसु॥ १९
महातीर्थे तु संप्राप्ते क्षतदोषो न विद्यते। तथा दैवप्रमादेन सुमहत्सु व्रणेषु च॥
पुनः कर्माधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक्॥ २०
सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिण्डस्य पातनम्। दुर्लभं किं पुनर्निंत्यमास्मिन्नेव व्यवस्थितिः॥ २१
प्रमादान्नियते क्षेत्रे बलाद्देर्मुक्तिदायके। ब्रह्मज्ञानाद्यथा मुक्तिर्लभ्यते नात्र संशयः॥ २२
कीकटादिमृतानां च पितॄणां तारणाय च। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं सुविचक्षणैः॥ २३
ब्रह्मकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्वा पितृभिः सह देवताः॥ २४
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम्॥ २५
दण्डं प्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः। दण्डं न्यस्य विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते॥ २६
न दण्डी किल्बिषं धत्ते पुण्यं वा परमार्थतः। अतः सर्वां क्रियां त्यक्त्वा विष्णुं ध्यायति भावुकः
संन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न संन्यसेत्। मुण्डं कुर्याच्च पूर्वेऽस्मिन्पश्चिमे दक्षिणोत्तरे॥ २८
सार्धक्रोशद्वयं मानं गयेति ब्रह्मणोदितम्। पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः॥ २९
तन्मध्ये सर्वतीर्थानि त्रैलोक्ये यानि सन्ति वै। आद्वच्छद्यो गयाक्षेत्रे पितॄणामनृणो हि सः॥ ३०
शिरसि श्राद्धकृद्यस्तु कुलानां शतमुद्धरेत्। गृहाच्चलितमात्रेण गयायां गमनं प्रति॥
स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां च पदे पदे॥ ३१

---

* न विद्यतेऽयं श्लोकः क. पुस्तके। + इदमर्धं नास्ति ख. पुस्तके। × अयं श्लोको नास्ति ख. पुस्तके। = न विद्यतेऽयं श्लोकः क पुस्तके। ⬭ अयं श्लोकः ख. पुस्तके न विद्यते। ÷अयं श्लोको न क. पुस्तके।

४२८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०५-१०६श्लो०३२-४९।१] ( गयामाहात्म्यम् )

पदे पदेऽश्वमेधस्य यत्फलं गच्छतो गयाम् । तत्फलं च भवेन्नूनं समग्रं नात्र संशयः ॥ ३२ पायसेनापि चरुणा सक्तुना पिष्टकेन वा । तण्डुलैः फलमूलाद्यैर्गयायां पिण्डपातनम् ॥ ३३ तिलकल्केन खण्डेन गुडेन सघृतेन वा । केवलेनैव दध्ना वा ऊर्जेन मधुनाऽथ वा ॥ ३४ पिण्याकं सघृतं खण्डं पितृभ्योऽक्षयमित्युत । इज्यते वाऽऽसर्वं भोज्यं हविष्यान्नं मुनीरित्रम् ॥ ३५ एकतः सर्ववस्तूनि रसवन्ति मधूनि हि । स्मृत्वा गदाधराङ्कस्थञ्चं फल्गुतीर्थाम्बु चैकतः ॥ ३६ *पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम् । दक्षिणा चान्नसंकल्पस्तीर्थश्राद्धेष्वयं विधिः ॥ ३७ नाऽऽवाहनं न दिग्वन्धो न दोषो दृष्टिसंभवः । सकारुण्येन कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ॥ ३८ अन्यत्राऽऽवाहिताः काले पितरो यान्त्यमुं पति । तीर्थे सदा वसन्त्येन तस्मादावाहनं न हि ॥ ३९ तीर्थश्राद्धं प्रयच्छाद्भिः पुरुषैः फलकाङ्क्षिभिः । कामं क्रोधं तथा लोभं त्यक्त्वा कार्या क्रियाऽनिशम् ब्रह्मचर्य्येकभोजी च भूशायी सत्यवाक्शुचिः । सर्वभूतहिते रक्तः स तीर्थफलमश्नुते ॥ ४१ तीर्थान्यनुसरन्धीरः पाषण्डं पूर्वतस्त्यजेत् ) पाषण्डः स च विज्ञेयो यो भवेत्कामकारकः ॥ ४२ तीर्थेषु ये नराः धीराः कर्म कुर्वन्ति तद्गताः । यथा ब्रह्मविदो वेद्यं वस्तु चानन्यचेतसः ॥ प्रविशन्ति परेशाख्यं ब्रह्म बलपरायणाः ॥ ४३ [ + याऽऽस्ते वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता ( साऽवतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तारणाय वै ॥ स्नातो गोदो वैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ॥ ४४ तथाऽक्षयवटं गत्वा विप्रान्संतोषयिष्यति । ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्चयेत् ॥ तैस्तुष्टैस्तोपिताः सर्वाः पितृभिः सह देवताः ॥ ४५ × गयायां न हि तत्स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते । सांनिध्यं सर्वतीर्थानां गयातीर्थं ततो वरम् ॥४६ मीने मेषे स्थिते सूर्ये कन्यायां कार्मुके घटे । = गयायां दुर्लभं लोके वदन्ति ऋषयः सदा ॥ दुर्लभं त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनम् ॥ ४७ मकरे वर्तमाने च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु गयाश्राद्धं सुदुर्लभम् ॥ ४८ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥ ४९ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-१०४८२

---

अथ षडधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् ।

नारद उवाच-- मयासुरः कथं जातः किंप्रभावः किमात्मकः । तपस्तप्तं कथं तेन कथं देहपवित्रता ॥ १

---

*इत आरभ्य विचक्षणैरित्यन्तं ग्रन्थव्यत्यासः ख.पुस्तके । +धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख.पुस्तके नास्ति । × इतः प्रभृति सुदुर्लभमित्यन्तं ग्रन्थव्यत्यासः ख. पुस्तके वर्तते । = इदमर्धं नास्ति क. पुस्तके ।

[अ० १०६ श्लो० २-२६] वायुपुराणम् । ४२९

( गयामाहात्म्यम् ) सनत्कुमार उवाच-- विष्णोर्नाभ्यम्बुजाज्जातो ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रजाः ससर्ज संप्रोक्तः पूर्वं देवेन विष्णुना ॥ २ आसुरेणैव भावेन असुरान्सृजत्पुरा । सौमनसस्थेन भावेन देवान्सुमनसोऽसृजत् ॥ ३ गयासुरोऽसुराणां च महाबलपराक्रमः । योजनानां सपादं च शतं तस्योच्छ्रयः स्मृतः ॥ ४ स्थूलः षष्टियोजनानां श्रेष्ठोऽसौ वैष्णवः स्मृतः । कोलाहले गिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ५ बहुवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासं स्थिरोऽभवत् । तत्तपस्तापिता देवाः संक्षोभं परमं गताः ॥ ६ ब्रह्मलोकं गता देवाः प्रोचुस्तेऽथ पितामहम् । गयासुराद्रक्ष देव ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ॥ ७ व्रजामः शंकरं देवा ब्रह्माद्याश्च गताः शिवम् । कैलासे चाब्रुवन्नत्वा रक्ष देव महासुरात् ॥ ८ ब्रह्माद्यानब्रवीच्छंभुर्वजामः शरणं हरिम् । क्षीराब्धौ देवदेवेशः स नः श्रेयो विधास्यति ॥ ब्रह्मा महेश्वरो देवा विष्णुं नत्वा प्रतुष्टुवुः ॥ ९

देवा ऊचुः-- ॐ नमो विष्णवे भर्त्रे सर्वेषां प्रभविष्णवे । रोचिष्णवं जिष्णवे च राक्षसादिग्रसिष्णवे ॥ १० धरिष्णवेऽखिलस्यास्य योगिनां परायिष्णवे । वर्धिष्णवे ह्यनन्ताय नमो भ्राजिष्णवे नमः ॥ ११

सनत्कुमार उवाच-- एवं स्तुतो वासुदेवः सुराणां दर्शनं ददौ । किमर्थमागता देवा विष्णुनोकास्तमब्रुव ॥ १२ गयासुरभयाद्देव रक्षाम्मानब्रवीद्धरिम् । ब्रह्माद्या यान्तु तं दैत्यमागमिष्याम्यहं ततः ॥ १३ केशवा गरुडारूढो वरं दातुं गयासुरे । सर्वे स्वं स्वं समस्थाय ययुर्वाहनमुत्तमम् ॥ १४ ऊचुस्तं वासुदेवाद्याः किमर्थं तप्यते त्वया । संतुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं ब्रूहि गयासुर ॥ १५

गयासुर उवाच-- यदि तुष्टाः स्थ मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सर्वदेवाद्द्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थंशिलोच्चयात् ॥ १६ * देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृषिभ्योऽपि शिवाव्ययात् । मन्त्रेभ्यो देवदेवीभ्यो योगिभ्यश्चापि सर्वशः ॥ १७ न्यासिभ्यश्चापि कर्मिभ्यो धार्मीभिश्च तथा पुनः । ज्ञ (य) तिपवित्रेभ्यः पवित्रः स्यां सदा सुराः ॥ १८ पवित्रमस्तु तं देवा दैत्यमुक्त्वा ययुर्दिवम् । दैत्यं दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च सर्वे हरिपुरं ययुः ॥ १९ शून्यं लोकत्रयं जातं शून्या यमपुरी सभूत् । यम इंद्रादिभिः सार्थं ब्रह्मलोकं ततोऽगमत् ॥ २० ब्रह्माणमूचिरे देवा गयासुरविलोपिताः । त्वया दत्तोऽधिकारो वै गृहाज त्वं पितामह ॥ २१ ब्रह्माऽब्रवीत्ततो देवान्व्रजामो विष्णुमव्ययम् । ब्रह्मादयोऽब्रुवन्विष्णुं त्वया दत्तवरेऽसुरे ॥ २२ तद्दर्शनाद्ययुः स्वर्गं शून्यं लोकत्रयं सभूत् । देवैरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं स वचोऽब्रवीत् ॥ २३ गत्वाऽसुरं प्रार्थयस्व यज्ञार्थं देहि देहकम् । विष्णूक्तः ससुरो ब्रह्मा गत्वाऽपश्यन्महासुरम् ॥ २४ गयासुरोऽब्रवीद्दृष्ट्वा ब्रह्माणं त्रिदशैः सह । संपूज्योत्थाय विधिवत्प्रणतः श्रद्धयाऽन्वितः ॥ २५

गयासुर उवाच- अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । यदागतोऽतिथिर्ब्रह्मा सर्वं प्राप्तं मयाऽद्य वै ॥ २६

---

* एतदर्धस्थाने वेदेभ्योऽतिपवित्रोऽहं पवित्रे भव भोः सदेति ख पुस्तके ।

४३० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०६श्लो०२७-५०] ( गयामाहात्म्यम् )

योगिन्योगाङ्गवित्सर्वलोकस्वामिन्पितर्गुरो । यदर्थमागतो ब्रह्मंस्तत्कार्यं करवाण्यहम् ॥ २७ ब्रह्मोवाच— पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया । यज्ञार्थं न तु ते तानि पवित्राणि शरीरतः ॥ २८ त्वया देहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णुपसादातः । अतः पवित्रं देहं त्वं यज्ञार्थं देहि मेऽसुर ॥ २९ गयासुर उवाच— धन्योऽहं देवदेवेश यद्देहं प्रार्थ्यते त्वया । पितृवंशः कृतार्थो मे देहे यागं करोषि चेत् ॥ ३० त्वयैवोत्पादितो देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः । सर्वेषामुपकाराय यागोऽवश्यं भवत्विति ॥ ३१ इत्युक्त्वा सोऽपतद्भूभौ श्वेतकल्पे गयासुरः । नैर्ऋतीं दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरौ ॥ ३२ शिरः कृत्वोत्तरे दैत्यः पादौ कृत्वा सु दक्षिणे । ब्रह्मा संभृतसंभारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ॥ ३३ अग्निशर्माणममृतं शौनकं जाञ्जलिं मृदुम् । कुमार्यं वेदकौण्डिल्यं हारीतं काश्यपं कृपम् ॥ ३४ गर्गं कौशिकवासिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम् । वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ॥ ३५ श्वेतं सुमालं दमनं सुहोत्रं कङ्कमेव च । लौकाक्षिं च महाबाहुं जैगीषव्यं तथैव च ॥ ३६ दधिपञ्चमुखं विप्रमृषभं कर्कमेव च । कात्यायनं गोभिलं च मुनिमुग्रमहाव्रतम् ॥ ३७ * सुपालकं गौतमं च तथा वेदशिरोब्रतम् । जटामालिनमव्ययं चाटुहासं च दारुणम् ॥ ३८ + आत्रेयं चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महाव्रतम् । गोकर्णं च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ॥ ३९ एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ॥ ४० अग्निशर्माऽपि पश्चाग्नीन्मुखादेतानथासृजत् । दक्षिणाग्निं गार्हपत्याहवनीयौ तपोव्ययः ॥ ४१ सभ्यावसथ्यौ देवर्षे तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः । यज्ञस्य च प्रतिष्ठार्थं विप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ ॥ ४२ हुत्वा पूर्णाहूतिं ब्रह्मा स्नात्वा चावभृथेन तु । यज्ञयूपं सुरैः सार्धं समानीय व्यरोपयत् ॥ ४३ ब्रह्मणः सरसः श्रेष्ठे सरस्येवाऽऽश्रितं शुभम् । चलितश्चकितो ब्रह्मा धर्मराजमभाषत ॥ ४४ जाता गृहे तव शिला समानीयाविचारयन् । दैत्यस्य शीघ्रं शिरसि तां धारय ममाऽऽज्ञया ॥ ४५ निश्चलार्थं यमः श्रुत्वाऽधारयन्मस्तके शिलाम् । शिलायां धारितायां तु सशिलश्चासुरोऽचलत् ॥ ४६ देवानूचेऽथ रुद्रादीञ्शिलायां निश्चलाः किल । तिष्ठन्तु देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च ते स्थिताः ॥ देवाः पादैर्लक्षयित्वा तथाऽपि चलितोऽसुरः । ब्रह्माऽथ व्याकुलो विष्णुं गतः क्षीराब्धिशायिनम् तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नत्वा चाऽऽदृत्यतं प्रभुम् ॥ ४८ ब्रह्मोवाच— ब्रह्माण्डस्य पते नाथ नमामि जगतां पतिम् । गतिं कीर्तिमंतां तृणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ ४९ विष्वक्सेनोऽब्रवीद्विष्णुं देव त्वां स्तौति पद्मजः । हरिराहाऽऽनय स्वं तं विष्णूक्तः स तमानयत् ॥ अजमूर्चे हरिः कस्मादागतोऽसि वदस्व तत् ॥ ५०

---

* इदमर्धं नास्ति ख. पुस्तके। + अयं श्लोको न विद्यते ख. पुस्तके ।

[अ०१०६श्लो०५१-७४] वायुपुराणम् । ४३१ ( गयामाहात्म्यम् ) ब्रह्मोवाच- देवदेव कृते यागे प्रचचाल गयासुरः । शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायां तस्य मस्तके ॥ ५१ रुद्रादिषु च देवेषु संस्थितेष्वसुरोऽचलत् । इदानीं निश्चलार्थं हि प्रसादं कुरु माधव ॥ ५२ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्तिं ददौ निश्चलार्थं ब्रह्मणे भगवान्हरिः ॥ ५३ आनीय मूर्तिं ब्रह्माऽपि शिलायां समधारयत् । तथाऽपि चालितं वीक्ष्य पुनर्देवमथाऽऽह्वयत् ॥ ५४ आगत्य विष्णुः क्षीराब्धेः शिलायां संस्थितोऽभवत् । जनार्दनाभिधानेन पुण्डरीकेतिनामतः ॥ शिलायां निश्चलार्थं हि स्वयमादिगदाधरः ॥ ५५ निश्चयार्थं पञ्चधाऽऽसीच्छिलायां प्रपितामहः । पितामहोऽथ फल्ग्वीशः केदारः कनकेश्वरः ॥ ५६ ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्र गजरूपी विनायकः । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः ॥ ५७ लक्ष्मीः सीताभिधानेन गौरी च मङ्गलाह्वया । गायत्री चैव सावित्री त्रिसंध्या च सरस्वती ॥ ५८ इन्द्रो बृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः । विश्वे देवाश्चाऽश्विनेयौ [ * मारुतो विघ्ननायकः ॥ ५९ सयक्षोरगगन्धर्वास्तस्थुर्देवाः स्वशक्तिभिः ॥ आद्यया गदया चासौ ] यस्माद्दैत्यः स्थिरीकृतः । स्थित इत्येव हरिणा तस्मादादिगदाधरः ॥ ६० ऊचे गयासुरो देवान्किमर्थं वञ्चितो ह्यहम् । यज्ञार्थं ब्रह्मणे दत्तं शरीरमलयं मया ॥ ६१ विष्णोर्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलो ह्यहम् ॥ ६२ यत्सुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा । पीडितो यद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्वदा ॥ ६३ गदादरादयस्तुष्टाः प्रोचुः सार्धं गयासुरम् । वरं ब्रूहि प्रसन्ना स्मो देवानूचे गयासुरः ॥ यावत्पृथिवी पर्वताश्च यावच्चन्द्रार्कतारकाः । तावच्छिलायां तिष्ठन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ६४ अन्ये च सकला देवा मन्नाम्ना क्षेत्रमस्तु वै ॥ ६५ पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः । तन्मध्ये सर्वतीर्थानि प्रयच्छन्तु हितं नृणाम् ॥ ६६ स्नानादितर्पणं कृत्वा पिण्डदानात्फलाधिकम् । महात्मानि सहस्रं च कुलानां चोद्धरेन्नरः ॥ ६७ व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण येयं तिष्ठत सर्वदा । गदाधरः स्वयं लोकाद्ध्यात्वात्सर्वार्घनाशनात् ॥ ६८ श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते । ब्रह्महत्यादिकं पापं विनश्यतु च सेविनाम् ॥ नैमिषं पुष्करं गङ्गा प्रयागश्चाविमुक्तिकम् । एतान्यन्यानि तीर्थानि दिवि भुव्यन्तरिक्षतः ॥ ६९ समायान्तु सदा नृणां प्रयच्छन्तु हितं सुराः ॥

• किं बहुक्त्या सुरमणा युष्मास्वेकाऽपि देवता । चेन्न तिष्ठेदहं चापि सभयः प्रतिपाल्यताम् ॥ गयासुरवचः श्रुत्वा प्रोचुर्विष्ण्वादयः सुराः । त्वया यत्प्रार्थितं सर्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ॥ ७१ अस्मत्पादानर्चयित्वा यास्यन्ति परमां गतिम् । देवैर्दत्तवरो दैत्यो हर्षितो निश्चलोऽभवत् ॥ ७२ स्थितेषु चैव देवेषु ब्राह्मणेभ्यो ददावजः । ग्रामांश्च पञ्चपञ्चाशतपञ्चक्रोशीं गयां तथा ॥ ७३ गृहान्कृत्वा ददौ दिव्यान्सर्वोपस्करसंयुतान् ॥ ७४ कामधेनुं कल्पवृक्षं पारिजातादिकांस्तरून । महानदीं क्षीरवहां घृतकुल्यास्तथैव च ॥

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + अयं श्लोकः ख पुस्तके न ॥

४३२ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०६-१०७श्लो०७५-८६।१-११] ( गयामाहात्म्यम् ) मधुस्रवां मधुकुल्यां दिव्याञ्चाढ्यसरांसि च । सुवर्णदीर्घिकां चैव बहुनन्नादिपर्वतान् ॥ ७५ भक्ष्यभोज्यफलादींश्च सर्वं ब्रह्मा सृजन्ददौ । न याचयध्वं विप्रेन्द्रा अन्यानुक्त्वा ददावजः ॥ ७६ दत्त्वा ययौ ब्रह्मलोकं नत्वा स्याद्गिदाधरम् । धर्मारण्ये तत्र धर्मं याजयित्वा ययाचिरे ॥ ७७ धर्मयागे च लोभाद्वै प्रतिगृह्य धनादिकम् । ततो ब्रह्मा समागत्य ब्राह्मणांस्ताञ्शशाप ह ॥ ७८ कृतवन्तो यतो लोभं मदत्तेष्वखिलेष्वपि । तस्मादणाधिका यूयं भविष्यन्ति (थ) सदा द्विजाः॥७९ युष्माकं स्यन्दारिवहा नदी पाषाणपर्वता । नद्यादयो वारिवहा मृन्मयाश्च तथा गृहाः ॥ ८० कामधेनुः कल्पवृक्षो मलोकमुपतिष्ठताम् । एवं शप्ता ब्रह्मणा ते प्रार्थयन्तोऽब्रुवन्नजम् ॥ ८१ त्वया यद्दत्तमखिलं तत्सर्वं शापतो गतम् । जीवनार्थं प्रसादं नो भगवन्कर्तुमर्हसि ॥ ८२ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणान्ब्रह्मा प्रोवाचेदं दयान्वितः । तीर्थोपजीविका यूयमाचन्द्रार्कं भविष्यथ ॥ ८३ लोकाः पुण्या गयायां ये श्राद्धिनो ब्रह्मलोकगाः । युष्मान्ये पूजयिष्यन्ति तैरहं पूजितः सदा ॥ आक्रान्तं दैत्यजठरं धर्मेण विरजाद्रिणा । नाभिकूपसमीपे तु देवी या विरजा स्थिता ॥ ८५ तत्र पिण्डादिकं कृत्वा त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् । महेन्द्रागिरिणा तस्य कृतौ पादौ सुनिश्चलौ ॥ तत्र पिण्डादिकृत्सप्त कुलान्युद्धरते नरः ॥ ८६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम षडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः- १०५६८

अथ सप्ताधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् ।

नारद उवाच-- कथं शिला समुत्पन्ना यथाऽऽक्रान्तो गयासुरः । किं रूपं किं च माहात्म्यं तस्याः किं वद नाम च सनत्कुमार उवाच-- आसीद्धर्मो महातेजाः सर्वविज्ञानपारगः । विश्वरूपा चै तत्पत्नी भर्तृव्रतपरायणा ॥ २ तस्यां धर्मात्समुत्पन्ना कन्या धर्मव्रता सती । रूपयौवनसंपन्ना लक्ष्मीरिव गुणाधिका ॥ ३ तस्यां ये तु गुणा ह्यासंस्ते तिष्ठन्ति जगत्त्रये । धर्मो धर्मव्रतायास्तु त्रिषु लोकेषु मार्गयन् ॥ ४ नानुरूपं वरं लेभे धर्मोऽथ वरसिद्धये । तपः कुरु वरार्थं त्वं तथेत्युक्त्वा वनं ययौ ॥ ५ कन्या सा च तपस्तेपे सर्वेषां दुष्करं च यत् । वायुभक्षा श्वेतकल्पे युगानामयुतं पुरा ॥ ६ ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः । पर्यटन्पृथिवीं सर्वां कन्यारत्नं ददर्श सः ॥ ७ रूपयौवनसंपन्नां परमे तपसि स्थिताम् । पप्रच्छाथ मरीचिस्तां का त्वं कस्यासि तद्वद ॥ ८ रूपेणानेन मां भीरु विमोहयसि सुव्रते । ब्रह्मात्मजोऽहं विख्यातो मरीचिर्वेदपारगः ॥ ९ मरीचेर्वचनं श्रुत्वा कन्या प्रोवाच तं मुनिम् । अहं धर्मव्रता नाम धर्मपुत्री 'तपोन्विता ॥ १० पातिव्रतार्थं विप्रेन्द्र चरामि परमं तपः । धर्मव्रतां मरीचिस्तामुवाच प्रीतिपूर्वकम् ॥ ११

[अ० १०७ श्लो० १२-३६] वायुपुराणम् । ४३३

( गयामाहात्म्यम् )

पतिव्रता दर्शनान्मे भविष्यसि शुभव्रते । पतिव्रतेक्षया पृथ्वीं विचरामि सहर्निशम् ॥ १२ त्वं चेत्पतिव्रता जाता भजे त्वां भज मां वरम् । लोके न तादृशी कन्या मम तुल्यो न ते वरः ॥ १३ धर्मव्रते धर्मपत्नी तस्मात्त्वं भव मेऽधुना । धर्मव्रता मुनिं प्राह धर्मं याचय सुव्रत ॥ १४ तच्छ्रुत्वा धर्ममगमन्मुनिं धर्मो ददर्श ह । तेजःपुञ्जं वरं नत्वा आसनाद्यैर्दिनाऽर्चयत् ॥ १५ किमर्थमागतः पृष्टो मरीचिर्धर्ममब्रवीत् । कन्यार्थं भ्रमता पृथ्वीं दृष्टा ते कन्यका वरा ॥ मह्यं कन्यां च तां देहि श्रेयस्तव भविष्यति ॥ १६ अर्घ्यादिना समभ्यर्च्य धर्मः प्रोचे तथेति तम् । धर्मव्रतां समानीय दत्तवांस्तां मरीचये ॥ १७

• ब्राह्मणेन विवाहेन धनरत्नादिकं ददौ । वरं च दत्तवांस्तस्मै तदाकं यत्तथा कृतम् ॥ अग्निहोत्रेण सहितां स्वाश्रमं तां द्विजोऽनयत् ॥ १८ रेमे मुतिस्तया सार्धं यथा विष्णुः श्रिया सह । पार्वत्या च यथा शंभुः सरस्वत्या यथा ह्यजः ॥ १९ जज्ञे पुत्रशतं तस्यां मरीचेर्विष्णुनोपमम् । मरीचिः फलपुष्पार्थं वनं गत्वा समागतः ॥ २०

• श्रान्तः कदाचितां पत्नीमुवाचेति पतिव्रताम् । भुक्त्वा तु शयनस्थस्य पादसंवाहनं कुरु ॥ २१ धर्मव्रता तथेत्युक्त्वा शयनस्थस्य सा मुनेः । पादसंवाहनं चक्रे घृतेनाभ्यज्य तत्परा ॥ २२ निद्रायमाणेऽथ मुनौ ब्रह्मा तं देशमागतः । ✕ इयेष दृष्ट्वा ब्रह्माणं मनसाऽर्चितुं प्रभुम् ॥ २३ पादसंवाहनं कुर्यां किं पूज्योऽयं जगद्गुरुः । इत्याकुला समुत्तस्थौ मत्वा सा तं गुरोर्गुरुम् ॥ २४ अर्घ्यपाद्यादिकं दत्त्वा ब्रह्माणं समपूजयत् । सत्कृतायां तु शय्यायां विश्राममकरोदजः ॥ २५ एतस्मिन्नन्तरे भर्ता समुत्तस्थौ स्ववल्पतः । धर्मव्रतामपश्यन्स विप्रः क्रुद्धः शशाप ताम् ॥ २६ पादसंवाहनं त्यक्त्वा यस्मादाज्ञां विहाय मे । गताऽन्यत्र ततः पापाच्छापदग्धा शिला भव ॥ २७ भर्त्रा धर्मव्रता शप्ता मरीचिं प्राह सा रुषा । शयाने त्वयि संप्राप्ते ब्रह्मा त्वज्जनको गुरुः ॥ २८ त्वयोत्थाय हि कर्तव्यं स्वगुरोः पूजनं सदा । मया तु धर्मचारिण्या तव कार्ये कृते मुने ॥ २९ अदोषाऽहं यतः शप्ता तस्माच्छापं ददामि ते । त्वं च शापं महादेवाद्धतं प्राप्स्यस्यसंशयम् ॥ ३० ÷ व्याकुलं तं पतिं दृष्ट्वा व्याकुलाऽगात्प्रजापतिम् । नत्वा शयानं ब्रह्माणमग्निं प्रज्वाल्य चेन्धनैः ॥ ३१ गार्हपत्ये स्थिता चक्रे तपः परमदुष्करम् । तथा शप्तो मरीचिश्च तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ३२ पतिव्रतायास्तपसा मरीचेस्तपसा तथा । इन्द्रादयश्च संतप्ता गतास्ते शरणं हरिम् ॥ ३३ ऊचुः क्षीराम्बुधौ सुप्तं संतप्तास्तपसा हरे । पतिव्रतायाश्च मुनेस्त्रैलोक्यं रक्ष केशव ॥ ३४ इन्द्रादीनां वचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मव्रतो ययौ । एतस्मिन्नेव काले तु प्रबुद्धो भगवानजः ॥ ऊचुर्धर्मव्रतां देवा अग्निस्थां तां सकेशवाः ॥ ३५ अग्निमध्ये तपः कर्तुं कस्य शक्तिः पतिव्रते । त्वया कृतं तत्परमं सर्वलोकभयंकरम् ॥ ३६

---

• इदमर्धं नास्तिक पुस्तके । + इत आरभ्य मुनेरित्यन्तं नास्ति ख. पुस्तके । ✕ नास्त्विदमर्धं ख. पुस्तके ।
  ÷ एतच्छ्लोकस्थानेऽयं श्लोकः क. पुस्तके — तं व्याकुलं पतिं दृष्ट्वा व्याकुला सा पतिव्रता । पतिव्रतात्वमाहात्म्यात्पत्युः शापं दधार सा ।
  ५५

४३४	श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्–	[अ० १०७ श्लो० ३७–५८]

( गयामाहात्म्यम् )

वरं वरय धर्मज्ञे अस्मत्तो यदभीप्सितम् । विष्णुवादीनां वचः श्रुत्वा देवान्धर्मव्रताऽब्रवीत् ३७
भर्तृशापमशक्ताऽहं निवर्तयितुमोजसा । (* दत्तो मरीचिना शापो मह्यं स ह्यपगच्छतु ॥ ३८
धर्मव्रतावचः श्रुत्वा प्रोचुरेतां सुरा पुनः । धर्मव्रते धर्मपुत्रि शापोऽयं परमर्षिणा ॥ ३९
दत्तस्ते न निराकर्तुं शक्यो देवद्विजातिभिः । तस्मादन्यं वरं ब्रूहि यतो धर्मस्य संस्थितिः) ॥ ४०
भवेद्वै त्रिषु लोकेषु वेदोक्तस्य शुभव्रते । देवानां वचनं श्रुत्वा देवान्धर्मव्रताऽब्रवीत् ॥ ४१
भर्तुः शापान्मोचयितुं न शक्ताश्च यदाऽमराः । मह्यं वरं प्रयच्छध्वं एवंविधमनुत्तमम् ॥ ४२
शिलाऽहं हि भविष्यामि ब्रह्माण्डे पावनी शुभा । नदीनदसरस्तीर्थदेवादिभ्योऽतिपावनी ॥ ४३
ऋष्यादिभ्यो मुनिभ्यश्च मुख्यदेवेभ्य एव च । त्रैलोक्ये यानि लिङ्गानि व्यक्ताव्यक्तात्मकान्यपि ॥
तानि तिष्ठन्तु पद्देहे तीर्थरूपेण सर्वदा ॥ ४४
तीर्थान्यपि च सर्वाणि नक्षत्रप्रमुखास्तथा । तिष्ठन्तु देवाः सकला देव्यश्च मुनयस्तथा ॥ ४५
शिलास्थितेषु तीर्थेषु स्नात्वा कृत्वाऽथ तर्पणम् । श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते ॥ ४६
गदाधरो दृश्यतीर्थं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । मुक्तिर्भवेत्पितॄणां च बहूनां श्राद्धतः सदा ॥ ४७
जरायुजाण्डजा वाऽपि स्वेदजा वाऽपि चोद्भिदः । त्यक्त्वा देहं शिलायां ते यान्तु विष्णुस्वरूपताम्
यथार्चिते हरौ सर्वे यज्ञाः पूर्णा भवन्ति हि । तथा श्राद्धं तर्पणं च स्नानं चाक्षयमस्त्विह ॥ ४९
मम देहे सुरेशानां ये जपन्ति श्रुतादिकम् । अचिरेणापि ते सिद्धाः सिद्धिभाजो भवन्तु वै ॥ ५०
पितॄणां कुलसाहस्रमात्मना सहितं नरः । श्राद्धादिना समुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेद्ध्रुवम् ॥ ५१
यावत्यो हि सरिच्छ्रेष्ठा गङ्गाद्याश्च ह्रदाः शुभाः । समुद्राद्याः सरोमुख्या मानसाद्याः सुरेश्वराः ॥
नृणां श्राद्धं विदधतो मुक्तये निवसन्तु मे ॥ ५२
+ शरीरेण सामायान्तु क्वचिच्चो यान्तु देवताः । एको विष्णुस्त्रिधामूर्तिर्यावत्संकीर्त्यते बुधैः ॥
तावच्छिलायां सर्वाणि तीर्थानि सह दैवतैः । सदा तिष्ठन्तु मुनयो गन्धर्वाणां गणाश्च ये ॥
यावत्तिष्ठति ब्रह्माण्डं तावत्तिष्ठतु वै शिला । मम देहेऽश्मरूपे च ये जपन्ति तपन्ति च ॥ ५५
× जुह्वत्यग्नौ च तेषां वै तदक्षय्योपतिष्ठताम् (?) । अक्षयं तु भवेच्छ्राद्धं जपहोमतपांसि च ॥
शिलापर्वतरूपेण मयि तिष्ठत सर्वदा ॥ ५६
पतिव्रतावचः श्रुत्वा देवाः प्रोचुः पतिव्रताम् । त्वया यत्प्रार्थितं सर्वं तद्भाविष्यत्यसंशयम् ॥ ५७
गयासुरस्य शिरसि भविष्यासि यदा स्थिरा । तदा पादादिरूपेण स्थास्यामस्त्वयि सुस्थिराः ॥
वरं शिलायै दत्त्वैवं तत्रैवान्तर्दधुः सुराः ॥ ५८

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—१०६२६

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + इदमर्धं ख. पुस्तके नास्ति । × इदमर्धं नास्ति ख. पुस्तके ।

[अ० १०८-श्लो० १-२६] वायुपुराणम् । ४३५ ( गयामाहात्म्यम )

अष्टमोत्तरशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् ।

सनत्कुमार उवाच— वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं शृणु नारद मुक्तिदम् । यस्या गायन्ति देवाश्च माहात्म्यं मुनिपुंगवाः ॥ १ शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपाऽतिपावनी । विचित्राख्यं शिलातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ २ तस्याः संस्पर्शनाल्लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः । शून्ये लोकत्रये जाते शून्या यमपुरी बभूव ॥ ३ यम इन्द्रादिभिर्गत्वा ऊचे ब्रह्माणमद्भुतम् । अधिकारं गृहाणाथ यमदण्डं पितामह ॥ ४ यममूचे ततो ब्रह्मा स्वगृहे धारयस्व ताम् । ब्रह्मलोको धर्मराजस्तु गृहे तां समधारयत् ॥ ५ यमोऽधिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम् । एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्रुता ॥ ६ यथा ब्रह्मा यथा विष्णुर्यथा देवो महेश्वरः । ब्रह्माण्डे च यथा मेरुस्तथेयं देवरूपिणी ॥ ७ गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पवित्रयोर्योगः पितॄणां मोक्षदायकः ॥ ८ पवित्रयोर्द्वयोर्योगे हयमेधमजोऽकरोत् । भागार्थमागतन्दृष्ट्वा विष्ण्वादीनब्रवीच्छिला ॥ ९ शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये । तथेत्युक्त्वा शिलायां ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः ॥ १० शिलारूपेण मूर्त्या च पद्रूपेण देवताः । मूर्तामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया ॥ ११ दैत्यस्य मुण्डपृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला । तस्मात्स मुण्डपृष्ठाद्रिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः ॥ १२ आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः । भासितो भास्करेणेति प्रभासः परिकीर्तितः ॥ १३ प्रभासं हि विनिर्भिद्य शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः । (*अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्तितः ॥ शिलाङ्गुष्ठैकदेशो यः सा च प्रेतशिला स्मृता ।) पिण्डदानाद्यतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः ॥ १५ महानदीपभासाद्र्योः संगमे स्नानकृन्नरः । रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थं ततः स्मृतम् ॥ १६ प्रार्थितोऽत्र महानद्या राम स्नातो भवेति च । रामतीर्थं ततो भूत्वा त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ १७ जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया । तत्सर्वं विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनात् ॥ १८ मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः । रामतीर्थे पिण्डदस्तु विष्णुलोकं प्रयात्यसौ ॥ १९ तथेत्युक्त्वा स्थितो रामः सीतया भरताग्रजः ॥ २० राम राम महाबाहो देवानांमभयंकर । त्वां नमस्येऽत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम् ॥ मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्सापिण्डकम् । प्रेतत्वान्तस्य पितरो विमुक्ताः पितृतां ययुः ॥ २१ आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च । पापं नाशय मे देवो मनोवाक्कायकर्मजम् ॥ २२ नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत् । तं च शंभुं नमस्कृत्य कुर्याद्यमबलिं ततः ॥ २३ रामे वनं गते शैलमागत्य भरतः स्थितः । पितृपिण्डादिकं कृत्वा रामं संस्थाप्य तत्र च ॥ २४ रामं सीतां लक्ष्मणं च मुनीन्स्थापितान्वभुः । भारतस्याऽऽश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम् ॥ २५ [ + मातङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ॥ स्थापितं धर्मसंघस्व लोकस्यास्य निदर्शनात् । ] मातङ्गस्य पदे श्राद्धी सर्वांस्तारयेत् पितॄन् ॥ २६

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते ।

४३६ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० १०८ श्लो० २७-४४] ( गयामाहात्म्यम् )

रामतीर्थे नरः स्नात्वा रामं सीतां समर्च्य च । रामेश्वरं प्रणम्याथ न देही जायते पुनः ॥ २७ शिलाया जघनं भूयः समाक्रान्तं नगेन तु । धर्मराजेन संप्रोक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः ॥ २८ यमराजधर्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ २९ द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ । ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि स्यातमेतावाहिंसकौ ॥ ३० ऐन्द्रावारुणवायव्यायाम्यनैर्ऋत्यसंस्थिताः । वायसा प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं मयाऽर्पितम् * ३१ शिलाया दक्षिणे हस्ते स्थापितः कुण्डपर्वतः । तिमिरादित्यईशानभर्गीवेते महेश्वराः ॥ ३२ वह्निदौ वरुणौ रुद्राश्चत्वारः पितृमोक्षदाः । [ + भरताश्रममासाद्य तानमेतूपजयेन्नरः ॥ ३३ पापेभ्यश्चोपपापेभ्यो मुच्यते पितृभिः सह । यत्र कुत्रापि देवेर्षे भरतस्याऽऽश्रमे नरः ॥ स्नातः श्राद्धादिकं कुर्यात्तत्कल्पोऽपि न हीयते ] ॥ ३४ गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च सर्वमानन्त्यमाहुर्वै यद्दत्तं भरताश्रमे ॥ ३५ चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्तयः । दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदा (यि) काः ३६ [ × मुक्तिर्वामन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः । संसारार्णवतप्तानां नावावेतौ सुरेश्वरौ ॥ तारकं ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवितामिदम् ॥ ३७ त्रिविक्रमं च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् । पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ] ॥ ३८ शिलाया वामपादेऽपि तथाऽभ्युद्यन्तको गिरिः । स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ३९ नैमिषारण्यपार्थे तु ईये ब्रह्मा सुरैः सह । मुख्यसंज्ञं हि तत्तीर्थं देवास्तत्र पदे स्थिताः । ४० त्रिषु तेषु पदंष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम । यत्किंचिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ॥ ४१ + तन्नैमिषवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपौरुषैः । तत्रः व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ॥ तेषां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः । वामहस्ते शिलायास्तु तया चोद्यन्तको गिरिः ॥ ४३ स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना + । तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोद्यं च चक्रतुः ॥ ४४

---

* इत उत्तरमेते श्लोका मुद्रितपुस्तकटिप्पण्यामधिका उपलभ्यन्ते ते यथा—
यमोऽसि यमदूतोऽसि वायसोऽसि महाबल । सप्तजन्मकृतं पापं बलिं भुक्त्वा विनाशय ॥ १॥
रामे वनं गते शैलमागह्य भरतेन हि । पितुः पिण्डादिकं कृत्वा रामेशः स्थापितोऽत्र वै ॥२॥
स्नात्वा नत्वा च रामेशं रामसीतासमन्वितम् । तत्र श्राद्धं सपिण्डं च कृत्वा विष्णूपुरं व्रजेत् ॥३॥
पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानां च शतैः सह ॥ इति ।

+ एतच्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । × धनुचिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + इत आरभ्य चोद्यन्तको गिरिरित्यन्तग्रन्थो नास्ति ख. पुस्तक । * इत उत्तरमेते श्लोका मुद्रितपुस्तकपाठेऽधिका उपलब्धन्ते—
स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् । कुण्डश्चाद्यन्तकस्तत्र आप्तमनस्तसा कृतः ॥ १॥
ब्रह्मणा तत्र सावित्रीकुमाराभ्यां सह स्थितम् । हाहाहूहूप्रभृतयो गीतिनादं प्रचक्रिरे ॥२॥
कुण्डमुद्यन्तकं तत्र गीतवादित्रको गिरिः । अगस्त्यो भगवान्यत्र तपश्चोग्रं चकार ह ॥३॥
ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् । लोपामुद्रां तथा भार्या पितॄणां परमां गतिम् ॥४॥

[अ० १०८ श्लो० ४५-४६] वायुपुराणम् । ४३७

( गयामाहात्म्यम् ) तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम् । यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम् ॥ कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ४५ अगस्त्येनाथ देवर्षे उदयाद्रेर्महात्मना । शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट्शुभः ॥ *वादित्रैर्योर्दिव्यमितैराद्यो वादित्रको गिरिः ॥ ४६

---

स्नातस्तत्र च मध्याह्ने सावित्रीं समुपास्य च । कोटिजन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥ ५ ॥ अगस्त्यस्य पदे स्नात्वा पिण्डदो ब्रह्मलोकगः । पितृभिः सह धर्मात्मा पूज्यमानो दिवौकसाम् ॥ ६ ॥ ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसंकटात् ॥ ७ नत्वा गयाकुमारं च ब्राह्मण्यं लभते नरः । सोमकुण्डाभिषेकी च सोमलोकं नयेत्पितॄन् ॥ ८ बलिः काकशिलायां तु काकेभ्य ऋणमोक्षदः । स्वर्गद्वारेश्वरं नत्वा स्वर्गाद्ब्रह्मपुरं व्रजेत् ॥ ९ पिण्डदो व्योमगङ्गायां निर्मलः स्वर्नयेत्पितॄन् । शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटमधारयत् ॥ १० ततोऽसौ भस्मकूटद्रिर्भस्मस्नातश्च नारद ॥ ११ वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः । मतङ्गस्य पदे मुन्ये पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ॥ १२ तस्याग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी । कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ॥ १३ कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं नमेच्च यः । श्राद्धः स्वर्गगामी स्यान्माहेशीकुण्ड एव च ॥ १४ गौरी च मङ्गला तत्र सर्वसौभाग्यदायिनी । जनार्दना भस्मकूटे तस्य हस्ते च पिण्डदः ॥ १५ मन्त्रेण चाऽऽत्मनोऽन्येषां सव्यहस्ते तिलैर्विना । जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ॥ १५ एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । दोह देव गयाशीर्षे तस्मै तस्मिन्मृते तु तम् ॥ १६ एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । गयाशीर्षे त्वया देयो मह्यं पिण्डो मृते मयि । १७ जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृरूपिणे । पितृपते नमस्तुभ्यं नमस्ते मुक्तिहेतवे ॥ १८ गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दन । लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु नमस्ते पितृमोक्षद ॥ १९ तं ध्यात्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् । पुण्डरीकाक्षमभ्यर्च्य स्वर्गं प्रापुर्नरा ध्रुवम् ॥ २० वामजानु तु संपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम् । श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्विष्णुलोकगः ॥ २१ शिलाया दक्षिणे पादे प्रेतकूटो गिरिधृतः । धर्मराजेन पादभ्यां गिरिः प्रेतशिलाश्रयः ॥ २२ पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पापभारतः । प्रेतभावस्वरूपेण करग्रहणकानने ॥ २३ पृष्ठे स्थिताश्च वहवो विघ्नकारिण एव ते । श्राद्धादिकरणात्नॄणां तीर्थे पितृविमुक्तिदम् ॥ २४ गतः शिलाङ्गसंस्पर्शात्प्रेतकूटः पवित्रताम् । प्रेतकूटस्थ तत्राऽऽस्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः ॥ तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ॥ २५ शिला समीपे ये विप्र प्रेतरूपा भयानकाः । सर्गे ते यमलोके तु पृथिव्यां पर्यटन्ति वै ॥ २६ गयासुरस्य शिरसि पुण्ये प्रेतादिवर्जिते । स्थिता ब्रह्मादयो देवा गतः सोऽपि पवित्रताम् ॥ २७ कीकटेषु गया पुण्यं पुण्यं राजवनं गृहम् । च्यवनस्याऽऽश्रमः पुण्यो नदी पुण्या पुनः पुनः ॥ २८

*इदमर्धं नास्ति ख पुस्तके ॥

४३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० १०८ श्लो० ४७-६०] ( गयामाहात्म्यम )

तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसां गणैः । [ *समेतोऽद्यापि गीतानि दिव्यानि सह गीयते ॥ ४७ मोहनश्च सुनीथं च शैलूजो मोहनात्मकम् । पर्वतो नारदध्यानी संगीती पुष्पवन्तकः ॥ ] हाहाहूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रचक्रिरे ॥ ४८ ( + तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः । गायन्ति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ॥ ४९ अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यपि नित्यशः । धर्मराजस्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ॥ ५० पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते । मोदते पूजितो ध्येयः पितॄणां परमां गतिम् ॥ ५१ गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः । हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्राचया मुने ) ॥ ५२ शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटा गिरिर्धृतः । धर्मराजेन तत्राऽऽस्ते अगस्त्यः सह भार्यया ॥ ५३ अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः । ( ÷ ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ॥ ५४ लोपामुद्रां तथा भार्यां पितॄणां परमां गतिम् । ) तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ ५५ अगस्त्यं च सभार्यं च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् । दाण्डिनाऽथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ॥ ५६ वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः । तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी ॥ कपिलेशो नदीतीरे अमासोमसमागमे ॥ ५७ कपिलायां नरः स्नात्वार्कापलेशं समर्च्य च । कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥ ५८ अग्निधारा गिरिवरादागताद्यन्तकादनु । [ ÷ तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ॥ ५९ शुकस्तत्र सुतै सार्धं स(ष)ण्डामर्कादिभिः प्रभुः । तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम ॥ श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ॥ ६०

वैकुण्ठे हेमदण्डेश्च हेमकूटो गिरिस्थितः । श्राद्धपिण्डादिकृत्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ २९ शिलादीक्षणपादे तु गृध्रकूटो गिरिर्धृतः । धर्मराजेन सुस्थैर्यकरणाय सुपावनः ॥ ३० गृध्ररूपेण तत्राथ तपः कृत्वा महर्षयः । विमुक्त्वा गृध्रकूतोऽयं तत्र गृध्रधरः स्थिरः ॥ ३१ तत्र गृध्रेश्वरं दृष्ट्वा यान्ति शंभुपदं नराः । तत्र गृध्रवटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ॥ ३२ तत्र गृध्रगुहायां च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र माहेश्वरी धारा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ॥ ३३ मूलक्षेत्रं सरस्तत्र पिण्डदो ब्रह्मलोकभाक् । ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत् ॥ ३४ आदिपालेन गिरिणा समाक्रान्तं शिलोदरम् । यत्राऽऽस्ते गजरूपेण विघ्नेशी विघ्ननाशनः ॥ नाभौ च पिण्डदो यस्तु पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ३५ नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुव त्वभूत् । मुण्डपृष्ठेऽरविन्दाद्रिं दृष्ट्वा पापं विनाशयेत् ॥ ३६ कौञ्चरूपेण संविष्टो मुनिस्तत्र तपोऽकरोत् । तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादः प्रकीर्तितः ॥ ३७ स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं कुलत्रयं । शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तारमना स्थितः ॥ लक्ष्मीशो विबुधैः सार्धं तस्माद्देवमयी शिला ॥ इति ॥ ३८

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख पुस्तके नास्ति । + एतच्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख पुस्तके न विद्यते । ह्रान्तर्गतग्रन्थः ख पुस्तके नास्ति ÷ धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । () धनुश्चिह्नान्तर्ग- ग्रन्थः ख पुस्तके न विद्यते ।

[अ०१०८श्लो०६१-८५] वायुपुराणम् । ४३९ ( गयामाहात्म्यन ) शियाला वामहस्तेऽपि गृध्रकूटो गिरिर्धृतः । ] गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ॥ ६१ अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः । दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छंभोः पदं नरः ॥ ६२ तत्र गृध्रे गुहायां च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ॥ ६३ ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत् । शूलक्षेत्रं च तत्राऽऽस्ते पिण्डदः स्वनयेत्पितॄन् ॥ ६४ तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ६५ नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत् । मुण्डपृष्ठाराविन्दाद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत् ॥ गयानाभौ सुषुम्नायां पिण्डदः स्वनयेत्पितॄन् ॥ ६६

• शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः । धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्वयः ॥ ६७ पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः । गतः शिलायाः संसर्गात्प्रेतकूटः पवित्रताम् ॥ ६८ प्रेतकुण्डं च तत्राऽऽस्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः । तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ॥ ६९ पृथक्स्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव ते । श्राद्धाधिकारिणां नृणां तीर्थे पितृविमुक्तये ॥ ७० प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ॥ पादाङ्कितां मुण्डपृष्ठां महादेवन्निवासिनीम् । तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ] ॥ ७१ गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापविवर्जिते । प्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं वरम् ॥ ७२ कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याऽऽश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना ॥ ७३ वैकुण्ठो लोहदण्डश्च गृध्रकूटश्च शौनकः । अत्र श्राद्धादिना सर्वान्पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् । ७४ क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादस्ततः स्मृतः ॥ ७५ स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं स्वकं कुलम् । बलिः काकशिलायां च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ॥ ७६ मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः । द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपस्सिद्धिं परां गतौ ॥ ७७ आहुतास्तु सरिच्छ्रेष्ठा लोमशेन महानदी । शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ॥ ७८ कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सारिद्वरा । वासिष्ठी सरयूगंङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ॥ ७९ महावैतरणी नाम्ना निश्चेरा च दिवौकसः । सावव्यलकनन्दा (?) च उदीची कनकाह्वया ॥ ८० कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याघविमोचिनी । कृष्णवेण्या चर्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिके ॥ ८१ आहूते सरितां श्रेष्ठे लोमहर्षेण साहसात् । तपसस्तु प्रभावेण नर्मदा मुनिपुङ्गव ॥ तासु सर्वासु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वनयेत्पितॄन् ॥ ८२ ब्रह्मयोनिं प्रविश्याय निर्गच्छेदद्यस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसंकटात् ॥ ८३ निश्चरायां पुष्करिण्यां स्नातः श्राद्धादिकं नरः । कुर्यात्क्रौञ्चपदे दिव्ये नियमाद्द्वासप्तत्रयम् * ॥ सर्वान्पितॄन्नयेत्स्वर्गं पञ्च पापिन एव च ॥ ८४ जनार्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः । आत्मनोऽप्यथवाऽन्येषां सव्येनापि तिलैर्विना ॥ जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ॥ ८५

---

* इतःपरमयं श्लोकोधिकः ख. पुस्तके-श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् । जनार्दना- मेषाय समभ्यर्च्य यथाविधि ॥ इति ।

४४० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० १०८-१०९ श्लो० ८६-९१।१-१६] ( गयामाहात्म्यम् )

यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । \times यदुद्दिश्य तया देवस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ॥ ८६
एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे ॥ ८७
जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद । पितृपते नमस्ते तु नमस्ते पितृरूपिणे ॥ ८८
नयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः । तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥ ८९
\equiv नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक । लक्ष्मीकान्त तमस्ते तु पितॄणां मोक्षदो भव ॥ ९०
वामजानुं सुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम् श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक् ॥
पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानां च शतेन च ॥ ९१
शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः । लक्ष्मीशो विबुधैः सार्धं तस्माद्देवमयी शिला
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नामाष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥१०८॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—१०७१८

---

अथ नवधिकशततमोऽध्यायः ।

गयामाहात्म्यम् ।

नारद उवाच--
कथं व्यक्तस्वरूपेण स्थितश्चाऽऽदिगदाधरः । कथं व्यक्तस्वरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ॥ १
कथं गदा समापन्ना यथा ह्यादिगदाधरः । गदालोले कथं चाऽऽसीत्सर्वपापक्षयंकरम् ॥ २

सनत्कुमार उवाच--
गदो नामसुरो ह्यासीद्वज्राद्वज्रतरो दृढः । प्रार्थितो ब्रह्मणे प्रादात्स्वशरीरास्थि दुस्त्यजम् ॥ ३
ब्रह्मोक्तो विश्वकर्माऽपि गदां चक्रेऽद्भुतां तदा । तदस्थि वज्रनिष्पेषैः कुन्दैः स्वर्गे व्यधारयत् ॥ ४
अथ कालेन महता मनौ स्वायंभुवे काचित् । हेती रक्षो ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सदारुणम् ॥ ५
दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत् । उन्मुखश्चोध्र्वबाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण ह ॥ ६
एकेनातिष्ठद्व्यग्र्यः शीर्णपर्णानिलाशनः । ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान्वरं वव्रे वरप्रदान् ॥ ७
देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रास्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः । कृष्णे शानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ॥ ८
तथेत्युक्त्वाऽन्तर्हितास्ते हेतिर्देवानथाजयत् । इन्द्रत्वमकरोद्धेतिर्भीता ब्रह्महरादयः ॥ ९
हरिं ते शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरै सुराः ॥ १०
महास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्मि हि येन तम् । इत्युक्तास्ते ततो देवा गदां तां हरये ददुः ॥
दधार तां गदामादौ देवेरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवैः स त्रिविदवं ययौ ॥ १२
गदामादाववष्टभ्य गयासुरशिरःशिलाम् । निश्चलार्थं स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधरः ॥ १३
शिलापर्वतरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः । शिलासौ मुण्डपृष्ठाद्रिः प्रभासो नाम पर्वतः ॥ १४
उद्यन्तो गीतनादश्च भस्मकूटो गिरिर्महान् । गृध्रकूटः प्रेतकूटश्चाऽऽदिपालोऽरविन्दकः ॥ १५
पञ्चलोकः सप्तलोको वैकुण्ठे लोहदण्डकः । कौञ्चपादोऽक्षयवटः फल्गुतीर्थं मधुश्रं (स्र) वा ॥ १६

---

\equiv एतच्छ्लोकस्थानेऽय श्लोकः क. पुस्तके स यथा-नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । लक्ष्मीकान्त नमस्तुभ्यं नमस्ते मुक्तिहेतवे ॥

[अ० १०९ श्लो० १७-३८] वायुपुराणम् ४४१ ( गयामाहात्म्यम् )

दधिकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी । वैतरण्यादिरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः ॥ १७ विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम् । कश्यपस्य पदं दिव्य द्वौ हस्तौ यत्र निर्गतौ ॥ १८ पञ्चाग्नीनां पदान्यत्र इन्द्रागस्त्यपदे परे । रवेश्च कार्त्तिकेयस्य कौञ्चमाताङ्गयोरपि ॥ १९ मुख्यलिङ्गानि सर्वाणि व्यक्ताव्यक्तमत्मना स्थितः । आद्यो गदाधरश्चैव व्यक्तः श्रीमान्गदाधरः ॥ २० गायत्री चैव सावित्री संध्या चैव सरस्वती । नयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कोऽपि नैमिषः ॥ २१ श्वेतार्यो गणनाधश्च वसवोऽष्टौ मुनीश्वराः । रुद्राश्चैकादशैवाथ तथा सप्तर्षयोऽपरे ॥ २२ सोमनाथश्च सिद्धेशः कपर्दीश्रो विनायकः । नारायणो महालक्ष्मीर्बला श्रीपुरुषोत्तमः ॥ २३ मार्कण्डेयेशः कोटीशो शङ्किरेशः पितामहः । जनार्दनो मङ्गला च पुण्डरीकाक्ष उत्तमः ॥ २४ इत्यादिव्यक्तरूपेण स्थितश्चाऽऽदिगदाधरः । हेतिर्यो राक्षसस्तास्मिन्हतो विष्णुपुरं गतः ॥ २५ ब्रह्मणा सह रुद्राद्यैः कारिते निश्चलेऽसुरे । तुष्टावाऽऽद्यगदापाणिं वेधा हर्षेण निर्वृतः ॥ २६

ब्रह्मोवाच— गदाधरं व्यपगतकालकल्मषं गयागतं विदितगुणं गुणातिगम् । गुहागतं गिरिवरगौरगेहगं गणार्चितं वरदमहं नमामि ॥ २७ अहःश्रियं त्रिदशगणादिसुश्रियं भवश्रियं दितिभवदारणश्रियम् । कालिश्रियं कलिमलमर्दनश्रियं गदाधरं नौमि तमाश्रितश्रियम् ॥ २८ दृढादृढं परिवृढगाढसंस्तुतं कामाद्भुतं सुदृढमरूढिरूढिगम् । तमाढ्यगं दृढदुरिताद्यढौकितं स्वढौकतं दृढतरगोत्रसूक्तिभम् ॥ २९ विदेहकं करणकलाविर्वाजतं विजन्मकं दिनकरवेदिभूषितम् । गदाधरं ध्वनिमुखवर्जितं परं नमाम्यहं सततमनादिमीश्वरम् ॥ ३० मनोतिगं मतिगतिवार्जितं परं सदाऽद्वयं स्तुतिशिरसि स्तुतं बुधैः । चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं गदाधरं हृदयगतं नमामि तम् ॥ ३१

सनत्कुमार उवाच— देवैः सार्धं ब्रह्मणैवं स्तुतश्चाऽऽदिगदाधरः । ऊचे वरं वृणीष्व त्वं वरं ब्रह्मा तमब्रवीत् ॥ ३२ शिलायां देवरूपिण्यां न तिष्ठामस्त्वया विना । स्थास्यामोऽत्र त्वया सार्धं नित्यं व्यक्तादिरूपिणा ॥ एवमस्तु श्रिया सार्धं स्थितश्चाऽऽदिगदाधरः । * लोकानां रक्षणार्थाय जगतां मुक्तिहेतवे ॥ ३४ सुव्यक्तः पुण्डरीकाक्षो जनार्दन इति श्रुतः ॥ वेदैरगम्या या मूर्तिरादिभूता सनातनी । सुव्यक्ता श्वेतकल्पे सा भविष्यति तथा पुनः ॥ ३५ वाराहकल्पे ह्यव्यक्ता व्यक्तिमप्यगमत्पुरा ॥ संतारणाय लोकानां देवानां रक्षणाय च । गयाशिरसि सुव्यक्तो भविष्यति न संशयः ॥ ३६ ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम् । ( + कुष्ठरोगादिनिर्मुक्ता यास्यन्ति हरिमन्दिरम् ॥ ३७ ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम् ) । ते प्राप्स्यन्ति धनं धान्यमायुरारोग्यमेव च ॥ ३८

---

* अयं श्लोकः ख. पुस्तके न विद्यते । +धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।
५६