वायु पुराण

२७८ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ७३-७४ श्लो० ५८-७३।१-६] ( श्राद्धकल्पः )

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः । तपसा हि प्रसादेन दृश्यन्ते मांसचक्षुषा ॥ ५८ इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै । दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ॥ ५९ चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्तयः । तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः ॥ ६० भक्ताः प्राञ्जलियः सर्वे सेन्द्रास्तद्गतमानसाः । विधे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिन(ण)स्तथा ॥ कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत । प्रजास्ता वातरशना दिवाकीर्त्यास्तथैव च ॥ ६२ लेखाश्च मरुतश्चैव वस्त्राद्याश्च दिवौकसः । अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव च ॥ ६३ यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किंनरा राक्षसैः सह । पितॄंस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ॥ ६४ एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः । सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६५ हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा । मोक्षं योगमथैश्वर्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ६६ मोक्षोपायमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहाश्च देवताः । कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ६७ ऐश्वर्यं विहितं योगमथैश्वर्यं वित्तमुत्तमम् । योगैश्वर्यादृते मोक्षः कथंचिन्नोपपद्यते ॥ ६८ अपक्षस्यैव गमनं गमने पक्षिणो यथा । वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः ॥ ६९ विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः । सर्वकामप्रसिद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ७० प्रज्ञा पुष्टिः स्मृतिर्मेधा राज्यमारोग्यमेव च । पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते सुमहात्मनाम् ॥ ७१ मुक्तावैदूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च । कोटिशश्चापि रत्नानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ७२ हंसबर्हिणयुक्तानि मुक्तावैदूर्यवन्ति च । किङ्किणीजालनद्धानि सदापुष्पफलानि च ॥ प्रीत्या नित्यं प्रयच्छन्ति मनुष्याणां पितामहाः ॥ ७३

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते उपोद्घातपादे श्राद्धकल्पो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—६७९९

---

अथ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच— सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते । रजतं रजताकं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ॥ १ रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव च । अनन्तमक्षयं स्वर्ग्यं पितॄणां दानमुच्यते ॥ पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत ॥ २ राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रेऽस्मिन्पितृभिः पुरा । स्वधादायाऽर्थिभिस्तात तस्मिन्दत्ते तदक्षयम् ॥ ३ कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव वा रक्षोघ्नं ब्रह्मवर्चस्यं पितॄंस्तत्तारयेत ॥ ४ काञ्चनं राजतं ताम्रं दौहित्रं कुतपास्तिलाः । वस्त्रं च पावनीयानि त्रिदण्डी योग एव च ॥ ५ श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्बाह्यः सनातनः । आयुः कीर्तिः प्रजाश्चैव प्रज्ञासंततिवर्धनः ॥ ६

[अ० ७४ श्लो० ७-३०] वायुपुराणम् । २७९

( श्राद्धकल्पः )
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां विदिकस्थानं विशेषतः। सर्वतोऽरत्निमात्रं तु चतुरस्रं सुसंहितम् ॥ ७
वक्ष्यामि विविवत्स्थानं पितॄणामनुशासनात् । धान्यमारोग्यमायुष्यं बलवर्णविवर्धनम् ॥ ८
तत्र गर्तास्त्रयः कार्यास्त्रयो दण्डाश्च खादिरः। रत्निमात्रास्तु ते कार्या रजतेन विभूषिताः ॥
ते वितस्त्यायताः कार्याः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः ॥ ९
प्राग्दक्षिणमुखान्भूमौ स्थितानसुषिरांस्तथा । अद्भिः पवित्रपूताभिः प्लावयेत्सततं शुचिः ॥ १०
पायसा ह्यजगव्येन शोधनं वारिभिरेव तु । तर्पणात्सततं ह्येवं तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ ११
इह चामुत्र च श्रीमान्सर्वकर्मसमन्विताः । एवं त्रिषवणस्नातो योऽर्चयेत पितॄन्सदा ॥
मत्नेन विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत् ॥ १२
तत्स्थापयेदमावास्यां(?)गर्ते भूचतुरङ्गुले । त्रिःसप्तसंज्ञास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु वै ॥ १३
तस्य पुष्टिरथैश्वर्यमायुः संततिरेव च । विचित्रा भजते लक्ष्मर्मोक्षं च लभते क्रमात् ॥ १४
पाप्पापहं पावनीयमश्वमेधफलं तथा । अश्वमेधफलं ह्येतद्द्विजैः सत्कृत्य पूजितम् ॥
मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ १५
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्युत ॥ १६
आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्त्तं जपेत्सदा । पिण्डनिर्वपणे चैव जपेदेतत्समाहितः ॥
पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च ॥ १७
पितॄंस्तत्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत । पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतं ब्रह्मवादिभिः ॥ १८
राज्यकामो जपेदेवं सदा मन्त्रमतन्द्रितः । वीर्य्यशौचार्थसत्त्वं च श्रीरायुर्बलवर्धनम् ॥ १९
प्रीयन्ते पितरो येन जप्येन नियमेन च । सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ २०
अमूर्तानां समृतानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेभ्यो ध्यानिभ्यो योगचक्षुषः ॥ २१
इन्द्रादीनां जनयितारो भृगुमारीचयोस्तथा । सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्ममस्यामि कामदान् ॥ २२
मन्वादीनां सुरेशानां सूर्याचन्द्रमसोस्तथा । तान्रमस्कृत्य सर्वान्वै पितॄन्कुशलदायकान् ॥ २३
नक्षत्राणां ग्रहादीनां पितॄनथ पितामहान् । द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २४
देवर्षीणां जनयितॄंश्च सर्वलोकनमस्कृतान् । अभयस्य सदा दातृन्नमस्येऽहं कृताञ्जलिः ॥ २५
प्रजापंतः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च । योगयोगेश्वरेभ्यश्च नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ २६
पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे ॥ २७
एतदुक्तं सप्तमर्षिब्रह्मर्षिगणपूजितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम् ॥ २८
अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरॉल्लभते नरः । अज्रमायुः सुतांश्चैव ददते पितरो भुवि ॥ २९
भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधाना जितेन्द्रियः । सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ॥
सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड्भवेत् ॥ ३०

२८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० ७४.७५श्लो० ३१-३२।१-१८] ( श्राद्धकल्पः )

यत्किंचित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव च । अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नायतने सदा ॥ ३१ क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम् । येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--५९९०

अथ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच-- पालाशं ब्रह्मवर्चस्यमश्वत्थे राज्यभावना । सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यमुदाहृतम् ॥ १ ( ×पुष्टिकामं च न्यग्रोधं बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम् । रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मर्ये पात्रमुच्यते ॥२ सौभाग्यमुत्तमं लोके मधुके समुदाहृतम् । ) फल्गुपात्रे च कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३ परा द्युतिरथो कर्तुः प्राकाश्यं च विशेषतः । बिल्वे लक्ष्मीस्तथा मेधा नित्यमायुष्यमेव च ॥ ४ क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव हि । वर्षेदजस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः ॥ ५ एतेष्वेव सुपात्रेषु ये चैवाऽऽग्रयणं दधुः । सकृदप्यत्र यज्ञानां सर्वेषां फलमुच्यते ॥ ६ पितृभ्यो यस्तु माल्यानि सुगन्धीनि च सर्वशः । सदा दद्याच्छ्रद्धया युक्तः स विभाति दिवाकरः ॥ ७ गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति । संयुक्तान्मधुसर्पिभ्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८ धूपं गन्धगुणोपेतं कान्तं पितृपरायणम् । लभते स्त्रीष्वपत्यानि इह चामुत्र चोभयोः ॥ दद्यादेव पितृभ्यस्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः ॥ ९ दीपं पितृभ्यः प्रयत: सदा वस्तु प्रयच्छति । स लोकेऽप्रतिमं चक्षुः सदा च लभते शुभम् ॥ १० तेजसा यशसा चैव कान्त्या चैव बलेन च । भुवि प्रकाशो भवति भ्राजते च त्रिविष्टपे ॥ अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे स मोदते ॥ ११ गन्धपुष्पाणि धूपांश्च दद्यादाज्याहुतीश्च वै । फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयत: शुचिः ॥ १२ श्राद्धकाले तु सततं वायुभूताः पितामहाः । आविशन्ति द्विजान्दृष्ट्वा तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३ वस्त्रैरन्नैः प्रदानैस्तैर्भक्ष्यपेयैस्तथैव च । गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ १४ भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु । तस्मादन्नेन विधिवत्पूजयेद्द्विजसत्तमान् ॥ १५ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः । मोक्षणं च तथा कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः ॥ १६ दर्भांन्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च । गन्धदानमलंकारमेकैकं निर्वपेद्बुधः ॥ १७ पोषयित्वा जनं सम्यग्वैश्वः स्यादुत्तरो द्विजः अभ्यज्यदर्भपिञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ॥ १८

---

× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ पुस्तके नास्ति ।

[अ० ७५ श्लो १९-४५] वायुपुराणम्। २८१

( श्राद्धकल्पः )
अपसव्यं पितृभ्यश्च दद्यादनमनुत्तमम्। तानुच्चार्याथ सर्वेषां वस्त्रार्थे सूत्रमेव च ॥ १९
खण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनं तथा। सकृदेव हि देवानां पितॄणां त्रिभिरुच्यते ॥ २०
एकं पवित्रं हस्तेन पितॄन्सर्वान्सकृत्सकृत्। चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वा दर्शनजं हितम् ॥ २१
सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि। जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ॥ २२
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान्। आहूय च पितॄन्मात्रांन्पितृतीर्थेन यत्नतः ॥
पिण्डान्‍परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ॥ २३
अन्नेनाद्भिश्श्व पुष्पैश्च भक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः। पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥ २४
त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण साङ्गुष्ठान्‍पुष्टिवर्धनान्। जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ॥ २५
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे मन्त्रे च पर्ययः। नमो व पितरः शुष्मै सदा ह्येवमतन्द्रितः ॥ २६
दाक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्। नमो व पितरः सौम्याः पठन्नित्यमतन्द्रितः ॥ २७
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे सर्वमतन्द्रितः। उलूखलस्य लेखायामुदपात्राच्च सेवनम् ॥ २८
क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छोणं कार्पासिकं तया। पत्रोर्णं पितृसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् ॥ २९
वर्जयेत्तद्दशां यज्ञे यदप्यहतवस्त्रजाम्। न प्रीणन्ति तथैतानि दातुरप्यायतो भवेत् ॥ ३०
श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च। कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च यत्तैलं परिरक्षितम् ॥ ३१
चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरभ्रकम्। धूपं च गुग्गुलं श्रेष्ठं तुरुष्कं धूपमेव च ॥ ३२
शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तर्था पद्मोत्पलानि च। गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥ ३३
जपासुमनसो भण्डीरूपकामकुरण्डकाः। पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्माणि नित्यशः ॥ ३४
यानि गन्धादपेतानि उग्रगन्धानि यानि च। वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमान्विच्छता तदा ॥ ३५
द्विजातयस्तथाऽन्विष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः। पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्दक्षिणामुखः ॥ ३६
तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भान्पिण्डांश्च यत्नतः। अनेन विधिना साक्षादर्चयेत्स्वान्‍पितामहान् ॥ ३७
हरिता वै सापिञ्जूल्यः पुष्पस्निग्धाः समाहिताः। रत्नमात्रप्रदानेन पितृतीर्थेन संस्थिताः ॥ ३८
उपमूले तथा नीलाः प्रस्तराद्यकुलोद्यमाः। तथा श्यामाकनीवारा दुर्वा॑राः समुदाहृताः ॥ ३९
पूर्वं कीर्तितवान्श्रेष्ठो बभूवाथ प्रजापतिः। तस्य बाला निपतिता भूमौ चाऽऽकाशमार्गतः ४०
तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्माणि पूजिताः। पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ ४१
प्रजापुष्टियुतिः कीर्तिः प्रज्ञाकान्तिसमन्विता। भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवार्जिताः ॥ ४२
सकृद्देवाऽऽस्तरेद्दर्भान्पिण्डार्थं दक्षिणामुखः। प्राग्दक्षिणाग्रनियतो विधिं चाप्यनुवक्ष्यति ॥ ४३
न दीनो वाऽपि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुधः ॥ ४४
निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्वेवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया ॥
रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ ४५ ॥

३६

२८२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७५श्लो०४६-६९] (श्राद्धकल्पः)

• एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तां वै वेदीं सकृदुल्लिख्य धीरः ।
  भूतिं शिवां हि ध्रुवामिच्छमानः क्षिपेद्द्विजातिर्दिशमुत्तरां गतः ॥ ४६ ॥
  एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे ।
  यस्मिन्देशे पठ्यते एष मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ॥ ४७ ॥
  (+अन्नप्राकारान्नाशुचिः साधु वीक्षन्र्चैवान्नं संस्पृशंश्चापि दद्यात् ।
  पवित्रपाणिश्च भवेत्तथा हि सहस्रकृत्वस्य फलं समश्नुते ॥ ४८ ॥)
  अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्द्विजाः सदा । मनसा काङ्क्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ॥ ४९
  पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च । भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ॥ ५०
  शूद्राः श्राद्धे क्षीरचाडु(?)बल्वजास्तरवस्तथा । वारणाश्च लवाश्चैव लववर्षांश्च नित्यशः ॥
  एवमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ॥ ५१
  अञ्जनाभ्यञ्जनागन्धा मानुपलयनं(?)तथा । काशैः पुनर्भवैः कार्यं सर्वमेव फलं भवेत् ॥ ५२
  काशाः पुनर्भावा ये च बर्हणा उपबर्हणाः । अथ ते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ॥ ५३
  पुष्पगन्धादिधूपानामेष मन्त्र उदाहृतः । आहृत्य दक्षिणायां तु होमार्थे विप्रयत्नतः ॥ ५४
  अस्वर्ग्यं लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये । अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते ॥
  समाहितेन मनसा प्रयताग्निः प्रयत्नतः ॥ ५५
  अग्नये कव्यवाहाय स्वधा आङ्गिरसे नमः । सोमाय वै पितृमते स्वधा आङ्गिरसे नमः ॥
  यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ॥ ५६
  इत्येते वै होममन्त्रा मन्त्राणामनुपूर्वशः । दक्षिणातोऽग्नये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा ॥ ५७
  एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते । उपचारं स्वधाकारं तथैवोल्लेखनं च यत् ॥ ५८
  होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः । अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवननं तथा ॥ ५९
  अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मन्त्रपूर्वकम् । क्रियाः सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ॥ ६०
  बहुहव्यत्वमेवाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ ६१
  अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सोऽपुत्र इति नः श्रुतम् ॥ ६२
  अल्पेन्धनो वा रूक्षा वा विस्फुलिङ्गश्च सर्वशः । ज्वालाधूमोऽपसव्यश्च स तु वह्निर्न सिद्धये ॥ ६३
  दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः । भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ॥ ६४
  अर्चिष्मान्पाण्डिताशिखः सर्पिष्काञ्चनसंभवः । स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये ॥ ६५
  नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् । अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ॥ ६६
  स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा । श्राद्धे चातिपवित्राणि मेध्यानीति विशेषतः ॥ ६७
  पवित्रं वा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्मसु । पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ॥ ६८
  तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् । कृत्वा समाहितं चित्तमग्नये वै करोम्यहम् ॥ ६९

---

* नास्त्ययं श्लोकः क. पुस्तके । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति ।

[अ० ७५-७६ श्लो० ७०-७७ । १-१४] वायुपुराणम् । २८३

( श्राद्धकल्पः )

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः । पत्नीमादाय पुत्रांश्च जुहुयाद्धव्यवाहनम् ॥ ७० समानप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः । उदुम्बरास्तथा बिल्वचन्दना यज्ञियाश्च ते ॥ ७१ सरलो देवदारुश्च शालश्च खदिरस्तथा । समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः ॥ ७२ ग्राम्याः कण्टाकिनश्चैव यज्ञिया येन केन च । पूजिताः समिदर्थे तु पितॄणां वचनं तथा ॥ ७३ समिद्भिः कल्कलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ ७४ आयसं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् । श्लेष्मातको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा ॥ ७५ नीपो विभीतकश्चैव वल्लीभिश्च तथैव च । शकुनानां निवासश्च वर्जयेच्च महीरुहान् ॥ अयज्ञियाः स्मृता ये च वृक्षांश्चैव तु वर्जयेत् ॥ ७६ स्वधेति चैव मन्त्रान्ते पितॄणां वचनं तथा । स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम् ॥ ७७

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--६५५७

अथ षट्सप्ततितमोऽध्यायः । श्राद्धकल्पः ।

सूत उवाच-- देवाश्च पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये पितरस्तथा । आथर्वणविधिर्हैव प्रत्युवाच बृहस्पतिः ॥ १ पूजयेच्च पितॄन्पूर्वं देवांश्चापि विशेषतः । देवेभ्योऽपि पितॄन्पूर्वमर्चयन्तीह यत्नतः ॥ २ दक्षस्य दुहिता ख्याता लोके विश्वेति नामतः । विधिना सा तु धर्मज्ञ दत्ता धर्माय धर्मतः ॥ तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वे देवा इति श्रुतिः ॥ ३ प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः । समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः ॥ ४ हिमवच्छिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते । सर्वाप्सरोभिश्चरितं देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ५ शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाब्रुवन् । वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं करवामहे ॥ ६ एवमुक्तं तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः । प्रजानामधिपो ब्रह्मा विश्वानितीदमब्रवीत् ॥ ७

ब्रह्मोवाच-- महातेजा महादेवस्तपसा तैस्तु तापितः । तवसा तेन सुप्रीतः कं कामं विदधामि वः ॥ ८ एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा लोककर्त्तृणा । ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणं लोकभाविनम् ॥ ९ श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो ह्येवं नः काङ्क्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदिवपूजितान् ॥ १० भविष्यत्येवमेवेति काङ्क्षितो वो वरस्तु यः । पितृभिस्तु तथेत्युक्त्वा एवमेतन्न संशयः ॥ ११ सहास्माभिस्तु वो भाव्यं यत्किंचित्क्रियते त्विह । अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मान्ग्रासनं ह वै ॥ १२ भविष्यति मनुष्येषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । माल्यैर्गन्धैस्तथाऽन्नेन युष्मानग्रेऽर्चयिष्यति ॥ १३ प्रदाता चेति युष्माकमस्माकं दास्यते ततः । विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु देवताः ॥ १४

२८४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७६श्लो०१५-३८] (श्राद्धकल्पः)

रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यं च विधिद्वयम् । भूतानां देवतानां च पितॄणां श्राद्धकर्मणि ॥
एवं विधिकृतः (तं) सम्यक्सर्वमेतद्भविष्यति ॥ १५
एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह । भूतानुग्रहकृद्देवः संचचार यथासुखम् ॥ १६
वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः । एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ॥ १७
यत्र यास्यन्ति दातारः संस्थानं वै निबोधत । निर्भयं निरहंकारं निःशोकं निर्व्यथक्लमम् ॥
ब्रह्मस्थानमवाप्नोति सर्वकामपुरस्कृतम् ॥ १८
शूद्रेणापि प्रकर्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः । अतोऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते ॥ १९
ऋणं च भुङ्क्ते पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् । तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः ॥ २०
नैवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवत्यपि प्रयत्नतः । उदक्पूर्वं बलिं कुर्यादुदकुंभं तथैव च ॥ २१
बलिं सुविदितं कुर्यादुच्चादुच्चतरं क्षिपेत् । परशृङ्गगवां पूर्वं बलिं सूक्ष्मं समुत्क्षिपेत् ॥ २२
न निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति । इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेत यथाविधि ॥
विधानं वेदविहितमेतद्वक्ष्यामि यत्नतः ॥ २३
देवदेवा महात्मानो ह्येतेऽपि पितरो ह्युत । इच्छन्ति केचिदाचार्याः पश्चात्पिण्डनिवेदनम् ॥ २४
पूजनं चैव विप्राणां पूर्वमेव हि नित्यशः । तद्धिधर्मार्थकुशलानित्युवाच बृहस्पतिः ॥ २५
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डं पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् । योगात्मानो महात्मानः पितरो योगसंभवाः ॥
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगमास्थिताः ॥ २६
तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगिभ्यस्तत्परायणः । पितॄणां हि भवेदेतत्त्साक्षादिव हुतं हविः ॥ २७
ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी चाग्रासने यदि । यजमानं च भोक्तूंश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ॥ २८
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना । दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥ २९
हित्वाऽऽऽगमं सधर्माणं बालिशं यत्र भोजयेत् । आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ॥ ३०
पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्रोगार्थी तु प्रयत्नतः । प्रजार्थी योषिते दद्यान्मध्यमं तत्र पूर्ववत् ॥ ३१
उत्तमां द्युतिमान्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति । प्रज्ञां पूजां यशः कीर्तिं शोषु नित्यं प्रयच्छति ॥ ३२
प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति । सौकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ॥ ३३
एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणातत्फलम् । आकाशं शमयेद्वाऽपि स्थितोऽप्सु दक्षिणामुखः ॥
पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ॥ ३४
एकं विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः । अनुज्ञाते तु तैर्विप्रैर्वानमुद्धि(द्दि)यतामिति (?) ३५
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा । अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाज्जातवेदसि ॥ ३६
भक्ष्यमन्नं तथा पेयमनुत्तमफलानि च । हुत्वा चाग्नौ ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ॥ ३७
( * वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डं निवेद्य सः । उदकानयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् ॥
आनुपूर्व्यात्तथा विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः ॥ ३८

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति ।

[अ० ७६-७७ श्लो० ३९-४३।१-१८] वायुपुराणम् । २८५

( श्राद्धकल्पः )
स्निग्धैर्भक्ष्यैः सुगन्धैश्च तर्पयेत रसैस्तथा । एकाग्रः पर्युपासीत प्रयतः प्राञ्जलिःस्थितः ॥
तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः ॥ ३९
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं सत्कृतं च यत् । ततो यज्ञं च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ४०
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु । आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ४१
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः । ततोऽत्र विकिरं कुर्याद्विधिवदृष्टेन कर्मणा ॥ ४२
स्वधां वाच्य ततो विप्रा विधिवद्भरिदक्षिणान् । अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान् ॥
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत् ॥ ४३
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पो नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—६९५१

अथ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।
श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच—
सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरोऽव्ययाः । योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः ॥ १
प्रेत्य च स्वर्गलाभाय कावेध्वर्ये सुविस्तरम् । येषां चाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिक्रमेण तु ॥ २
तानि वक्ष्याम्यहं सौम्याः सरांसि सरितस्तथा । तीर्थानि चैव पुण्यानि देशान्शैलांस्तथाऽऽश्रमान्
पुण्यो यस्त्रिषु लोकेष्वमरकण्टकपर्वतः । पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धचारणसेवितः ॥ ४
यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानाङ्गिराः पुरा ॥ ५
यत्र मृत्योर्गतिर्ना तथैवासुररक्षसाम् । न भयं चैव वाऽलक्ष्म्यार्वङ्गोमिर्धारिष्यति ॥ ६
तेजसा यशसा चैव भ्राजते स नगोत्तमः । शृङ्गमाल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्तको यथा ॥ ७
मृदवश्च सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः । शान्ताः कुशा इति ख्याताः पिवन्दक्षिणनर्मदाम् ॥ ८
दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानाङ्गिराः पुरा । अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तरार्थकुशोत्तमान् ॥ ९
तेषु दर्भेषु पिण्डान्योऽमरकण्टकपर्वते । दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् । १०
तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । अन्तर्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा ॥ ११
तत्र ज्वालारसः पुण्यो दृश्यतेऽद्यापि सर्वशः । सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी ॥ १२
प्राग्दक्षिणा तु सावर्ता वापी सा पर्वतोत्तमे । कालिङ्गदेशपाशार्धे पितॄणां प्रीतिवर्धनम् ॥ १३
सिद्धक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि । संमतो देवदैत्यानां श्लोकमप्युशना जगौ ॥ १४
धन्यास्ते पुरुषा लोके ये पाप्यामकरकण्टकम् । पितॄन्संतर्पयिष्यन्ति श्राद्धे पितृपरायणाः ॥ १५
अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः । सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गममरकण्टके ॥ १६
महेन्द्रपर्वते रम्ये पुण्यं शक्रनिषेवितम् । तत्राऽऽरुह्य भवेत्प्रीतिः श्राद्धं चैव महत्फलम् ॥ १७
बिल्वाधः शिखरे युक्ता दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते । अदृश्यं चैव भूतानां देववच्चरते महीम् ॥ १८

२८६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७२श्लो०१९-४६] ( श्राद्धकल्पः )

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने । अश्वमेधफलं तत्र स्नात्वा च लभते नरः ॥ १९ धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः । रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः ॥ २० गोकर्णे वर्णितं विप्रैर्नास्तिकानां निदर्शनम् । अब्राह्मणस्य सावित्री पठतः संप्रणश्यति ॥ २१ देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते । आरुह्य तं तु नियमात्ततो यान्ति त्रिविष्टपम् ॥ २२ दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् । आपश्चन्दनसंपृक्ता वहन्ति सततं यतः ॥ २३ नदी प्रवर्तते ताभ्यास्ताम्रपर्णीति नामतः । योषेवं समदाखेदा दक्षिणं याति सागरम् ॥ २४ नद्यास्तस्यास्तु या आपो मूर्च्छमाना महोदधौ । शङ्खा भवन्ति मुक्ताश्च जायन्ते शङ्खमुक्तिकाः ॥ २५ उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् । आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम् ॥ २६ चन्दनेभ्यः प्रयुक्तानां शङ्खानां मौक्तिकस्य च । पापकर्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति ॥ २७ *चन्द्रतीर्थे वरे पुण्ये पुण्यकृद्भिनिषेविते । चन्द्रतीर्थे कुमार्यां तु कावेर्यां प्रभवेऽक्षये ॥ श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ ॥ २८ एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षा शौशिरपर्वते । पालाशाः खादिरा बिल्वा प्लक्षाश्चथाविकङ्कताः ॥ २९ एतद्धि मण्डलं सिद्धं याज्ञियं द्विजसत्तमाः । अस्मिन्मुक्त्वा जनोऽज्ञानि क्षिप्रं यात्यमरावतीम् ॥ ३० कर्माणि स्वप्रयुक्तानि सिध्यन्ति प्रभवात्यये । दृषत्सक्तानि पितृषु प्रयुक्तानि भवन्त्युत ॥ ३१ पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा । तत्र श्राद्धानि दत्तानि अक्षयाणि भवन्त्युत ॥ ३२ माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेवितम् । अन्तर्धानं न गच्छन्ति सकास्तस्मिन्महागिरौ ॥ ३३ विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् । पापदधारां न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः ॥ ३४ तस्यां तु दृश्यते पापं केषांचित्पापकर्मणाम् । स्पृष्टा भवति सा धारा प्रायशः शुभकर्मणाम् । ३५ कौशलायां मतङ्गस्य वापी पापानिसूदिनी । स्नातास्तस्यां दिवं यान्ति कामचाराविहंगमाः ॥ ३६ कुमारकोशलातीर्थे पर्वते पालपञ्जरे । पाण्डुकूले समुद्रान्ते पण्ढारकवने तथा ॥ ३७ विमले च विपापे च सत्कृत्य प्रभवेऽभयम् । श्रीवृक्षे गृध्रकूटे च जम्बूमार्गे च नित्यशः ॥ ३८ असितस्य गुरोः पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः । तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः ॥ ३९ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलम् । महोदधौ प्रभासे च तस्मादेवं विनिर्दिशेत् ॥ ४० देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः । समुत्पतन्ति तस्याऽऽपो गवां शब्देन नित्यशः ॥ ४१ योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतैः । दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ॥ ४२ अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् । जातवेदः शिला तत्र साक्षाद्धर्मः सनातनी ॥ ४३ यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते । अग्निः शान्तः पुनर्जातस्तास्मिन्दत्तं तदक्षयम् ॥ ४४ दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके । यथोद्दिष्टं फलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ॥ ४५ ख्यातं हयाशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम् । श्राद्धं तत्र तदाऽक्षय्यं दत्त्वा स्वर्गे च मोदते ॥ ४६

* इदमर्धं नास्ति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।

[अ० ७७ श्लो० ४७-७१] वायुपुराणम् । २८७

(श्राद्धकल्पः)
श्राद्धं कुम्भे विमुञ्चन्ति ज्ञेयं पापनिषूदनम् । श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जप्यहोमतपांसि च ॥ ४७
अजतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन् । दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् ॥
पृथिव्यामक्षयं दत्तं नीरुजा यत्र पाण्डवाः ॥ ४८
योगेश्वरैः सदा जुष्टं सर्वपापबहिष्कृतैः । दद्याच्छाद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ॥ ४९
अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ती पितरः सदा । आस्मिँल्लोके वशी यः स्यात्प्रेत्य स्वर्गे स मोदते ॥ ५०
प्रायशः प्रवरः पुण्यः शिवो नाम हृदस्तथा । तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यं मल्लसरस्तथा ॥ ५१
उज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यस्मिन्न्यग्रोधरालयः । तत्रैव चाऽऽश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ५२
ऋग्यजुःसामशिरसः कापोतः पुष्पसाह्वयः । आख्यातः पञ्चमो वेदो सृष्ट्वा हेतुेषु ब्रह्मणा ॥ ५३
गत्वाैतान्मुच्यते पापाद्विजो वह्निः सनातनः । श्राद्धं चाऽऽनन्त्यमेतेषु जप्यहोमतपांसि च ॥ ५४
पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरकसमं फलम् । ब्रह्मतीर्थे महातीर्थे अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ५५
सिन्धुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदेऽक्षयम् । कीरकात्मा ततः पुण्यो मण्डवायां च पर्वते ॥ ५६
देयं सप्तरदे श्राद्धं मानसे च विशेषतः । महाकूटे च वन्दे च गिरौ त्रिककुदे तथा ॥ ५७
संध्यायां च महाविद्यां दृश्यते महदद्भुतम् । अश्रद्दधानान्नाभ्येति साऽभ्येति च धृतव्रतान् ॥ ५८
जातवेदःशिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनी । श्राद्धानि चाभिकार्यं च तत्र कुर्यात्सदाऽक्षयम् ॥ ५९
संशयित्वैकमेकंन सायाह्नं प्रति नित्यशः । *तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिना ॥ ६०
कृतात्मा वाऽकृतात्मा वा यत्र विज्ञायते नरः । स्वर्ग्यमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्योवरप्रदम् ॥ ६१
वैराण्युत्सृज्य तस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गताः ॥
अद्यापि तानि दृश्यन्ते वैराण्येव गतानि तु । स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थोत्तमे नरः ॥ ६२
ख्यातामायतनं तत्र नन्दिसिद्धनिषेवितम् । नन्दीश्वरस्य या मूर्तिर्दुराचारैर्न दृश्यन्ते ॥ ६३
दृश्यन्ते काञ्चना यूपाः संशिष्ये (दृष्टे) भास्करोदये । कृत्वा प्रदक्षिण तांस्तु गच्छन्त्यन्तर्हिता दिवम् ॥
सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं च विशेषतः । पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः ॥
कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितॄणां वै सदाऽक्षयम् ॥ ६४
ओजसे चाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिवेशने । श्राद्धं दत्तममावस्यां विधिना च यथाक्रमम् ॥ ६५
पुनः संनिहितानां वै कुरुक्षेत्रे विशेषवः । अर्चयेद्वा पितॄंस्तत्र सत्पुत्रस्त्वनृणो भवेत् ॥ ६६
विनशने सरस्वत्यां प्लक्षप्रश्रवणे तथा । व्यासतीर्थे सरस्वत्यां विप्लक्षे च विशेषतः ॥ ६७
देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता । सर्वतश्चैव गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे ॥ ६८
यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तत्र निदर्शनम् ॥ ६९
यमस्य भागिनी पुण्या मार्तण्डदुहिता तथा । तत्राक्षयं तदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्तितम् ॥ ७०
ब्रह्मतुङ्गह्रदं स्नात्वा सद्यो भवति ब्राह्मणः । तस्मिन्हि श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च ॥ ७१

---

* एतदर्धस्थानेऽयं पाठः ख. पुस्तके—‘तस्मिन्देशे तथा श्राद्धे पितॄणामक्षयार्थिनाम्’ इति ।

२८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ७७ श्लो० ७२-९८] (श्राद्धकल्पः)

स्थाणुभूतश्चरंस्तत्र वसिष्ठो वै महातपाः । अद्यापि यत्र दृश्यन्ते पादपा मणिचर्चिताः ॥ ७२ तुला तु दृश्यते यत्र धर्माधर्मप्रदर्शिनी । यथा वै तुलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम् ॥ ७३ पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता । चतुर्थो ब्रह्मणश्चांशः पराशरकुलोद्वहः ॥ ७४ व्यस्य त्वेकं चतुर्था तु वेदं धीमान्महामुनिः । महायोगं महात्मानं यो व्यासं जनयिष्यति ॥ ७५ अच्छोदकं नाम सरो यत्राच्छोदा समुच्छ्रिता । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगाद्वरुणेन तु ॥ ७६ तस्यां यत्राऽऽश्रयः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः । सकृद्दत्तं तु वै श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ॥ तस्यां योगसमाधाने दत्तं युगपदुद्धवेत् ॥ ७७ कुबेरतुङ्गे व्यामोच्चे व्यासतीर्थे तथैव च । पुण्यः स ब्राह्मणो दद्याच्छ्राद्धमानन्त्यमक्षयम् ॥ ७८ सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते नाकृतात्मभिः । अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्यां प्रागुत्तरे(?)दिशि ॥ ७९ सिद्धक्षेत्रं तु वै जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्तते । महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ॥ ८० देवालये तपस्तप्त्वा एकपादेन ईश्वरः । नीहारश्च युगं दिव्यमुमातुङ्गे स्थितं जलम् ॥ ८१ उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये । काद्रवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च ॥ ८२ गत्वा चैतानि पूतः स्याच्छ्राद्धमक्षयमेव च । जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किंचित्सुकृतं भवेत् ॥ ८३ ब्रह्मचर्यं यजन्ते वै गुरुभक्ताः शतं समाः । एवमादीनि सद्यस्तां स्नात्वा प्राप्नोति सत्फलम् ॥ ८४ कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापप्रणाशनी । यानासनं च तत्रैव सद्यः स्याद्यत्प्रदृश्यते ॥ ८५ शैलकीर्तिपुराभ्यासे कामानाप्नोति पुष्कलान् । अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम् ॥ ८६ काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ॥ ८७ अक्षयं तु भवेच्छ्राद्धं शालग्रामसमन्ततः । दृष्ट्वा न दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम् ॥ ८८ प्रत्यादेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च निवेशनम् । तत्र चैव ह्रदे पुण्यं दिव्यो वै नागराद्यतः ॥ ८९ पिण्डं गृह्णाति हि सतां न गृह्णात्यसतां हि सः । अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते(?) ॥ ९० प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयारमेनयोर्द्वयोर्द्वयोः । देवदारुवने चापि चारयेस्तं निदर्शनम् ॥ ९१ विधूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम् । भागीरथ्यां प्रयागे च नित्यमक्षयमुच्यते ॥ ९२ कालञ्जरे दशाणयां नैमिषे कुरुजाङ्गले । वाराणस्यां नगर्यां तु देयं श्राद्धं तु यत्नतः ॥ ९३ तस्यां योगेश्वरो नित्यं चतस्यां दत्तमक्षयम् दत्त्वा चैतेषु पूतः स्याच्छ्राद्धमानन्त्यमेव च ॥ ९४ जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किंचित्सुत्सुकृतं भवेत् । लौहित्ये वैतरण्यां वै स्वर्णवेद्यां तथैव च ॥ ९५ सकृद्देव समुद्रान्ते दृश्यते पुण्यकर्मभिः । गङ्गायां धर्मपृष्ठे च सरांसि ब्रह्मणस्तथा ॥ ९६ गयायां गृध्रकूटे च श्राद्धं दत्तं महाफलम् । हिमं च *पतते तत्र समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥ ९७ भरतस्याऽऽश्रमे पुण्येऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम् । मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते मांसचक्षुषा ॥ ९८

---

* अत्राऽऽत्मनेपदमार्षम् ।

[अ० ७७ श्लो ० ९९-१२४] वायुपुराणम् । २८०

( श्राद्धकल्पः )

ख्यापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम् । एवं पञ्चवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ॥
यस्मिन्पाण्डुविशालेति तीर्थं सद्यो निदर्शनम् ॥ ९९
तुलामानैस्तथा चापैः शास्त्रैश्च विविधैस्तथा । उन्मज्जन्ति तथा लग्ने ये वै पापकृतो जनाः ॥ १००
तृतीयायां तथा पादे निःस्वरे पावमण्डले(?)। महाह्रदे वै कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ॥
मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धिमिता । बह्विन्देवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदुश्चरम् ॥ १०२
अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः । पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णंत्वचमिवोरगः ॥ १०३
सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानां च भयङ्करैः । लेलिहानैर्महाभोगै रक्षितं तु दिवानिशम् ॥ १०४
नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणसेवितम् ॥
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति कामचारा विहंगमाः ॥ १०५
दत्तं चापि तथा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् । ऋणैस्त्रिभिस्तदा स्नात्वा निक्षीणोति नरोत्तमः ॥ १०६
तीरे तु सरसस्तत्र देवस्याऽऽयतनं महत् । आरुह्य तज्जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः ॥ १०७
उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । तत्र गत्वा सुरश्रेष्ठं दृश्यते महदद्भुतम् ॥ १०८
तस्मिन्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् । कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायं च नित्यशः ॥ १०९
मानसे सरसि श्रेष्ठे दृश्यते महदद्भुतम् । दिवश्चच्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते ॥ ११०
गङ्गा त्रिपथगा देवी सोमपादाच्च्युता भुवि । आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसंनिभम् ॥ १११
जाम्बूनदमयं दिव्यं स्वर्गद्वारमिवाऽऽयतम् । यतः प्रवर्त्तते भूयः पूर्वसागरमन्तिमम् ॥ ११२
पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः । चन्द्रभागा च सिन्धुश्च उभे मानससंनिभे ॥
सागरं पश्चिमं याति दिव्यसिन्धुर्नदीवरः ॥ ११३
पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः । योजनानां सहस्राणि आयतोऽशीतिरुच्यते ॥ ११४
सिद्धचारणसंकीर्णः सिद्धचारणसेवितः । तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम विश्रुता ॥ ११५
दश वर्षसहस्राणि तत्र जातस्तु जीवति । श्राद्धं भवति चाऽऽनन्त्यं तस्यां दत्तं महोदयम् ॥
तारयेच्च यदा श्राद्धं दशपूर्वान्दशापरान् ॥ ११६
सर्वं पुण्यं हिमवतो गङ्गा पुण्या च सर्वतः । समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः ॥ ११७
एवमादिषु सर्वेषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः । पूतो भवति स्नात्वा नु दत्त्वा दत्त्वा तथैव च ॥ ११८
शैलसानुषु तुङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च । उपद्वरानितम्बेषु तथा प्रश्रवणेषु च ॥ ११९
पुलिनेष्वपगानां च तथैव प्रभवे युगे । महोदधौ गवां गोष्ठे संगमेषु वनेषु च ॥ १२०
असंमृष्टोपलिप्तासु हृद्यासु सुरभीषु च । गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ॥ १२१
कुर्याच्छाद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि । प्रदक्षिणं दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षकः ॥ १२२
एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यात्तदन्द्रितः । एवमेव तु मेधावा ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२३
त्रैवर्ण्यं विहिते स्थाने धर्मवर्णाश्रमे तथा । कोपस्थानस्य संत्यागात्माप्यते पितृपूजनम् ॥ १२४

३७

२९० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-[अ० ७७-७८ श्लो० १२५-१३५।१-१०] ( श्राद्धकल्पः )

तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । कृतपापश्च शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् ॥ १२५ तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे न च जायते । स्वर्गी भवति वै विप्रो मोक्षोपायं च विन्दति ॥ १२६ अश्रद्दधानाः पाप्मानो नास्तिकाः स्थितसंशयाः । हेतुद्रष्टा च पञ्चैते न तीर्थफलमश्नुते ॥ १२७ गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम् । ध्यानं तीर्थपरं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ॥ १२८ उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्तनम् । उपवासनिवद्धा हि प्राणैरिह पुनः पुनः ॥ १२९ प्राणापानौ समौ कृत्वा विषयाणीन्द्रियाणि च । बुद्धिं मनासि संयम्य सर्वेषां तु निवर्तनम् ॥ १३० प्रत्याहारं पुनर्विद्धि मोक्षोपायमसंशयम् । इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां प्रवर्त्तनम् ॥ १३१ अनाहारात्क्षयं याति विद्यादनशनं तपः । निग्रहाद्बुद्धिमनसो रम्या बुद्धिस्तु जायते ॥ १३२ क्षीणेपु सर्वपापेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च । परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निर्निरिन्धनः ॥ १३३ कारणेभ्यो गुणेभ्योऽथ व्यक्ताव्यक्तस्य कृत्स्नशः । वियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्यो योगेन योगवित् ॥ १३४ तस्य नास्ति गतिस्थानं व्यक्ताव्यक्तं न संशयः । *नासन्न सदसच्चैव नैव किंचित्स्थितेरिति ॥ १३५

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पे तीर्थयात्रा नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--७०८६

अथाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

बृहस्पतिरुवाच-- अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च । श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च ॥ १ हिमप्रपतने कुर्यादाहरेद्वा हिमं ततः । अग्निहोत्रमतः पुण्यं परमं हि ततः स्मृतम् ॥ २ नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शने ॥ ३ उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तुद्धरेत्पापान्मज्जनेरिव सागरे ॥ ४ विश्वदेवं च सौम्यं च बहुमांसपरं हविः । विषाणं वर्जयेत्खड्गमसूयानाशनार्य वै ॥ ५ त्वष्टा वै वार्यमाणस्तु देवेशेन महात्मना । पिवञ्शचीपतेः सोमं पृथिव्यामपतत्पुरा ॥ ६ श्यामाकास्तु तथोत्पन्नाः पित्रर्थमपि पूजिताः । विमुष्वस्तस्य नासाभ्यामसक्ताभ्यां तथेश्ववः ॥ ७ श्लेष्माणः शीतला हृद्या मधुराश्च तथेश्ववः । श्यामाकैरिक्षुभिर्भैव पितॄणां सार्वकामिकम् ॥ कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ८ श्यामाका हस्तिनामा च पटोलं बृहतीफलम् । अगस्त्यस्य शिखा तीव्रा कषायाः सर्व एव च ॥ ९ एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव च ॥ १०

---

* एतदर्धस्थाने 'आसन्नः सदसन्नैव किंचित्स्थितः' इति क. पुस्तके ।

[अ० ७८ श्लो० ११-३४] वायुपुराणम् । २९१

( श्राद्धकल्पः )

वंशीकरीराः सुरसाः सर्जकं भूस्तृणानि च। वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥ ११ [ + लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुः पिण्डमूलकम् । करम्भाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः ॥ १२ श्राद्धकर्माणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा दे (दै) वासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः ॥ १३ व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तबिन्दवः । तत एतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ] ॥ १४ अथ वेदोक्तनिर्यासाँल्लवणान्यूषणानि च । श्राद्धकर्माणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः ॥ १५ दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् । न लभ्येत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते ॥ १६ आविकं मार्यनौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता ॥ १७ अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः । न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः ॥ १८ वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया । राष्ट्रमिष्टमवाप्नोति स्वर्गं मोक्षं यशस्करम् ॥ १९ अनिष्टशब्दसंकीर्णं जन्तुव्याप्रमथापि वा । पूतिगन्धां तथा भूमिं श्राद्धकर्माणि वर्जयेत् ॥ २० नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः । त्रिशङ्कं वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादशयोजनम् ॥ २१ उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात् । देशश्चैवाङ्गवो नाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि ॥ २२ कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च । प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ॥ २३ नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धमेवं व्यवस्थितम्। गच्छन्ति तैस्तैर्दृष्टानि न पितॄन् पितामहान् ॥ २४

शंयुरुवाच--

नग्नादीन्भगवात्सम्यङ्ङममाद्य परिपृच्छतः । कथय द्विजमुख्याग्र्य विस्तरेण यथातथम् ॥ २५ एवमुक्तो महातेजा बृहस्पतिरुवाच तम् । सर्वेषामेव भूतानां त्रयी संवरणं स्मृतम् ॥ २६ परित्यजति यो मोहात्ते वै नग्नादयो जनाः । प्रलीयते नरो यस्मान्निरालम्बश्च यो वृषः ॥ २७ वृषं यश्च परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति । वृथा वेदाश्रमास्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति ॥ २८ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या वृषलाश्चैव सर्वशः । पुरा दे ( दै ) वासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तदा ॥ २९ पाषण्डवैकृतास्तात नैषा सृष्टिः स्वयंभुवः । *यद्विश्राद्धकनिर्गन्थाः शक्त्या जीवन्ति कर्पटाः ॥ ३० ये धर्मं नानुवर्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः । वृथाजटी वृथामुण्डी वृथानग्नश्च यो द्विजः ॥ ३१ वृथाव्रती वृथाजापी ते वै नग्नादयो जनाः । कुलंधमा निकाशाश्च तथा पुष्टिकलेशकाः ॥ ३२ कृतकर्माक्षितास्त्वेते कुपथाः परिकीर्तिताः । एभिर्निर्वृत्तं वा श्राद्धं वृथा गच्छति मानवान् ॥ ३३ ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिका गुरुतल्पगाः । दस्यवश्च नृशंसाश्च दर्शनेनैव वर्जिताः ॥ ३४

---

• धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ. पुस्तके नास्ति । *एतदर्धस्थानेऽयं पाठः- 'द्विश्राद्धकश्च निर्ग्रन्थाः शक्त्या पुष्टिकलेशकाः ' इति क. पुस्तके ।

२९२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ७८ श्लो० ३५–५९] ( श्राद्धकल्पः )

ये चान्ये पापकम्माणः सर्व्वास्तान्परिवर्जयेत् । देवदेवर्षिनिंदायां रताश्चैव विशेषतः ॥ ३५ असुरान्यातुधानांश्च दृष्ट्मेभिर्व्रजन्त्युत । ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रिय स्मृतम् ॥ वेश्यं द्वापारमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम् ॥ ३६

पितर ऊचुः–

वैदाः कृतयुगे पूज्यास्त्रेतायां तु सुरास्तथा । युद्धानि द्वापरे नित्यं पाषण्डाश्च कलौ युगे ॥ ३७ अपमानापवित्रश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः । श्वा चैव दर्शनादेव हन्ति श्राद्धं न संशयः ॥ ३८ शावसूतकसंस्पृष्टो दीर्घरोगिभिरेव च । मलिनैः पतितैश्चैव न द्रष्टव्यं कथंचन ॥ ३९ अन्नं पश्येयुरेते वै नैतस्याद्धव्यकव्ययोः । तत्संस्पृष्टं प्रधानार्थं संस्कारश्चापदो भवेत् ॥ ४० हविषां संहतानां तु पूर्वमेव विवर्जनम् । मृत्संयुक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते ॥ ४१ सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाऽप्यवकीरणम् । गुरुसूर्याग्निवस्तूनां दर्शनं वाऽपि यत्नतः ॥ ४२ आसनारूढमानेषु पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत् ॥ ४३ अशितं परिदुष्टं च तथैवाग्रावलेहितम् । शर्कराकेशपाषाणैः कीटैर्यच्चाप्युपद्रुतम् ॥ ४४ पिण्याकथथितं चैव तथा तिलमवादिषु । सिद्धाक्षताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥ ४५ वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि । सन्ति वेदविरोधिन केचिद्विज्ञानमानिनः ॥ ४६ अयज्ञपतयो नाम ते श्राद्धस्य यथा रजः । दधि शोकं तथाऽभक्ष्याः शुक्लं चौषं विवर्जितम् ॥ ४७ वार्ताकं वर्जयेद्यात्सर्वानिभिषवानपि । सैन्धवं लवणं यच्च तथा मानससंभवम् ॥ ४८ पवित्रं परमं ह्येतत्प्रत्यक्षमपि वर्तते । अग्नौ निक्षिप्य गृह्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः ॥ ४९ गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् । द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवाऽऽवपनं पुनः ॥ ५० निधाय चाद्भिः सिञ्चेत तथैवाप्सु निवेशनम् । अरिष्टतुमुले बिल्वं विङ्गुद्दश्वदनान्यपि ॥ ५१ विदलानां च सर्वेषां चर्मवच्छौचमिष्यते । तथा दन्तास्थिदारूणां शृङ्गाणां चावेलेखनम् ॥ ५२ सर्वेषां मृन्मयानां तु पुनर्दाह उदाहृतः । मणिवज्रप्रवालानां मुक्ताशङ्खमणेस्तथा ॥ ५३ सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः ॥ ५४ आविकानां च सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते । आद्यन्तयोस्तु शौचानामाद्भिः प्रक्षालनं पुनः ॥ ५५ तथा कार्पासिकानां च भस्माना समुदाहृतम् । फलपुष्पशलाकानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते ॥ ५६ संमार्जनं प्रोक्षणं च भूमेश्चैवावलेपनम् । निष्क्रम्य बाह्यतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा ॥ ५७ धनुष्मत्पक्षिणां चैव मृद्भिः शौचं विधीयते । एवमेष समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ ५८ पातर्गृहात्पाश्चिमदक्षिणेन इषुक्षेपं चाक्षमात्रं पदं च । कुर्यात्पुरीषं च शिरोऽवगुण्ठच न च स्पृशेत्तत्र शिरः करेण ॥ ५९

[अ० ७८-७९ श्लो० ६०-७८ । १-३] वायुपुराणम् । २९३

(श्राद्धकल्पः) शुष्कैस्तृणैर्वा काष्ठैर्वा पत्रैर्वेणुदलेन वा । मृन्मयैर्भार्जनैर्वाऽपि तिरोधाय वसुंधराम् ॥ ६० उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः । दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः ॥ ६१ दक्षिणेन च हस्तेन गृह्णीयाद्वै कमण्डलुम् । शौचं च वामहस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः ॥ ६२ दश चापि पुनर्द्दद्याद्वामहस्तक्रमेण तु । द्वाभ्यां वाऽपि पुनर्द्दद्याद्धस्तानां पञ्च मृत्तिकाः ॥ ६३ मृदा प्रक्षाल्य पादौ च आचम्य च यथाविधि । आपस्त्याज्यास्त्रयश्चैव सूर्याभिपवनाम्भसाम् ॥ ६४ कुर्यात्संनिहितं नित्यं प्राङ्मुखस्तीर्थे कमण्डलुम् । असत्कार्यं कार्यमेतैैर्यथावत्पादधावनम् ॥ ६५ आचमनं द्वितीयेन देवकार्यं ततः परम् । उपवासास्त्रिरात्रं तु दुष्टहस्ते ह्युदाहृतः ॥ ६६ विप्रकृष्टेन कृच्छ्रेण प्रायश्चित्तमुदाहृतम् । स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६७ मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुद्धिकारणम् । त्रिरात्रमुक्तं संश्लेषमेकरात्रमतोऽन्यथा ॥ ६८ कारस्कराः पुलिन्दाश्च तथाऽन्ध्राशबरादयः । पीत्वा चापो भूतितये गत्वा चैव युगंधराम् ॥ ६९ सिन्धोरुत्तरपर्यन्तं तथा दिव्यन्तरे शतम् । पापदेशाश्च ये केचित्पापैैरध्युषिता जनैः ॥ ७० शिष्टैश्च वर्जिता ये च ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते ॥ ७१ मनोव्यकिरथामिश्र काले चैवावलेपनम् । विरूपापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव च ॥ ७२ अतोऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम् । पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् ७३ शौचमश्रद्दधानस्य म्लेच्छजातिषु जायते । अयज्ञाश्चैव पापो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ ७४ शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः । शुचिकामा हि देवा वै देवैरेतदुदाहृतम् ॥ ७५ बीभत्समशुचिं चैव वर्जयन्ति सुरा सदा । त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मणः ॥ ७६ ब्राह्मणायाऽऽतिथेयाय शौचायुकाय धीमते । पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः ॥ ७७ तैस्तैः प्रीताः प्रयच्छन्ति पितरो योगवर्धनाः । मनसा काङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रभवानिति ॥ ७८

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पे नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--७१६४

---

अथ नवसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।

ऋषय ऊचुः-- अहो धर्मस्त्वया सूत श्राद्धकल्पस्तु कीर्तितः । श्रुतो नः श्राद्धकल्पो वै ऋषिभिः परिकीर्तितः ॥ १ अतीव विस्तरो यस्य विशेषेण प्रकीर्तितः । वद शेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य यथामतम् ॥ २

सूत उवाच-- कीर्तयिष्यामि ते विप्रा ऋषेस्तस्य मतं तु यत् । श्राद्धं प्रति महाभागास्तन्मे शृणुत विस्तरात् ॥ ३

२९४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ७९ श्लो० ४--३२]
( श्राद्धकल्पः )

उक्तं श्राद्धं मया पूर्वं विविधं श्राद्धकर्मणि । परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ॥ ४
न मीमांस्याः सदा विप्राः ( *पवित्रं ह्येतदुत्तमम् । दैवे पित्र्ये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ॥ ५
यस्मिन्दोषाः प्रपश्येरन्सद्भिर्वा वर्जितस्तु यः । जानियाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः ॥ ६
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ७
तस्मादातिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ) । पूजयेच्चापि पाद्येन पादाभ्यञ्जनभोजनैः ॥ ८
उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा । नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ९
अर्चयित्वा ततो दद्याद्विप्रायातिथये नरः । व्यञ्जनानि च भक्ष्याणि फलं तेषां तथैव च ॥ १०
आग्निष्टोमं तु पयसा प्राप्नुयाद्वै तथा श्रुतम् । सर्पिषा तु शुभं चक्षुः षोडशाहफलं लभेत् ॥
मधुना त्वतिरात्रस्य फलं च समवाप्नुयात् ॥ ११
तत्प्राप्नुयाच्छ्रद्दधानो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् ।
सर्वार्थदः सर्वविपातिथेयः फलं भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम् ॥ १२
यस्तु श्राद्धेऽतिथिं प्राप्य दैवे वाऽप्यवमन्यते । तं वै देवा निरस्यंति होता यद्वत्परां वसुम्(?) ॥ १३
देवाश्च पितरश्चैव वह्निश्चैव हि तान्द्विजान् । आविश्य भुञ्जते तद्वै लोकानुग्रहकारणात् ॥ १४
अपूजिता दहन्त्येते दद्युः कामांश्च पूजिताः । सर्वस्वेनापि तस्माद्वै पूजयेदातिथीन्सदा ॥ १५
वानप्रस्थो गृहस्थश्च गृहमभ्यागतोऽथवा । बालाः खिन्ना यतिश्चैव जानीयादतिथीन्सदा ॥ १६
अभ्यागतो याचकः स्यादातिथिः स्यादायाचकः । अतिथेरातिथिः श्रेष्ठः सोऽतिथियोगं उच्यते ॥ १७
न घोरो नापि संकीर्णो नाविद्यो न विशेषवित् । न च संतानसमृद्धो न सेवी नाचरोऽतिथिः ॥ १८
पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते । तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १९
आरुह्य भृगुतुङ्गे तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम् । आपगां तु नदीं पुण्यां गङ्गां देवीं महानदीम् ॥ २०
हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूर्जिताः । +सरस्वतीर्थामिसंवेद्या नदी नववहास्तथा ॥ २१
गर्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते । दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं वै मृतसूतके ॥ २२
ब्राह्मणस्य विशेषेण क्षत्रिये द्वादशं स्मृतम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ॥ २३
उदक्या सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुध्यति । उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ॥ २४
नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते । स्नात्वा सचैलो मृद्भिश्च द्वादशभिस्तु शुध्यति ॥ २५
एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा । मृदा प्रक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधौ नरः ॥ २६
प्रक्षाल्य चाङ्घ्रिहस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः । मृदं गुह्ये ततो दित्सु पुनरेव मृदं बुधः ॥ २७
एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्ववर्णेषु नित्यदा । परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ॥ २९
आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम् । मृदस्तित्रसः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ॥ ३०
मृदः पञ्चदशामेध्ये हस्तादीनां विभागशः । अनिर्णिन्के मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव तु ॥ ३१
कण्ठं शिरो वा प्रावृत्य रथ्यापादगतस्तु वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ॥

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + नास्तिदमर्धं घ. पुस्तके ।

[अ० ७९ श्लो० ३३-६१] वायुपुराणम् । २९५

(श्राद्धकल्पः) प्रक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं पुनः । द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं पुनः ॥ ३३ पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा । पराहतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा ॥ ३४ नापोक्षितं हरेत्किंचिच्छ्राद्धे दैवे तथा पुनः । उत्तराणाऽऽहरेद्वेद्यां दक्षिणेन विसर्जयेत् ॥ ३५ *विच्छिन्नं स्याद्विपर्यासे दैवे पित्र्ये तथैव च । दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालिखेत् ॥ ३६ कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं (?)शुभम् । क्षुभितस्वमयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयोः ॥ ३७ निष्ठोविते तथा व्यक्ते भुक्त्वा विपरिधाय च । उच्छिष्टस्य च संस्पर्शे तथा पदावसेचने ॥ ३८ उत्सृष्टस्य सुसंभाषे ह्यशुचिं (?)प्रयतस्य च । संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च ॥ ३९ विना यज्ञोपवीतेन मोहात्तु यदुपस्पृशेत् । ओष्ठस्य दन्तसंस्पर्शे दर्शने चान्त्यवासिनाम् ॥ ४० जिह्वया चैव संस्पृश्य दन्तासक्तं तथैव च । सशब्दमङ्गुलीभिश्च प्रणतश्चावलोकयन् ॥ ४१ यश्चाधर्मे स्थितो मोहादाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् । उपविश्य शुचौ देशे प्रणतः प्रागुदङ्मुखः ॥ ४२ पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ तु अन्तर्जानुरुपस्पृशेत् । प्रसन्नाद्भिः पिबेच्चापः प्रयतः सुसमाहितः ॥ ४३ द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः । खानि मूर्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च ॥ ४४ अभ्युक्षणं तथा तस्य यद्यमीमांसितं भवेत् । एवमाचमनं तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च ॥ ४५ दानानि ब्रह्मचर्यं च भवन्ति सफलास्तथा । क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः ॥ ४६ भवन्ति च वृथा तस्य क्रिया हेता न संशयः । वाग्भावशुद्धन्निर्णिक्तमदुष्टं वाऽप्यनिन्दितम् ॥ ४७ मेध्यान्येतानि ज्ञेयानि दुष्टेभ्यो विपर्ययः । न वक्तव्यः सदा विप्रः क्षुधितो नास्ति किंचन ॥ ४८ तस्मै सत्कृत्य यो दद्याद्यूपो यज्ञ उच्यते । अप्लुष्टान्नं शृतानं तु कृशवृत्तिंमयाचकम् ॥ ४९ एकान्तशीलं ह्रीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत् । यो ददात्यन्तिमेभ्यश्च स ब्रह्मघ्नो दुरात्मवान् ॥ ५० अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्बिषात् । विषमं भोजयेद्विप्रानेक ङ्क्त्यां च यो नरः ॥ ५१ नियुक्तो वाऽनियुक्तो वा पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् । पापेन गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त्तं च नश्यति ॥ ५२ यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्र्य उत्सवे । इतिहासपञ्चमान्वेदान्यः पठेत्तु द्विजोत्तमः ॥ ५३ अनन्तरं यथायोग्यं नियोक्तव्यो विजानता । त्रिवेदोऽनन्तरस्तस्य द्विवेदस्तदनन्तरः ॥ ५४ एकवेदस्तथा पश्चान्न्यायाध्यायी ततः परम् । पावना ये च पङ्क्त्या वै तान्प्रवक्ष्ये निबोधत ॥ ५५ य एते पूर्वनिर्दिष्टा : सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः । षडङ्गी विनयी योगी सर्वतन्त्रस्तथैव च ॥ ५६ यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः । अष्टादशानां विद्यानामेकः स्यात्पारगोऽपि यः ॥ ५७ यथावद्वर्तमानश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः । त्रिणाचिकेतस्त्रैविद्यो यश्च धर्मानपठेत्द्विजः ॥ ५८ बार्हस्पत्ये तथा शास्त्रे पारं यश्च द्विजो गतः । सर्वे ते पावना विप्राः पङ्क्तीनां समुदाहृताः ॥ ५९ आमान्त्रितस्तु यः श्राद्धे योषितं सेवते द्विजः । पितरस्तस्य तं मासं तस्य रेतसि शेरते ॥ ६० श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं यो निषेवते । पितरस्तस्य तं मासं रेतःस्था नात्र संशयः ॥ ६१

---

* इदमर्धं नास्ति ख. ग. पुस्तकयोः ।

२९६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ७९ श्लो० ६२-८९] ( श्राद्धकल्पः )

तस्मादतिथये देयं भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् । ध्याननिष्ठाय दातव्यं सानुक्रोशाय धार्मिकम् ॥ ६२ यतिं वा वालखिल्यान्वा भोजयेच्छाद्धकर्मणि । वानप्रस्थोपकुर्वाणः पूजामात्रेण तोषितः ॥ ६३ गृहस्थं भोजयेद्यस्तु विश्वे देवास्तु पूजिताः । वानप्रस्थेन ऋषयो बालखिल्यैः पुरंदरः ॥ ६४ यतीनां पूजने चापि साक्षाद्ब्रह्मा तु पूजितः । आश्रमाः पावनाः पञ्च उपधाभिरनाश्रमाः ॥ ६५ चत्वार आश्रमाः पूज्याः श्राद्धे दैवे तथैव च । चतुराश्रमवाह्येभ्यः श्राद्धं नैव प्रदापयेत् ॥ ६६ स तिष्ठेद्वा बुभुक्षुस्तु चतुराश्रमबाह्यतः । अयतिर्मोक्षवादी च उभौ तौ पङ्क्तिदूषकौ ॥ ६७ वृथामुण्डाश्च जटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा । निर्गुणाम्भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्षान्विवर्जयेत् ॥ ६८ कारुकादीननाचारान्सर्ववेदबहिष्कृतान् । गायनान्देवनृत्तांश्च हव्यकव्येषु वर्जयेत् ॥ ६९ * द्विजेष्वपि कृतं नित्यं श्राद्धकर्माणि वर्जयेत् । एतेषु वर्तते यश्च कृष्णवर्णं स गच्छति ॥ योऽश्नाति सह शूद्रेण सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः ॥ ७० व्यापादनं शक्तिनिबर्हणं कृषिवार्णिज्यकार्यं पशुपालनं च । शुश्रूषणं वाऽप्यगुरोरहो वा कार्यं नैतद्विद्यते ब्राह्मणस्य ॥ ७१ ये तु विप्राः स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा । मिथ्यासंकल्पिनः सर्वे दुर्वृत्ता वा दिनात्ययः मिथ्यातत्त्वविदो वर्ज्यास्तथा दाम्भिकसूचकाः । उपपातकसंयुक्ताः पातकैश्च विशेषतः ॥ ७३ वेदे नियोगदातारो लोभमोहफलार्थिनः । ब्रह्मविक्रयिणश्चैव श्राद्धकर्मणि वर्जिताः ॥ ७४ न नियोगोऽस्ति वेदानां यो नियुङ्क्ते स पापकृत् । भोक्ता वेदफलाद्भ्रश्येद्दाता दानफलात्तथा ॥ ७५ भृतोऽध्यापयते यस्तु भृतकाध्यापितस्त यः । नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्राह्मणः क्रयविक्रयी । ७६ क्रयविक्रयिणौ चैव जीवितार्थं विगर्हितौ । वृत्तिरेषा तु वैश्यस्य ब्राह्मणस्य तु पातकम् ॥ ७७ प्राहुर्वेदान्वेदविदो वेदान्यश्चोपजीवति । उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च ॥ ७८ वृथा दारांश्च यो गच्छेद्यो यजेत वृथाऽध्वरे । नार्हतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव नास्तिकः ॥ ७९ आत्मार्थं यः पचेदन्नं न देवातिथिकारकम् । नार्हतस्तावपि श्राद्धं पतितौ ब्रह्मराक्षसौ ॥ ८० स्त्रियो नक्तंपरा येषां परदाररताश्च ये । अर्थकामरताश्चैव न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत् ॥ ८१ वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धाः श्राद्धकर्माणि । स्तेनश्च सर्वयाजी च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः ॥ ८२ यश्च शूकरवद्भुङ्क्ते यश्च पाणितले द्विजः । न तदश्नन्ति पितरो यश्च वामं समश्नुते ॥ ८३ स्त्रीशूद्रायानुपेताय श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत् । यो दद्याद्रागमोहात्तु न तद्गच्छेत्पितॄन्सदा ॥ ८४ तस्मान्न देयमुच्छिष्टमन्नाद्यं श्राद्धकर्मणि । अन्यत्र दधिसर्पिभ्यां शिष्ये पुत्राय नान्यथा ॥ ८५ अनुच्छिष्टं तु दातव्यं अन्नाद्यं वै विशेषतः । पुष्पमूलफलैर्वाऽपि तृप्तिं गच्छन्ति चान्नतः ॥ ८६ यावन्त्यन्नानि पूतानि यावदुष्णं न मुञ्चति । तावदश्नन्ति पितरो यावदश्नन्ति वाग्यताः ॥ ८७ दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च । साङ्गुष्ठेन तथा कार्यं नासुरेभ्यो यथा भवेत् ॥ ८८ एतान्येव च सर्वाणि दानादीनि विशेषतः । अन्तर्जान्वाविशेषेण तद्वदाचमनं भवेत् ॥ ८९

---

* इदमर्धं नास्ति ख. घ. पुस्तकेषु ।

[अ० ७९-८० श्लो० ९०-९५। १-१६] वायुपुराणम् । २९७

(श्राद्धकल्पः)
मुण्डाञ्जटिलकाषायाञ्श्राद्धकालेऽपि वर्जयेत् । शिखिभ्यो वा त्रिदाण्डिभ्यः श्राद्धं यत्नात्प्रदापयेत् ॥
ये तु व्रते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा । देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि ॥ ९१
सर्वं योगेश्वरैर्व्याप्तं त्रैलोक्यं वै निरन्तरम् । तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यत्किञ्चिज्जगतोगतम् ॥ ९२
व्यक्ताव्यक्तं वशीकृत्य सर्वस्यापि च यत्परम् । सदसच्चेति यैर्दृष्टं सदसच्च महात्मनाम् ॥ ९३
सर्वज्ञानानि दृष्टानि मोक्षादीनि महात्मनाम् । तस्मात्तेषु सदा सक्तः प्राप्नोत्यनुपमं शुभम् ॥ ९४
ऋचो हि यो वेद स वेद वेदान्यजूंषि यो वेद स वेद यज्ञम् ।
सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स वेद सर्वम् ॥ ९५ ॥
इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षणं नाम नवसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-७२५९

---

अथाशीतितमोऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पे दानफलम् ।

बृहस्पतिरुवाच-
अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च । तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गं सुखावहम् ॥ १
लोके श्रेष्ठतमं स्वर्ग्यमात्मनश्चापि यत्प्रियम् । सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाक्षयार्थिना ॥ २
जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम् । दिव्याप्सरोभिः संकीर्णमन्नदो लभते फलम् ॥ ३
आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि । आयुः प्रकाममैश्वर्यं रूपं च लभते सुतम् ॥ ४
उपवीतं तु यो दद्याच्छ्राद्धकालेषु धर्मवित् । पानं च सर्वविप्राणां ब्रह्मदानस्य यत्फलम् ॥ ५
कृतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् । मधुक्षरिस्रवा धेनुर्दातारमुपतिष्ठति ॥ ६
चक्राविद्धं तु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् । धेनुं स लभते दिव्यां पयोदां काम्यदोहिनीम् ॥ ७
पूर्णशय्यां तु यो दद्यात्पुष्पमालाविभूषिताम् । प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति ॥ ८
भवनं रत्नसंपूर्ण सशय्यासनभोजनम् । श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे स मोदते ॥ ९
मुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च । वाहनानि च दिव्यानि अयुतान्यर्बुदानि च ॥ १०
सुमहज्ज्वलनप्रख्यं रत्नकामसमन्वितम् । सूर्यचन्द्रमभं दिव्यं विमानं लभतेऽक्षयम् ॥ ११
अप्सरोभिः परिवृतं कामगं तु मनोजवम् । वसते स विमानाग्र्ये स्तूयमानः समन्ततः ॥ १२
*दिव्यैर्गन्धैः प्रसिञ्चन्ति पुष्पवृष्टिभिरेव च । गन्धर्वाप्सरसस्तत्र गायन्ते वादयन्ति च ॥ १३
कन्या युवतयो मुख्याः सहिताश्चाप्सरोगणैः । सुस्वरैस्ते विबुध्यन्ते सततं हि मनोरमैः ॥ १४
अश्वदानसहस्रेण रथदानशतेन च । दन्तिनां च सहस्रेण योगिन्या वसते नरः ॥ १५
दद्यात्पितृभ्यो योगिभ्यो यस्तूज्वलनमम्भसि । अथ निष्कसहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६

---

*एतदर्धस्थान इदमर्धं ‘ दिव्यैः पुष्पैः प्रसिञ्चन्ति पूर्णवृष्टिभिरेव च ’ इति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।
३८